Cornelius Schonaeus: Terentius Christianus. Keulen, Gerardus Grevenbruch, drie delen, 1614-1618.
Deel I, 1614: Naaman, Tobaeus, Nehemias, Saulus, Iosephus en Iuditha;
Deel II, 1614 Susanna, Daniel, Triumphus Christi, Typhlus, Ananias en Pentecoste;
Deel III, 1618 Baptistes, Dyscoli, Cunae, Vitulus en Pseudostratiota.
Uitgegeven door dr. J. Bloemendal.
Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden.
CenetonFacsimile bij UrsiculaUBGent BL 1757
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk. De aanduidingen van het metrum in de marge hebben wij niet weergegven. De spreekteksten, die in het origineel cursief staan, hebben wij in romein afgedrukt; voor de sprekersaanduiding geldt het omgekeerde.
Continue
[
fol. *1r]

TERENTIUS
CHRISTIANUS.
Seu
COMOEDIAE SACRAE
SEX, TERENTIANO STYLO
à CORNELIO SCHONAEO GOU-
dano conscriptae & nùnc demum
magna eiusdem diligentia & la-
bore emendatae, atque
recognitae.

[Vignet: houtsnede]

COLONIAE.
Apud Gerardum Grevenbruch.
_________________________

ANNO MDCXIV.
Cum gratia & privilegio S. Caes. Maiest.



[fol. *1v: blanco]
[fol. *2r]

PRAEFATIO.
CANDIDO LECTO-
RI, PURITATIS ET ELEGANTIAE LA-
tini sermonis studioso: & in primis Gymnasiarchis,
Rectoribus, Didascalis, caeterisque studiosa pubis formatoribus S.

NON pauci cùm politiorum literarum insigni peritia celebres, tum spectatae sanctimoniae, eximiaeque pietatis opinione suspiciendi hac tempestate reperiuntur, qui à Plauti veteris scriptoris comici lectione studiosos adolescentes avocant, eiusque fabulas parùm commodas esse censent, quae in scholis tenerae aetati praelegantur: idque propter obsceniores sales, turpes facetias, jocosque inverecundos, quibus ille popularem gratiam sibi demereri studens, delicatas lascivorum hominum aures identidem demulcet, & vanum ineptorum spectatorum risum captat. Atque horum opinioni quivis prudens, nunquam quidem magnopere refragatus est. Verùm plerique non ita facile se in illorum sententiam adduci patiuntur, qui Terentium quoque uti spurcum quendam Poëtam è puerorum manibus excutiendum arbitrantur. Nam hoc ut nihil limitatius, nihil tersius, ac Latinius est: ita ab indecora turpique veteris comoediae licentia quàm longissimè eius abesse orationem dicunt. Fatentur & facilè concedunt omnes, in Plautinis actionibus frequenter legi quod scurrile potiùs quam facetum [fol. *2v] videri queat: quodque cassae meritò aversentur aures. At nihil istiusmodi in Terentio agnoscunt: qui, ut aiunt, cùm jocatur maximè, verecundiae tamen limites nunquam transgreditur; adeò ut urbanus lepidusque optimo jure, obscoenus verò, aut turpiloquus nullo modo appellari mereatur.
    Quid vero his aliud respondebitur, quàm id quod res est? haud gravatim concedi, nullum quidem hoc minus obscoenum, turpiloquum, scurrilem, & inurbanum inter vetustos primi nominis Poëtas facilè reperiri, si de ipsa verborum congerie agatur. Nam verbis profectò selectis & politissimis utitur, quibus puri sermonis Latini proprietatem exprimit optimè, tum phrasi longè elegantissima miram eius linguae suavitatem, & summum ornatum ostendit maximè. Tum in ipso nec ulla vox obscoena occurrit, quae vel honesta necessitate exprimendae proprietatis aut cuiusvis vocis, excusari possit, vel debeat. Quid igitur in eo justae reprehensionis censura dignum, adeoque durum severioris sententiae judicium meretur? Id dicetur paucis: ut fusiori calamo idipsum ostendere & comprobare minùs jam molestum sit, & onerosum. Quid aliud ac magis in illo culpandum existimabitur, quàm narrationis eius discursus, subiecta materia ipsa argumenti sparsim haud dissimilis substantia? His sanè commoti gravissimi auctores, de re sinceriùs statuentes, aequissima profectò censura palam & disertè pronunciant, nullum hoc nocentiorem [fol. *3r] tenerae aetati praelegi, nullum magis perniciosum studiosae pubi enarrari, nullum pestilentiorem adolescentulis tradi posse.
    Ubi enim sermonis proprietas quaeritur, phrasis elegantia spectatur, ut in hoc maximè: profectò ipsa res subiecta, non minùs attenta cognitione perlustrari & comprehendi debet: quum vocis cuiusque haud alia sit potior substantia, quàm eius propria & genuina significatio. Cumque cuncta cogitatio cordis, sacris literis luculenter testantibus, intenta sit ad malum omni tempore: quid de tenera & rudi aetate censendum, nisi hanc vel maximè in mala proclivem? utpote quae rerum expers, facilè quarumvis quasi recenti novitate capitur, & pessimae cuiusvis res suavi ut (fieri solet) blandicie allicitur, & corruptae communis naturae pronitate, spontè eò corruit. Quid igitur ubi egregius artifex accesserit? qui lubrica illa, in quae vel maximè proclivis & prona est rudis illa adolescentior aetas, scitè doceat, blandè proponat, pulchrè exornet, eleganter poliat, atque adeo in ista acriùs incitet, tortiùs instimulet, vehementer suadeat, & potenter inducat. At hunc esse illum, neque hic auctor, qui ei subrogandus proponitur, saniorem sententiam compellente veritate amplectens, haud dissimulare potuit, sed id quod res est palam profert, & ingenuè fatetur: cum in Tobaeum suam praefando ita loquitur.
    Non hîc amore demens adolescentulus,
    Pudenda coram jactit abit crimina.

[fol. *3v]
    Nec fabulosus quispiam Deus, viri
    Mentitus formam, amantem fallet coniugem.
    Nec miles adversa ostentabit vulnera.
    Nec servus argento emunget senem. Nihil
    Horum nostra exhibebit actiuncula.
    Nil hîc profanum, aut ludicrum: verùm sacram
    Piamque grex repraesentabit historiam.

Et in Saulum similiter praefando, pleniùs, fortiusque nostram comprobat sententiam.
    Non fabulosae illi sunt cordi naeniae,
    Non obscoeni veterum Poëtarum joci,
    Ingenuis puerorum officientes moribus.
    Nihil tale rudi est infundendum testulae:
    Quae utî facilè inficitur, ita odorem quo semel
    Est imbuta, tenet servatque diutissimè
    Pium est quod dat, pudicum, castum, serium.

Atque in Nehemiam proloquendo, eandem ipsam saniorem sententiam, de illo removendo, haud minus dilucidè explanat & confirmat.
    Nihil hic aut deforme, aut profanum, aut frivolum,
    Nihil bonis quod offecturum est moribus
    Usquam reperietur. Quin omnis exulat
    Hinc turpitudo, verborumque obscoenitas.
    Nusquam hic aut lenoni, aut meretricula, nusquam
    Salacibus adolescentulis datur locus.
    Res casta castam orationem postulat.

In Prologo quoque Iudithae inquit,
                      Nam quemadmodum suam
    Orationem à veterum poëtarum stylo,
    Phrasique procul abesse confitetur, ita
    Hoc quicquid est aut jacturae, aut dispendij,

[fol. *4r]
    Eo pensatum utcunque existimat, nihil
    Quòd hîc usquam aut obscoenum, aut turpe, aut ludicrum,
    Nihil quod sit teneris effecturum auribus,
    Verùm pudica, casta, verecunda, ac pia,
    Quae audituri estis, comperietis omnia.

Quin iam minùs necessarium conspicitur, ex ipso auctore, qui semovendus suadetur, multa adferre; quod facili opera fieri posset, quibus saniori sententiae ampliùs & efficaciùs astipuletur. Ut tamen omnibus satisfiat, unum & alterum locum ex ipso adduxisse, haud inutile & minus supervacaneum censeri debet: quò res, quae astruitur, verissima cunctis conspiciatur: qui minùs perspicaci ingenio, idipsum in illo non observant: vel corrupto & depravato judicio, nihil in eo reprehensione dignum existimant: cuiusmodi sunt, qui nimis tenero affectu eundem prosequuntur: Quibus evenit quod vulgò fertur, Amicorum caecutire iudicia. Sed ipsum audiamus.
    Non est flagitium (mihi crede) adolescentulum
    Scortari, neque potare: non est, neque fores
    Effringere. Et tu illum tuum, si esses homo,
    Sineres nunc facere, dum per aetatem licet, &c.

Verùm poetam personae decorum hic observasse dicunt. Sit sanè ita: at quis hoc rudi, & imperitae adolescentiae facilè persuaserit, quae infirmiori iudicio istud aegrè discernit: quaeque nihil gratius arrectis auribus excipit, & magis attentis animis haurit, atque altius imbibit, quàm si quippiam, quod carni blanditur, quavis occasione proferatur. Non igitur producentur ex hoc nostro [fol. *4v] adolescentuli procaces, parentibus parum morigeri; non lascivi & in ganeum abducti: non solus in conclavi, ultimis in aedibus cum sola prodetur, non id genus facinora & flagitia; ne suis hic adumbrata coloribus magis divulgentur. Quin longè consultius erit, & praesenti quidem instituto magis accommodè, si quod ante annos ampliùs mille, celeberrimus Ecclesiae Doctor graviter in hanc rem questus est, prolixiùs referatur.
    Didici enim, inquit, in eis multa verba utilia, sed & quae in rebus non vanis disci possunt: & ea via tuta est, in qua pueri ambularent. Sed vae tibi flumen maris humani, quis resistet tibi? Quamdiu non siccaberis? Quousque volves Evae filios in mare magnum & formidolosum, quod vix transeunt qui lignum conscenderint? Nonne ego in te lego tonantem Iovem & adulterantem? Et post pauca, quae eò spectant, pergit. Et tamen ô flumen tartareum! jactantur in te filij hominum cum mercedibus ut hac discant, & magna res agitur, cùm hoc agitur publicè in foro, in conspectu legum super mercedem salaria decernentium: & saxa tua percutis & sonas, dicens: Hinc verba discuntur, hinc acquiritur eloquentia rebus persuadendis, sententijsque explicandis maximè necessaria. Ita verò non cognosceremus verba haec, imbrem aureum, & gremium, & fucum, & templa coeli, & alia verba quae in eo loco scripta sunt, nisi Terentius induceret nequam adolescentem proponentem sibi Iovem ad exemplum stupri, dum spectat tabulam quandam pictam in pariete, ubi inerat pictura haec: Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum, fucum facturum mulieri. Et vide quemadmodum se concitat ad libidinem, quasi [fol. *5r] coelesti magisterio. At quem Deum inquit? qui templa coeli sumno sonitu concutit, ego homuncio id non facerem? Ego verò illud feci, ac lubens. Non omninò per hanc turpitudinem verba ista commodius discuntur, sed per haec verba turpitudo ista confidentius perpetratur. Non accuso verba quasi vasa electa atque pretiosa, sed vinum erroris quod in eis nobis propinatur ab ebrijs doctoribus: & nisi biberemus caedebamur, nec appellare ad aliquem judicem sobrium licebat. Haec D. Aug. lib. 1. Confess. cap. 15. 16. Qui & li. 5. c. 13. 14. disertè comprobat, quaevis verba suae significationis aculeum, etiam aliud agentibus infigere: Studiosè (inquit) Ambrosium, audiebam disputantem in populo, non intentione qua debui, sed quasi explorans eius facundiam, utrum conveniret famae suae, an maior minorve proflueret quam praedicabatur: & verbis ejius suspendebar intentus, rerum autem incuriosus & contemptor astabam, & delectabar suavitate sermonis, quanquam rudioris, minus tamen hilarescentis atque mulcentis. Et post pauca: Cùm enim non satagerem discere quae dicebat, sed tantum quemadmodum dicebat, ea audire: veniebant in animum meum simul cum verbis quae diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram. Et dum cor aperirem ad experiendum quam disertè diceret, pariter intrabat, & quàm verè diceret. Haec idem.
    Quibus profectò sanior sententia abundè comprobatur, qua profanus ille Poëta à studiosa pube longè arcendus. Res sanè dolenda est, ab eo in rebus tam ludicris parumque castis, pulcherrimam collocatam esse operam: ac non plus rei seriae & honestae; politissimae Romani sermonis puritati esse subiectum: neque extitisse inter Christianos, [fol. *5v] qui sacris historijs in Comicos actus redigendis parem ingenij gloriam sint consequuti. Neoterici enim, qui hac in re sibi elaborandum existimaverunt, quanquam sua laude minimè sunt frustrandi: tamen nemo non videt quantum illorum etiam praestantissimi à singulari felicique illius Poetae elegantia absint: quàm frigeant, si cum ipso conferantur. Qui hinc pertinacius in scholis haeret, quòd eorum plerique magno quidem zelo, sed non perinde ingenio & studio, in diversum contenderint. Nec ita pridem defuit, qui pietatis zelo adductus, ut illum castum redderet, truncatum dedit. Et ne denuò accresceret, personarum conditionem & sexum in plerisque commutavit. Sed cùm amasij partes dat marito; pro rivali incautus, adulterum inducit: cumque pro virgunculis substituit adolescentulos, ex minus casto auctore inconsideratè turpem fecit; adeò ut illum juventuti praelegi, nequaquam expediat. Nae iste quidem haud obscurè ostendit, illum citra argumenti subversionem alium fieri, vel transformari non posse. Prae caeteris autem eruditorum calculo maxime commendantur, qui suam orationem Terentianis flosculis tanquam emblematis quibusdam insigniverint, ac decoraverint maximè: At hic auctor non emblematis illinc sumptis suos actus comicos exornare contentus, quicquid in illo laudem meretur simul desumpsit: atque adeò felicissima aemuli studij imitatione, uberrimum illum ac nitidissimum Latinae eloquentiae fontem, totum in se transtulit: quem inde pulcherrimis rivulis promanare fecit, quum se- [fol. *6r] lectas historias ex sacro Bibliorum volumine depromptas, scenicis actibus exornavit. Hic igitur ille est, quem omnes eruditi meritò suscipiant, amplectantur, & magni faciant: quem nemo nisi malevolus, bonis literis inimicus, pietatis hostis, & omnis probitatis adversarius unquam reprehendet: ut qui comicae rei exercitium, tenerae aetati in primis commodum, ac juvenili profectui utilissimum, omnibus numeris absolutum dedit; ut quivis non immeritò addubitet quid in ipso potissimum admirari debeat. Si Latini sermonis puritatem attendit, si phrasis elegantiam, Terentius ipse est. Si affectus, si gestus personis aptos spectat, si motus actionibus commodos; eundem videt. Ut taceatur nec sales deesse, cum lepidos, tum honestos. Si verò metri harmoniam considerat; eundem ipsum audit, Si probatos mores, si pietatem denique observat; hic Ecclesiasten citius, quàm Comicum agnoscet. Ad quem appellare tanquam ad sobrium judicem licebit, ut ille puerorum manibus, & adolescentulorum sinu excutiatur.
    Proinde Paedagogi se monitos sciant, ut hunc auctorem studiis juventutis summa fide commendent. Gymnasiarchae verò & hypodidascali, se pio Christianae charitatis zelo admonitos intelligant, ut eundem studiosae pubi ac tenerae aetati, sedula & indefessa opera praelegant & enarrent. Non enim alius auctor loqui elegantiùs docebit, aut utiliori genere orationis puerilem linguam imbuet & adolescentulorum ora formabit. Iam ad judicium de communibus moribus [fol. *6v] formandum, plus quidem conferre videtur, quàm plerique Philosophorum commentarii; ad pietatem verò teneris puerorum animis, velut recentibus testulis instillandam, & rudibus adolescentum cordibus, quasi tabulis rasis insculpendam haud multò minùs conducet, quàm operosae quorundam instructiones. Beatas fore respublicas quis non speret; si hoc genere literarum exornata juventus, adeoque honestis ac probis moribus & pietate instructa, ad maiores res gerendas accesserit. Nunc cum nullae literae, nulla scientia neque religionis, neque virtutis sit in plerisque qui rerumpublicarum gubernaculis praesunt, videmus eorum inscitia, omnia sacra & profana confundi, divina & humana misceri: & qui literis feliciùs instructi sunt, parum castis moribus imbuti depraehenduntur. Quod non aliundè provenit, quam quod pueri ex praelectionibus minùs castis illa perniciosè imbiberint, quae juvenes lascivè ebulliunt, viri faedè sectantur, & senes turpiter redolent. Iam satis superque ostensum est ab illis auctoribus studiosam pubem arcendam esse, nec adolescentulos vel eorum praelectione instruendos, vel actione formandos: qui ea mala ac vitia fovent, ad quae ipsorum natura solet esse propensior. Corrumpunt enim ingenia bona confabulationes pessimae: quin multi una lectione tantum contagii contraxerunt, ut per omnem vitam vehementer ipsis nocuerit: atque adeo in perpetuum exitium cesserit. Porrò qui in Comicum praefantur, non sibi videntur rectè suo fungi officio, ni prolixè narrent cuius- [fol. *7r] nam ludi genere, quibus sub consulibus & aedilibus actae sunt comoediae: tum quibus modis, & qualibus tibiis exhibitae. Ut caetera transeam; varia tibiarum genera referunt, tibias pares & impares, aequales & inaequales, dextras & sinistras, ex canna & asininis ossibus, & nescio qua non materia confectas: quin addunt tibias rectas & curvas benegradientes & claudicantes. Sed vana haec & inepta mittens, qui in Comicum Christianum proloquor, utiliora proferam: quid de scenicis ludis saniori judicio censendum est, & quatenus hi Christianam professionem decent. Quae cùm in sanctitate vitae consistat, quantopere ab omni oris obscoenitate & lascivia abesse debet, D. Apostolus luculenter monet. Fornicatio inquit, & omnis immunditia aut avaritia, (quàm hîc de iisdem illis interprete Hieronymo intellige) nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos: aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas. Quis dixerit non nominari ista, quando quae suadentur removenda, in scholis praeleguntur, & è theatris proclamantur? Sinite (inquit Christus) parvulos: & nolite prohibere ad me venire. An sinunt? an non prohibent? qui illo pacto teneros ingenuae pubis animos ad improbos mores pelliciunt: & mollia adolescentulae aetatis pectora pravis incontinentiae vitiis imbuunt? Si satius foret quempiam in maris profundum projici, quàm ut minimo puerulo fideli offendiculum praebeat: quae non atrocissima gehennae ignis supplicia illos manent, qui tenerae aetati noxios auctores pro- [fol. *7v] ponunt? & lubricas ac impudicas fabulas, impia Ethnicae vanitatis figmenta vel gesta, palam spectanda in proscenium productunt? Quibus studiosam pubem haec scenicis actibus exprimentem corrumpunt: simplicem plebeculam, ut ea spectent, à sacris concionibus & divino cultu avocant: ac vulgus insulsum vitiorum commonent, & in ea concitant.
    Sed quorum hic vanitate accusare magis, vel socordiam potiùs detestari debeo? Quae enim aliquando gentilium respublica tulit, Christianae professionis gesta, comicis vel tragicis actibus in propatulo exhiberi? vel ista suae pubi prolectione enarrari? Qui verò abominandam illorum superstitionem detestamur, quid ineptas ipsorum vanitates pubi praelegimus? quid lubricos & impuros mores juventuti proponimus? quid facinorosos & scelcratos actus, tum flagitiosos & impios ritus publicis spectaculis conspectui Christiani populi obijcimus? Ubi protervi & procaces adolescentuli suis parentibus & curatoribus imponunt, & illudunt; vafris & futilibus servis auscultant, & obtemperant; symbolis & symposijs vacant; scortis operam dant, lenonibus adulantur. Ubi Iupiter tonat, & fuco sonat fallaciam: ubi Iuno ut juvet imploratur, & Lucina ut opem ferat: & nescio quinam dij exorandi admonentur, ut felicia tueantur, vel haec concedant. Nunquid ab his, atque id genus spectaculis, prisci Patres Christianam plebem, gravissimis olim comminationibus avocabant, & sevcris censuris arce- [fol. *8r] bant? Esto, superstitiosae crudelitatis sensu illa tum perniciosè exhibebantur ab Ethnicis: at quanto nunc maiori insulsae mentis vanitate, haec damnosè repraesentantur à Christianis? Quanto satius & maiori fruge scenicis ludis proponerentur sacrae historiae, utî sunt praesentes, & illustria Sanctorum gesta. Unde probis moribus & Christiana pietate imbuatur studiosa iuventus, & simul praeclara virtutum exempla spectet populus: quae in sacris concionibus minùs capit, vel ad ea non perinde commovetur, & accenditur, dum à divini verbi praeconibus audit, quam cum exhiberi conspicit: cuius etiam auctor hic admonet, qui in Nehemiam ita proloquitur.
    Quod hi in sacris aedibus è suggestu docent,
    Hoc nos spectandum proferimus plenius.
    Magis, ni fallor, mens vobis movebitur,
    Cum rem, utî gesta est, cernetis exhiberier.

Caeterùm sublimis elogij honorem, operis inscriptioni respondentis, auctor facile vindicabit, & candidis eruditorum calculis optimè tuebitur. Ita sentiunt viri doctissimi, quibus cum de hac editione sic Christiano orbi divulganda saepius egi. Inter quos sunt, qui pulchro carmine huius operis frontispicia* eleganter exornant, Fredericus Hulsius Darthenus, & Ioannes Adrichem Harlemensis: hic in humanioribus literis Latinè & Graecè doctissimus, ille & in sacris & politioribus profunde eruditus: & Iacobus Lom Ruremundanus, non mediocriter in politioribus artibus versatus. Singulos recensere institutum non sinit, [fol. *8v] & minus necessarium esse arbitror. Importunos & raucos lividorum latratus & rabidos ipsorum morsus auctor non metuit: ut passim proloquitur, qui & re ipsa testatur. Quapropter hoc unum persuasum velim studiosis adolescentulis, ut his Terentij Christiani comoedijs evolvendis bonam temporis partem impendant, has nunquam è manibus deponant; sed quocunque eunt, secum in sinu circumferant: nec quiescant, donec ad unguem omnes edidicerint. Tunc si quando in eiusmodi argumento, vel quovis alio, ingenium exercere, aut stilum acuere lubeat; hunc potissimum sibi imitandum, hunc exprimendum proponant; rati suas lucubrationes apud doctos politiorisque literaturae studiosos, eò maiori in precio futuras, quò ad elegantissimam huius scriptoris dictionem propiùs accesserint. Bene vale lector candidissime: nostrumque hunc qualemcumque commodandae studiosae iuventutis gratia susceptum laborem boni consule, mecumque Terentium Christianum & amare, & bonis commendare pergito.
Continue
[
p. 1] Naaman

TERENTII
CHRISTIANI,
NAAMAN.

Actorum nomina.

NAAMAN, Princeps Syrus.
ARTEMONA, Naamanis uxor.
PHRONESIUM, puella Iudaica, Artemonae ancilla.
DORIO, servus.
SOSIA, servus.
STRATO,
LEONIDAS,
STORAX,
}
}
Naamanis ministri nobiles.
BROMIA, ancilla.
SYRUS, servus.
MELCHIAS, Iudaeus.
ELISAEUS, vates.



[p. 2] Naaman

PROLOGUS.
Senarij.
COncordiam, pacem; & salutem plurima
Vobis exopto, spectatores, omnibus,
Gregis totius, & choragi nomine
Quorum voluntati obsequutus, primus huc
(5) Egressus sum foras: oratoris tamen
Potius quàm prologi functurus munere.
Nunc itaque aures praebete, & auscultate sedulò:
Benignamque, ut soletis, date operam mihi.
Cùm primùm Schonaeus noster didascalus
(10) Ad artem sese contulisset musicam.
Huc totis semper est enixus viribus,
Bonis uti placerent quas proferret fabulas.
Id se nunc assequutum existimat. favent
Docti, aqui collaudant, applaudunt candidi
(15) Nigros vero ac malevolos qui obtrectant, nihil
Moratur: quin pulchrum his displicuisse autumat.
Bonis suam probari studet industriam,
Malignum obtrectatorum spernens calculum.
Atque ideo dum illum deterrere ne scribat, parant,
(20) Nihil agunt, imò animum addunt, ut libeat magis.
Vos modò, uti coepistis, favere pergite.
Ne permittite hominum iniquorum calumniis
Aut traduci, aut circumveniri innoxios:
Malorum inhibete conatus: defendite
(25) Eos, qui & se, & studium suum in vestram fidem,
Clientelamque committunt. Scio hac in re
Vos facile obtemperaturos mihi, cum nihil
Praeterquam quod iustum, atque honestum est postulo.
[p. 3] Naaman
Nunc quam sumus acturi accipite Comoediam.
(30) Naaman illi indidit nomen, nota omnibus
Est historia, è quarto Regum desumpta codice.
Favete ludis qui gaudetis scenicis,
Favete sacrae quos delectant litterae:
Vestrum utriusque servietur commodo.
(35) Nunc ergo attenti estote, & cum silentio
Uti vos decet, omnes simul animum advertite.
Video mihi esse abeundum: nam qui periocham
Est recitaturus, exit in proscenium.*



COMOEDIAE ARGUMENTUM.

NAaman rebus pulchrè gestis nobilis,
Regique Syrorum charus, cum immedicabili
Leprae colluctatur malo. Puellulae
Tandem suasu, atque instinctu Israelitidum,
(5) Ad Elisaeum vatem procul in Samariam
Sese confert: à quo in Iordane septies
Iubetur ablui. Hic se deludi putans,
Primùm repugnat: mox persuasus à suis
Ad flumen it, lavat, mundatur protinus.
(10) Reversus ad Elisaeum gratias agit,
Ac munus offert, verumque agnoscit Deum
Continue

ACTUS I.   SCENA I.
ARTEMONA.
Senarij & septenarij iambici.

MUltum, diuque cogitanti, & miserias,
Calamitatesque clam commentanti meas,
Tandem multo omnium mihi verissimum
Est visum, vulgo quod frequens dici solet:
(5) Sortem illi contigisse felicissimam,
[
p. 4] Naaman
Cui ex animi sententia cessêre nuptia.
Contra infortunatas atque miseras esse
Eas, quae Iunone irata nupta, cum incommodis
Et vivunt, & cubant coniugibus. Atque de hoc quidem
(10) Infortunio uti multas matronas, cùm honestas, tùm
Etiam primarias, clarisque parentibus
Prognatas, iure credo conqueri. (nam mulieri
Fidelem haud ferme invenias virum) ita non arbitror
Ullam usquam reperiri feminam, adeò infeliciter
(15) Nuptam, quae si mecum comparetur, non abundè
Felix, ac fortunata videatur, nisi forte cum
Difficili, rixoso, decoctore, aut adultero,
Quàm cum marito, horribili leprae malo
Laborante, miserius sit vitam degere.
(20) Nulla quidem ita arbitrabitur, nisi sit stultissima,
Planeque digna quae tali nubat viro.
Hinc itaque si quando mearum aequalium
Fortunam intueor, aut vulgarium quoque, &
Ignobilium muliercularum sortem exactiùs
(25) Mecum considero: dij immortales, quàm ego
Tunc tota displiceo mihi! quam me pudet
In hasce redactam calamitates, unde nec
Emergendi, nec effugiendi ulla datur copia.
Quòd cum ita sit, quid mihi porrò restat, nisi ut
(30) Dolore consenescam, animi aegritudine,
Moeroreque conficiar, & extabescam miserrima?
Perij, adeon’ rem redijsse, ut unde aliae mulieres
Non mediocre gaudium, voluptatemque maximam
Percipiunt, hinc mihi gravissimus exundet dolor?
(35) Eheu, nullam me credo miseriorem vivere. Ah,
Quam inanis, & fallax est spes mortalium!
[p. 5] Naaman
Summum bonum mihi fore putaram hunc maritum,
Virum tam nobilem, & rebus feliciter
Gestis clarum: verum ex illo infelix quem nunc capio
(40) Dolorem! facile hic plus mali est, quàm illic boni. At
Eccam Phronesium ancillam nostram huc procul
Accedere conspicor. ad macellum itura est arbitror.
Eia, ut properat? ut non resistit uspiam?
Nihil, ita me dij bene ament, hac puellula
(45) Unquam in vita vidi expeditius, nihil
In curandi domesticis negotiis.
Aequè paratum, promptum, ac sedulum. Atque ideò
Feci ut clemens illi, iustaque apud me esset servitus:
Adeò ut liberta è serva facta sit mihi.
(50) Ita pol quidem res est planissimè. Cuique
Sui mores fingunt fortunam. Sed oculos
Quid circumferat, aut quid respectet nescio.
Ibo obviam, ut quem quaerat, quove properet, intelligam,



ACTUS I.   SCENA II.
PHRONESIUM, ARTEMONA.
Eiusdem rationis versus.

QUID istuc, hem? quò tam subitò è culina se
(55) Subduxit Dorio? quove aufugit audacissimus?
AR. Propius accedam, ut ea quae dicat audiam.
PH. Foras deambulatum abscessit arbitror:
Vel ad forum, portumve percontatum res novas;
Uti solent, quibus nihil est quod agant domi.
AR. (60) Nondum quod loquitur satis intelligo. PH. Verùm
Nihil novi facit, dum opus, laboremque fugitat:
Nam ignaviorem hoc homine vidi neminem.
AR. Ignaviae haec incusat nescio quem. PH. Malè
[p. 6] Naaman
Profecto sibi, suaeque familiae consulit
(65) Herus, qui nebulonem istum ociosum domi
Patitur esse suae: ac non potius ex aedibus
Exturbat, & venum protrudit inutilem.
AR. Mirum ni Dorionem dicit: nam cum hoc, quia
Deses, tardusque servus est, parum illi convenit.
(70) Sed alloquar. Hem Phronesium, quid illud est
Sodes, quòd irata hîc stomacharis insolens?
PH. Tun’ hîc astas hera? non praevideram
Te. iamdudum quae iussisti parata sunt
Omnia. AR. Phronesium, te maximi pretij
(75) Puellam esse judico: nam ea mihi est
Profectò ancilla spectata satis, cui hera,
Ita ut tibi esse video, curae sunt negotia.
Atque ob eam rem tibi, si quid usus venerit,
Lubens benefaxim. PH. Si tibi quid feci, aut facio, quod
(80) Placet hera, quodque gratum fuit, adversum te, equidem gaudeo.
Verum non est, quod propterea quicquam tua
Mihi polliceatur benignitas meum
Officium facio, si tibi per omnia obsequor:
Nec laudem promeritam me, sed culpa caruisse existimo.
(85) Quanquam frequenter interea tuam experta
Sum liberalitatem, atque indulgentiam:
Tum maximè, cùm nuper ob leve meritum
Me è serva libertam efficeres tuam. Summum
Quod habuisti pretium persolvisti mihi.
(90) Quid verbis est opus? nunquam quicquam tam magnificè
Dicam, tua quin erga me id superet clementia.
Et propterea non servire mihi, sed libera
Esse videor, quae heram te nacta sum tam commodam:
Tum herum, quem ego quidem vidi in vita optimum,
[p. 7] Naaman
(95) Qui quemadmodum te maximi facit, ita me
Quoque, quàm tibi charam esse conspicit, amat unicè.
Ar. Utinam talis sit, qualem tu illum esse arbitrare,
Phronesium. Ph. Bona verba, quid audio? obsecro
An non est? perii, quidnam istud sibi vult suspirium,
(100) Ex imo ductum pectore? quid isthuc mali est?
Ar. Me miseram! Ph. Tun’ te miseram vocas hera? quam minus
Credere est? quid obsecro reliqui est, quin habeas, quae quidem
In homine dicuntur bona? Ar. Credo ita videri tibi,
Quae quid me sollicitet ignoras. non nisi
(105) Quae calceum induit, sentit qua parte pedem urgeat.
Ph. An in tanta rerum omnium affluentia,
Ullus relinquitur aegritudini locus? Art. Quò illa
Non irrepit, Phronesium? Ph. At ita pleraeque
Ingenio sumus omnes; nostri nosmet poenitet.
(110) Hinc est fortasse hera, sortis quod te pigeat tuae.
Multa, mihi crede, mulierum sunt vitia: sed
Hoc è multis unum aiunt esse maximum,
Quòd de maritis facile conqueruntur.
Suis, hanc suspicionem oportet ut effugias;
(115) Si honestam te, probamque vis perhiberier.
Ar. Haud ita loquare, si rem, quo pacto se habeat, scias.
Ph. Quid igitur te sollicitat? cedò sodes. nam tua
Quidem vita hac exoptanda, expetendaque
Mihi videtur. Ar. Tota erras via: si hic sis,
(120) Multò aliter sentias, Phronesium. Ph. Non arbitror.
Sed qui istud credam ita esse? dic amabo. nam mihi
Mulierum quae vivunt videre felicissima.
Ar. Non est opus prolato; hoc expiscari desine.
Ph. Nempe has ut opinor causa, ne id fiat palam.
[p. 8] Naaman
(125) Ita me Deus amet, haud propterea te rogo,
Ut istud proferam: sed ut si re atque opera
Non possim, saltem consolando te adiuvem:
Tuamque vicem dolendo, partem aliquam aegritudinis
Feram. nam si quid te excruciat, dolor is mihi
(130) Multò maximus est. AR. Credo isthoc tibi. sed hoc
Tecum facito uti cogites: in rebus istiusmodi,
Quas celari magis, quam proferri expedit,
Parum decere percontatricem esse juvenculam.
PH. Mulier sum, in alienis fortasse curiosior
(135) Quam par est, hera, vel me monere hoc, vel percontari puta,
Quod etiam ne auderem quidem, nisi id tibi
Ex usu fore confiderem. Quapropter te obsecro,
Da veniam, si hoc à me fortè videatur
Factum impudentiùs: & quicquid tandem est, tuum
(140) Quod excruciat animum, fac ut sciam. Crede hoc inquam
Aut consolando, aut consilio, aut re juvero.
AR. Quid isthuc? video non licere, uti constitueram, hoc mihi
Perpetuò celare: age dicam, quandoquidem
Tantoperè te istud velle video. Sed parum
(145) Tutus hic est ad narrandum locus: & nescio
Quem huc procul è foro adventantem conspicor.
Quare intrò concedamus: ibi rem omnem tibi
Clam commemorabo ordine. PH. Praecede, consequor.



ACTUS I.   SCENA III.
DORIO.
Trochaici, catalectici, senarij, & septenarij.

MIrum ni mihi mater fuerit Ignavia,
(150) Ita laborem corpus horrescit meum.
Atque ideo intus dum modo rerum suarum
[p. 9] Naaman
Ancilla satagunt, ego ne quid mihi
Praeciperetur metuens, clam effugi foras.
(155) Nunc adeò, ut mihi mos est, sub coenae tempus domum
Redeo, quò ventrem exaturem famelicum.
Sed nimis vereor miser, ne verbera
Pro coena parata reperiam mihi:
Nam ancillam metuo Phronesium, ne apud
(160) Heram de me conquesta sit. Atque id hercule
Haud dubium est mihi: nam nullum in aedibus
Tam leve unquam admittitur crimen, quin illa
Maximas statim querelas ad heram deferat.
Neque rem, uti gesta est, commemorat: sed plurima
(165) Insuper addit, affingitque mendacissima.
His rebus, atque adeò turpiter adulando,
Omniaque loquendo ad gratiam, ex vilissimo
Mancipio libertae subitò est facta. advertite
Obsecro quid faciat assentatio.
(170) Sed quid à nobis concrepuit ostium?
At at, perij, ipsa cum hera egreditur foras.
Quid agam nescio. Per posticum hinc me intrò conferam.
Nam hic me si stantem ociosum offenderint,
Nulla causa est, quin suspensus vapulem miser.



ACTUS I.   SCENA IIII.
ARTEMONA, PHRONESIUM.
Senarij, septenarij & octonarij Iambici.

(175) Quid ais Phronesium? satin’ iam credis me miserrimam
Esse? satin’ iam certum est, nihil me mentitam tibi?
PH. At ego quidem illum corpore
Non omnino sane antehac esse animadverti: verum malo
[p. 10] Naaman
Tam horrendo hominem teneri nunquam credidi.
Ar. (180) Eheu me infelicem! Ph. Quaeso aedepol hera,
Quoniam id fieri quod vis non potest, velis.
Id quod possit. Ar. in alienis calamitatibus
Consilium dare, perquam facile est: tu si meas
Aerumnas experiaris, aliud sentias.
Ph. (185) Hera lachrymas mitte, ac potius quod ad hanc rem opus
Est porrò consule. Idque ut alia tua facta sunt,
Aequo animo patere. Ar. Eho patiar? quid mihi
Nunc adfers, quamobrem expectem, aut sperem meam
Vitam non perpetuo calamitosam fore?
(190) An hoc meo merito factum esse existimas?
Ph. Nequaquam verùm quando quod factum est, neque
Lamentando, neque accusando infectum fieri potest,
Oro ut quod mutari nequit, patienter perferas.
Alijs procul dubio aliud aegritudinis
(195) Est: nam beatum ex omni parte reperitur nihil,
Quin cogita quàm fortunata caeteris
Rebus sies. tuo si hoc unum modò desit viro,
Cedo dum, quae mulier inveniri te posset felicior?
Ar. Apte quidem dictum, si hoc unum desit: atqui unum
(200) Hoc mulierum quae vivant me reddit miserrimam.
Ph. Ne isthuc obsecro tam iniquo animo patiare herae
Si caetera sunt quemadmodum tu vis, itaque
Ut esse ego illum existimo: quantò satius est
Te id operam dare, quò tibi, quod accidit infortunium
(205) Modeste, ac patienter ferendo lenias: quàm id te loqui,
Quo magis animus frustra incendatur tuus.
Haec si nunc tecum verè cogites hera,
Magnam tibi ex animo detraxeris molestiam:
Atque illi gratum feceris,
[p. 11] Naaman
(210) Cùm id te moderatè ferre perspexerit. AR. Ego
Tantam calamitatem non indigne feram?
Imò cupio misera in hac re iam defungier:
Nam iam pridem vitae me taedet meae. PH. Potin’
Ut animo sis quieto, ac lamentari desinas?
(215) Quid tibi prosit si moerore, animique aegritudine
Te conficias? quid aliud quam malum conduplicas tuum?
Cum idem vel nolenti sit perferendum tamen. In re mala,
Hera, animus bonus, aerumnae condimentum est optimum.
AR. Desiste verbis me consolari Phronesium,
(220) Nisi re salutem adferas. PH. Nihilne opis
Est in medicis? AR. Ah nihil: immedicabile malum est.
PH. Atqui Deus certe quemadmodum hunc tuo viro
Morbum immisit, ita quando in rem vestram fore
Arbitrabitur, eundem eximet facillimè.
Ar. (225) Nulli nos respiciunt dij, nulli miserantur, Phronesium:
Superis invisi aetatem ducimus. PH. Age, respira
Sodes: nam inveni, opinor, remedium tuo malo.
AR. Quod remedium? eloquere Phronesium. PH. Est Samariae
Divinus quidam vates, cui Elisaeo nomen est,
(230) Vir antiqua virtute, ac mira vitae sanctimonia:
Ad haec rebus prodigiosè gestis, atque editis
Miraculis per omnem Iudaeam notissimus.
Ad quem si dignaretur proficisci herus, meo
Periculo non verear pollicerier,
(235) Ipsum sanum, mundumque esse reversurum propediem.
AR. Ex animo tun’ isthaec dicis Phronesium?
PH. Ego in re tanta non ex animo loquar hera?
Tum malo dignam me quovis deputem.
Ita me Deus amet, haud tibi hoc concedo, licet illi uxor es,
(240) Ut illam tu salvum magis velis, quàm ego cuius
[p. 12] Naaman
Tantam erga me sum experta munificentiam, ut ingrata meritò
Habenda sim, nisi meae quoque vitae dispendio,
Si sit opus, illius incolumitati libenter consulam.
AR. Antiquam pol probitatem, ingeniumque obtines:
(245) Et propterea tuis verbis apud me maxima est fides.
Nunc adeo te rogo Phronesium, si unquam
Me animo amico erga te esse senseris, eius
Nunc memineris, atque inopis te miserescat mei. PH. Ah,
Ne me obsecra, quasi hoc te orando à me impetrare oporteat.
(250) Aufer mihi preces: tua sum, hera, utare, atque adeò impera,
Si quid est, quod à me praestari velis.
AR. Id scilicet, ut in hac re mihi porrò adiutrix sies:
Faciasque tibi quod ex usu futurum spero. PH. Quid? cedo.
AR. Dicam, quae de isthoc vate hic narrasti mihi,
(255) Eadem hac marito itidem ut commemores meo:
Eoque ut proficiscatur exhortere sedulò.
Nam si est, ut is tuis verbis persuasus, eò se conferat,
Ac postea sanus domum revertatur, scias
Tibi ex eo nobilitatem, & rem nascituram, & gloriam.
PH. (260) Isthuc tute facies meliùs. nam tibi, quia uxor es,
Credo obtemperaturum magis. AR. Agedum, ut lubet.
Sed te unà adesse volo, tu illius sensum calles optimè.
PH. Fiat, nolo tibi ullum in me claudi commodum.
AR. Ego hinc intrò ibo tu quò te ire jusseram,
(265) Ad macellum pergito, atque audin’? propera quantum potes:
Ne si tua mi fortè opera sit opus, in mora sies. PH. Eo.



[p. 13] Naaman

ACTUS I.   SCENA V.
PHRONESIUM.
Eiusdem rationis.

ITA me Deus amet, ut herae nunc me miseret meae.
Eam in tantis versari calamitatibus,
Tantisque esse implicatam aerumnis, quae quidem omnium
(270) Mulierum antehac mihi semper visa est fortunatissima.
Me miseram! ut saepe, humana hallucinatur, ac
Fallitur opinio! quam frequenter accidit,
Ut cuius fortuna nobis maxime
Laudanda videtur, eius infelicitas
(275) Sit deploranda maxime? Nae ego cum illius opulentia
Paupertatem nolim commutari meam.
Nam quid mihi prosit, si opes possideam amplissimas,
Uxor saluter Principis, pedissequae
Multae me comitentur, honorent, inserviant: populus uti
(280) Deam veneretur, dominamque appellitet: & interim
Cum marito morbo tam tristi atque horribili obnoxio,
Vita calamitosa, miseraque utque agenda sit mihi.
Imò si regnum detur, ne reginam quidem
Optarim esse me, quando cum huiusmodi
(285) Et vivendum, & cubandum esset viro. Atque ob id
Certè magis me herae movet infortunium,
Eiusque vicem doleo magis. Sed propemodum
Me habere credo, quo his aerumnis utrumque eximam.
Quod si sit, quantam & quam veram laudem capiet Phronesium? Et
(290) Fiet procul dubio, si modò eò ut proficiscatur, induci
Queat. at nimis hic subsisto diu: ad macellum nunc eo,
Ut quae in coenam parato sunt opus, comparem.
Continue
[
p. 14] Naaman

ACTUS II.   SCENA I.
NAAMAN.
Partim senarij, partim septenarij; admistis aliquis octonariis.

AN quisquam homo me vivit calamitosior,
Aut miserior? aut cui omnes bonae felicitates
(295) Aequae adversae sint? heu me miserum! hanccine
Ego vitam dubitavi perdere? hanccine
Animam tot, ac tantis lubuit periculis
Eripere? cui quanto fuisset praestabilius,
Honestam in proelio mortem occubuisse, quàm
(300) Horrendis, maximisque hisce cruciatibus
Noctes diesque affligier? Adeon’ hominem
Esse infelicem, ac infortunatum quenquam, ut ego sum?
Pro Deüm atque hominum fidem! nullone pacto
Ego abominabilem hanc pestem, luamque deterrimam
(305) E corpore excutere potero? nullusve erit dolorum
Finis? vah, quot iam annos cum hoc colluctatus sum malo.
Nullis interea neque laboribus, neque sumptibus
Parcens, quos non consului medicos? quae catapotia
Non deglutivi? quae non epotavi pharmaca?
(310) At nihil haec unquam quicquam profuere mihi.
Adeo mali vis ipsis inhaerens ossibus,
Medullisque intimis infixa, industriam
Medicorum exuperat omnem. Hei mihi! quid sum nisi putridum
Cadaver, aut si quid cadavere foedius?
(315) Nam quid quaeso aut vivum, aut sanum in me deprehenditur?
Quae corporis pars mihi relicta est integra?
Quod membrum non deformatum, corruptum, rancidum?
Totum ulceribus, tuberibusque intumuit caput.
[p. 15] Naaman
Corrosae pruriunt nares, capillus defluit,
(320) Vox rauca est: tum vix anhelitum traho
Miser: tam angusta spirandi patet via.
Ad haec foetorem fauces eructant gravem: hinc
Adeò uno ore medici asserunt, ipsa quoque viscera
Interiora infecta, & corrupta esse omnia.
(325) Quid verbis opus est? nullum in corpore est membrum,
Quod non cruciatibus excarnificatur gravissimis. Porrò
Ad has meas miserias hoc accedit insuper, quòd qui
Honore olim me persequebantur, colebant,
Observabant, ad nutum obsequentes sedulo:
(330) Nunc contra me aspernentur, contemnant, ac deserant
Omnes. Quin iam pridem ipsa me odit uxor, horret,
Aversatur, meque maritum vix dignatur suum.
Quoties ad eam accedo confabulatum, è conspectu fugit
Ilicò, aliò se accersi simulans. Si quando mecum ut cubet
(335) Rogo, quas non quaerit ambages? Quod si meum
Ius persecutus magis etiam insto, ac tergiversantem urgeo,
Continuò mulier lachrymis opplet os totum sibi:
Ut facilè cernam, intelligamque odio id fieri mei.
Quod utinam, aut ei doleret itidem ut mihi
(340) Dolet: aut ego isthuc factum nihili penderem.
Nunc cùm tanta huius execrabilis mali
Vis sit, ut totum corpus dolore compleat,
Viresque illidat: hoc in me efficit tamen,
Ut ad libidinem multò quàm soleo nunc
(345) Me procliviorem, pronioremque esse sentiam.
Quapropter eius contumaciam morbum mihi
Magis, quam ullam aliam rem esse arbitror. O miseriam!
Eò me esse redactum, ut ab illa, quae mihi solatio
In his meis aerumnis esse debeat, odio
[p. 16] Naaman
(350) Me haberi videam? Porrò autem quod longè miserius
Est, multoque magis deplorandum, nullus est
Deorum qui me respiciat, qui exaudiat
Suspirantem, aut quem calamitatis misereat
Meae. Quin ad preces nostras omnes simul
(355) Obsurdescunt, meque aspernantur supplicem.
Itaque quibus illos alias saepe placavi,
Nunc aversantur, atque oderunt victimas.
O Iupiter! quodnam ego tantum perpetravi scelus?
Aut qua culpa commerui, ut ad hunc me afflictes modum?
(360) Ut quem quendam rebus feliciter gestis
Illustrem, clarum, gratiosum ac nobilem
Fecisti: mox mutata in diversum sententia,
Me quovis misero miseriorem redderes?
O variam rerum humanarum vicissitudinem?
(365) Quàm fragilis, ac fallax mortalium est felicitas?
Quam incerta, dubia, fluxaque sunt fortunae commoda?
Ut fallitur, qui rebus hisce momentaneis
Sublatus, se beatum venditat! Nae ille
Scipione innititur arundineo, tam fugacibus
(370) Quisquis confidit bonis. Id si cui
Fortè nondum etiam perspectum est satis,
Me contempletur iste, in quo fortuna contumax
Vires ostentat, ludumque exercet suum:
Quem de summo felicitatis vertice
(375) Prostratum, miseris exagitat modis. Sed quid
Frustra querendo totum hic consumo diem?
Aut quid inanibus me macero querimoniis?
Quin potiùs ita me comparo, ut eiulatum hunc muliebrem
Viro indecorum, turpemque esse judicem,
(380) Et ita caveam, ne praterquam quas ipsa lues molestias
[p. 17] Naaman
Adfert, addam: atque illas quas adfert moderatè feram.
Sed eccam uxorem huc accedentem conspicor.
Mox aufugiet, opinor, ubi hic me astare viderit.
Manebo, ut quid velit, aut quid dictura sit intelligam.



ACTUS II.   SCENA II.
ARTEMONA. NAAMAN.
Eiusdem generis.

(385) QUantò ego magis magisque Phronesii nostrae
Verba audio, eaque quantò exactius mecum
Perpendo, tantò in spem maiorem erigor,
Hanc rem ex animi successuram sententia.
Na. Mirum quidnam illa nunc sibi ex sententia
(390) Eventurum speret, nisi id est quod arbitror: aliquid
Clam machinatur, quò se connubio hoc emancipet:
Et me, quem pridem odisse coepit, deserat.
Ar. Atque hinc adeò id mihi persuadeo maxime,
Quòd quo ingenio sit saepe alias perspexerim:
(395) Quodque nihil unquam ex eius consilio mihi
Sit susceptum, quod non commodè ac feliciter
Cesserit. Nunc itaque maritum quaerito,
Ut quae de vate isthoc die hesterno mihi
Narravit illa, itidem ipsi commemorem: atque eò
(400) Uti se conferat suadeam, & exhorter sedulò.
Sed nihil agam, si hominem novi satis, experiar
Tamen: ut si obsequi recuset contumaciae
Insimulem praefractum: mihique iniuriam
Et factam esse, & etiamnum fieri clamitem.
(405) Denique causam hinc mecum meditari instituam, qua hisce ex aedibus
Me excutiam, illumque relinquam. Na. Profectò id est quod suspicor.
[p. 18] Naaman
Interij, quid mihi restat, siquidem illa me,
Uti minatur, deserit? & faciet procul dubio.
Nam iamdudum alium plus amat, quam me: et si sedulo
(410) Dissimulat, graviter tamem adverto, quae illa me neque
Curare, neque sentire, neque intelligere existimat.
Ar. At ubi nunc illum inveniam cogito? sed commodè
Pol, Atque adeo in ipso tempore eum hîc astare video.
Accedam, & alloquar. Na. Huc ad me ultrò aggreditur: insolens quidem
(415) Isthuc facit. quasi antea non viderim
Assimulabo. Ar. Heus marite. Na. Ehem uxor, hiccine
Astabas? Ar. Opportune sane, atque optatò advenis:
Modò enim te quaesitum huc egressa sum foras.
Na. Mene? Ar. Te. Na. Quid ita? cedo. Ar. Res seria est
(420) Utrique in rem futura maxime: modo
Ne tute nostrum nunc ipse remorere commodum.
Na. Quidnam incoeptat? Ar. Age sodes, atque in hac re auscultato mihi.
Na. Quid isthuc? Ar. Recte sane interrogasti, oportuit
Enim rem praenarrasse me. Cùm apud Phronesium
(425) Libertam nostram Israelitidem die hesterno
De morbo isthoc tuo fortè incidisset mentio:
Ibique ego calamitatem deplorarem tuam.
Na. Imo tuam arbitror potius. Ar. Itane statim
Obturbas? quin desinam, siquidem narrando quae tibi
(430) Voluptati fore sperabam, molestiam adfero.
Na. Commovi. Ar. Siccine ais? Na. Nequaquam, perge obsecro.
Ar. Faciam, at cave me ad eundem interturbes modum.
Na. Non fiet. Ar. Cùm ita, uti commemorare occoeperam,
In huius sinum animi depono aegritudinem,
(435) Saepe interea flens, nosque omnium miserrimos
[p. 19] Naaman
Esse queritans: primum illa familiariter
Collachrymat, dein consolatur sedulò:
Atque adeo bono animo ut essem imperat: multaque alia
Quae nunc non est commemorandi locus. ut in pauca
(440) Haec illius fuit postrema oratio. Est
Samariae, inquit, divinus quidam vates, cui conferam
Elisaeo nomen est: homo vitae sanctimonia,
Morumque integritate venerabilis; miraculis
Praeterea per Iudaicas urbes passim editis,
(445) Rebusque praeclare gestis, multò celeberrimus.
Ad hunc si induci queat, ut se conferat herus.
Sanus, mundusque sat scio, revertetur brevi.
Agedum amabo, experimini. gaudebitis
Facto, & mihi qui consiliam dedi, agetis gratias.
(450) Quid multa? commovit ibi me tandem Juvencula,
Res alioqui incredibili fidem ut habere coeperim.
Denique ita tum ab ea discedo, ut quae eadem hac tibi
Porrò narraturam me promiserim.
Nunc itaque mi marite, si ullum unquam fuit
(455) Tempus, quo ego voluptati tibi fuerim,
Tuorum gaudiorum, atque aegritudinum
Tua voluntate olim facta particeps,
Eius rogo, obsecroque uti iam memineris,
Atque in hac re morem geras. Na. Ah vide
(460) Quàm iniqua sis prae studio, dum efficias id quod cupis:
Dum stultae ancillulae verbis credens, neque
Quid me facere conveniat, neque quid me ores cogitas.
Ar. Ecce autem, antiquum obtinet. Na. Ita est ut dico, nam si cogites,
Tam sumptuosis, tamque inutilibus me desinas
(465) Totus onerare molestis. Ar. Quibus? Na. Rogas?
[p. 20] Naaman
Quid non & feci, & perpessus sum, dum tuis
Assiduis impulsus querimoniis, nihil
Intentatum relinquo infelix. Cum interea frequenter
Consulta mihi responderint oracula,
(470) Omnibus consentientibus rei
Modicae professoribus, ne quidquam defatigarier,
Diisque repugnantibus, ac iratis haec me moliri omnia;
Immedicabilem enim, mihique fatalem esse morbum:
Cui si pergam omnino velle medicarier,
(475) Nihilo plus acturum me, quam si dem operam, ut adversus
Stimulum calcem, aut laterem lavem. atque haec cum ita sint,
Tamen nunc quoque quasi ignores quid hactenus
Sit factum, me ablegare paras nescio quò,
Magno conatu magnas nugas adferens.
Ar. (480) Nae ego mulierum sum infelicissima! perij,
Quid est, cur hunc mihi posthac ulla in re morigerum fore
Sperem? siquidem nunc etiam, cum quae ex usu ei
Futura sunt loquor, me aspernatur tam illiberaliter?
Tun’ te mea causa quicquam fecisse praedicas?
(485) Nihil pudet? enimvero prorsus iam tacere nequeo: nam
Ea quoque quae nolo, tua loqui me cogit impudentia.
Ullamne ego unquam volui rem, in qua tu mihi
Non fueris adversarius? quod si nunc interrogem,
Quidnam id tandem sit, quod abs re impetravi cum gratia.
(490) Nescias, cum isthuc tam confidenter obiectes mihi.
Age, ut lubet: si haec te vita oblectat, nihil
Moror: per me licet tuis ut immarcescas sordibus.
Iam si verbum unum posthac. Na. Itane rursum irasceret
Ar. An credis? Na. Mitte quaeso istam tuam iracundiam,
(495) Atque id quod res est, tecum cogita: & ita tandem
[p. 21] Naaman
Me abs te immerito incusari intelliges. Quia
Eò me stulta proficisci iubet adolescentula,
Ideone continuò erit obsequendum mihi? Adeon’
Me adversus omnem cruciatum, atque ignominiam
(500) Induruisse arbitrare, uxor, ut si confidam hoc malo
Me liberari posse, non libenter itineri
Accingar? vatemque istum Israelitidem
Ubi ubi est, quaeram, investigem, largitionibus
Adoriar? denique orando obtundam, enecem,
(505) Donec quod exoptem ab eo impetrarem mihi.
Nunc nihil firmi video, quapropter hoc
Tam longinquum suscipere mihi expediat iter.
Ar. Ah, nunquam hodie concedes mihi? Quomodo
Isthuc scire potes obsecro, nisi prius
(510) Periculum feceris? age sodes, experire, nescio
Quid animus mihi praesagit boni, sed commodè
AEdepol ipsa foras egreditur Phronesium.
Eho, accedamus: tute iam ipsius verba audies.



ACTUS II.   SCENA III.
PHRONESIUM, ARTEMONA, NAAMAN.
Trochaici, catalectici, senarij, & septenarij, admistis aliquot octonarijs.

SI me fortè quaerat hera, haud procul hinc abiise dicito.
(515) Audin’ quid dicam Syre? ad forum mihi transcurso est opus.
Demiror quid sit, quòd illam toto hoc non vidi die:
Nisi quia in eo nunc esse occupatam arbitror,
De quo heri inter nos loquebamur diu.
[p. 22] Naaman
Quae res si feliciter uti spero, successerit,
(520) Quàm magnificam, quamque solidam gratiam inibit Phronesium?
Ar. Audin’ tu illam quid dicat? Na. Quid ego audiam?
Ph. Itaque commodè isthuc in mentem venit mihi.
At at, utrumque hic assistentem conspicor.
Si certo sciam hac de re illos nunc loqui,
(525) Ac non id metuam, ne aliud quidpiam agentibus
Molestiam adferam, libenter herae adiutrix siem.
Ar. Alloquamur. Eho, quem hic ante ostium
Praestolare, aut quem quaeris Phronesium?
Ph. Tun’ hic eras? hem mi here: salutem vobis precor
(530) Plurimam, ad forum propero, ut quae in prandium
Futura sunt opus, parem. Ar. Adesdum, paucis te volo,
Ph. Nempe ut curentur rectè haec. Ar. Imo aliud. Ph. Quid est,
Quod vobis mea opera efficere hoc possit amplius?
Ar. Audies, ausculta. Ph. Hîc sum. Art. Marito narravi modò
(535) Quae tu de vate illo Israelitide
Elisaeo, mihi hesterno commemorasti die.
Sed operam frustra contero misera. Ph. Quid ita
Sodes? Na. Ego dicam tibi. quia neque verum, neque
Verisimile te dicere arbitror Phronesium.
(540) Et quidem hercule non bonam te gratiam
Scito inijsse apud me, dum rem huiusmodi
Comminisceris, qua hanc incensam reddis mihi.
Ph. Bona verba egon’ id conari queam? Ar. Satis
Si hanc noris marite, non ita arbitrere.
Ph. (545) Hei mihi, nescio qualem me esse existimes here.
Hanc tuam opinionem prorsus à me esse amotam volo.
[p. 23] Naaman
Na. Quo pacto ergo isthuc suadere huic succurrit tibi?
Ph. Quia te amo mi domine, quò magis tua mihi curae est salus.
Na. Non placent ancillae, quibus ab re sua
(550) Tantum est ocij, aliena ut curent, eaque nihil
Quae ad se attinent; hanc operam rebus si impendas tuis,
Plus agas: mihique rem gratiorem feceris.
Ph. Ego tibi hoc here pro servitio debeo,
Conari manibus pedibusque noctes & dies;
(555) Omnia mecum meditari, quidvis periclitarier,
Dum prosim tibi. Tum tuis gaudere commodis,
Indolere calamitatibus. Itaque dum tuum
Rescisco morbum, incredibile est, quantoperè ea
Res doluerit mihi, & quia in medicis nihil
(560) Omnino spei superesse aiebat uxor,
Vates ille noster in mentem venit mihi;
Atque adeo hinc illam bene sperare jussi: tantùm, eò
Uti tu proficiscaris, operam det, suadeatque sedulò.
Nunc te eodem hortor mi here, atque adeo obsecro,
(565) Ut quemadmodum in alijs saepe, ita & hic fidem
Experiare meam. Ehodum, fac periculum:
Confido fore, ut neque me monuisse, neque te meis
Precibus obsecundasse unquam poeniteat. Na. Ah! desine,
Frustra tu isthaec fabulare, quae mihi
(570) Animum accendunt magis; quando quos hactenus
Consului medicos, luem insanabilem
Esse, uno ore omnes constanter asserunt. Ph. Bene ominare,
Res, mihi crede, succedet feliciter: nisi
Id tibi persuades fortasse: quia hactenus
(575) Frustra expertus es omnia, operamque in ea re
Ludi respondant oracula: non posse iam ad salutem
Converti hoc malum: & propter ea nunc desperandum tibi.
[p. 24] Naaman
Na. Ita pol quidem credo. Ph. Bono animo es: me vide
Ad me recipio. Ar. Aequum postulat: hoc unum, sine
(580) Te exorem. Na. Suadere noli. Ar. Quidni suadeam?
Vetus dictum est, qui nucleum esse vult, nucem
Frangat oportet.
Eho, dic mihi, quid putas?
Dormienti hoc tibi confecturos Deos?
Idque quod exoptas sine opera obtrusuros tua?
(585) Quin abeam, orando postquam proficio parum.
Na. Ad ingenium redit. Ph. Hem siccine abis here? mane
Sodes, faciet quae voles omnia. Ar. Nihil moror,
Ipse viderit. Na. Me miserum! quàm procax,
Imperiosa, atque importuna femina est!
(590) Tum vero si pergas adversarier,
Ex insana insaniorem eam efficies tibi.
Continue

ACTUS III.   SCENA I.
NAAMAN, PHRONESIUM.
Iambici, senarij & septenarij.

VIde nunc etiam sodes mea Phronesium,
Uti certa haec, atque indubitata sint, quae praedicas.
Nam ea haudquaquam verisimilia videntur mihi.
Ph. (595) Atqui ne comparanda quidem sunt hac ad illud, quod
Aliâs, non ita multo post, edidit miraculum.
Id si tibi nunc commemorem, tum isthuc magis
Dicas here. Na. Quid? an quicquam etiam amplius? Ph. Verò amplius.
Na. Narra obsecro, nam audire gestio, Phronesium.
Ph. (600) Per eam ubi nos habitabamus, viciniam
Dum fortè aliquando iter haberet idem hic de quo loquor
Vates, magna civium comitante frequentia:
[
p. 25] Naaman
Intervenit mulier quaedam paupercula,
Suum maritum quae lamentabatur mortuum. Haec
(605) Per obstantem erumpens turbam, Elisaeo ad genua accidit
Singultiens. misertum est. Vir sanctissime,
Inquit, non te clam est, quo pacto meus maritus
Mortem obierit nuper: homo ut probe nosti,
Virtute, morumque integritate spectatissimus:
(610) Ad haec in vatum numero nequaquam infimus.
Nunc quia nihil ille mihi praeter liberorum
Gregem reliquit miserae, neque domum, neque
Agrum, neque supellectilem: instat creditor,
Ut ni aes omne protinus persolvam, filios
(615) Duos in servitutem abducat sibi.
Quod si sit, quid restat, nisi ut animi aegritudine,
Doloreque contabescam infelicissima?
Nunc ergo te oro, atque obtestor, divine vir,
Opitulare, atque inopis te miserescat mei.
(620) Hîc misericordia, lachrymisque mulieris
Commotus vates, rogat ecquid ab ipso sibi
Fieri velit. Tum autem, nihilne omnino reliquum sit rei?
Cumque illa praeter unam olei ampullam nihil
Sibi domi esse responderet: desine, ac bono
(625) Animo, inquit, esto mulier: namque hinc te bene
Sperare jubeo. Agedum, vicinos conveni.
Vasisque quot nancisci poteris, undique
Corrogatis, te tuosque filios
In aedibus conclude, atque ostium intus obsera.
(630) Mox oleum in vasa fundito, donec impleatur omnia.
Ne me specta, domum abi, remque experire protinus.
Admirari omnes qui aderant, multi etiam ridere. quid multis
[p. 26] Naaman
Moror? Domum inde mulier abit, atque ita, uti vates jusserat
Facit: vasa undiquaque doliaque congerit
(635) Plurima. Na. Quid fit denique? PH. Quid? quò res evadat vide.
De tantillo oleo implevit vasa ista omnia.
Na. Quid audio? incredibilia sunt quae praedicas.
Atque ideo, an omnino fides tibi sit habenda dubito. Sed
Heus tu, vera mihi dici volo, mendaces odi pessime.
Ph. (640) Egon’ falsi quicquam tibi dicam, aut mentiar
Misera? Here, tametsi serva sum, eo tamen genere
Sum prognata, ut ab omni vanitate oporteat
Me esse alienissimam. Na. Non hercule id ideo dico, quòd
Te mentiri arbitrer Phronesium: sed quò
(645) Admirabilius est quod narras, hoc minus
Ut ita factum esse credam, animum posse inducere:
Praesertim cum nostros non iam dico vates, sed ne Deos
Quidem ipsos tale quid fecisse audiverimus
Unquam. Ph. Ah, omitte de dijs vestris dicere.
(650) Nihil istiusmodi possunt illi; si quid tamen
Possunt, obsunt, nocentque quam prosunt frequentius.
Na. Tuo more facis, dum nostros aspernaris Deos.
At videdum sodes, ne mox obturent tibi
Os, ac temerariam istam linguam comprimant:
(655) Suamque causam clade tueantur tua. Ph. Admodum.
Formidolosa sim, si istos mihi extimescendos
Putem. Alium, eumque verum nos Israelitides
Veneramur, colimus, atque adoramus Deum. Qui quemadmodum
Olim creavit, ita nunc quoque moderatur omnia.
(660) Cuius potentiam iam faxo uti experiare, si
In hac re te obsequentem praebueris mihi,
[p. 27] Naaman
Age, ne recusa hoc unum abs te permitte ut impetrem.
Eia. Na. Desine, facturum me recipio: nam in eum res redijt
Locum, ut experiri sit necesse. Ph. Bene facis,
(665) Atque sapienter. Na. I nunc intrò. Quid aliud
Dicere volui? hem, uxor si forte me quaeret, domi
Mox adfuturum dicito. Ph. Curabitur.



ACTUS III.   SCENA II.*
NAAMAN.
Eiusdem generis.

NOndum ut ita haec esse credam, omnino me impulit,
Atque haud scio, an quae dixit, sint vera omnia:
(670) Quare nimis hercule invitus tam longinquum suscipio iter.
Non parum enim vereor, ne quemadmodum hinc abeo,
Ita revertar miser. Experiar tamen; quandoquidem eo
Redactus sum infelix, ut alienae voluntati
Sit obsequendum mihi. Sed quid facias? qui vitam amat
(675) Degere tranquillam, uxori morem gerat
Oportet, Regem adibo, is quod mihi de hac re consilium dabit,
Id exequar; mulierculis nihil fidei habeo.



ACTUS III.   SCENA III.
SOSIA.
Eiusdem rationis.

NAE meam operam hera parvi pretij esse deputat,
Quae in aula hic me suum maritum iussit quaerere,
(680) Ubi nemo illum hoc toto vidit die. Credo ut fit. ob
Rem nullam me huc ablegavit de industria,
Quò me ambulando rumperet. Morosiorem
Ego hac muliere in vita vidi neminem,
Non homines, sed pecudes nos esse existimat.
[p. 28] Naaman
(685) Aequum an iniquum sit quod imperat, nihil
Videt, nihil pensi habet. Quid verbis est opus?
Furore aut atra bile dicas esse percitam,
Adeo totos rixando consumit dies.
Procax, maligna, ferox, superba, contumax:
(690) Viro suo prae caeteris infensa maximè.
Atque hoc eò magis miror, quòd cur id faciat, causam ei
Nullam esse video: quandoquidem homo est minimè malus.
Ingenio liberali, moribusque commodis.
Uxoris praetereà amantissimus: nisi
(695) Id est quod suspicor, quia valetudine est
Imbecilla, per omnia non obsequitur satis:
Hinc illae lacrymae. At quisnam ille est quem adventare huc video procul?
Aut herus est, aut oculi mihi prospiciunt parum, ipsus est,
Opportunè sanè, procedam illi obviam.



ACTUS III.   SCENA IV.
NAAMAN, SOSIA.
Eiusdem rationis.

(700) PRofecto hominem multò omnium stultissimum
Me appellabit rex, qui rei neutiquam credibili animum
Induxi credere. So. Tristis est, & nescio
Quid secum loquitur. Na. Sed servum eccum Sosiam
Ex aula regis prodeuntem conspicor,
(705) Adoriar, ut quid isthic ei negotij fuerit sciam.
So. Ultro ad me accedit. Na. Hem Sosia. So. Te ipsum quaerebam here.
Na. Quid est? So. Uxor te maximo orat opere, ad sese
Ut venias: idque adeo quàm potes ocyssimè.
Rem magnam esse ait, ac seriam. Na. Nihilne amplius? So. Nihil.
[p. 29] Naaman
Na. (710) Abi praecurre, ac me venturum nuncia.
Non pol me multum fallit, quin, quod suspicor,
Sit quod velit. de eadem re me obtundet denuo.
Neque desinet, neque conquiescet, sat scio,
Donec invitum me extruserit foras.
(715) Cui si pergam adversari, insaniam cum illa.
Quod tamen facerem, nisi me verbis suis
Commovisset Phronesium: nam ei iam propemodum
Habeo fidem. Nunc licet uxor me opperiatur, domum
Tamen non eo, nisi regem prius convenero,
(720) De eius consilio facturus quod ad hanc rem attinet,



ACTUS III.   SCENA V.
STRATO, LEONIDAS.
Eiusdem rationis.

QUid hoc negotij est, Leonidas, modò
Quae mihi narravit intus Bromia? quod ego
Nunquam fore credidi, ut stultae juvenculae
Oratione persuasus Princeps, procul
(725) Hinc in Samariam proficisci animum induceret.
Leo. Pro certon’ tu isthac nuncias? St. Ita hercule
Existimo: praeter auditum tamen habeo nihil.
Leo. Scio istud saepe illi suasisse Phronesium;
Verùm an persuaserit, nihil etiamnum audio.
(730) Sed cedo dum sodes: adeon’ hoc insipienter tibi
Factum videtur Strato, si cum doloribus
Intolerabilibus noctes, atque dies affligatur miser.
Nullius consilium sibi aspernandum existimet?
Tum quidvis experiatur, ac periclitetur
(735) Potiùs, quam animum despondeat, ut virum fortem
Et sapientem decet? St. Quam tu mihi sapientiam,
[p. 30] Naaman
Quam fortitudinem narras Leonida?
Leo. Dicam. nunquam ad vitae institutum ita pertinaci, atque
Obfirmato esse animo, quin si quid suadeat
(740) Res, tempus, aut usus tibi, libenter &
Cupide amplectare. Tum cuivis sedulò
Quae in rem tuam fore sperat, consulenti, aurem
Benignè praebeas: tecumque cogites
Non illorum consilia semper optima esse, qui
(745) Non nisi magno nobis suam vendunt industriam.
Sed eorum potius, qui nullius praemij
Spe aut lucri illecebra adducti, ex animo consulunt.
St. Sapit igitur tuo judicio, qui ne contemptae quidem,
Vilisque ancillae consilio gravetur obsequi.
Leo. (750) Ita censeo. quanquam non video cur tu eam
Tantopere aspernandam putes Strato: nisi
Id te movet fortasse, quia & serva est, & femina,
Iovem illi mentis dimidium ademisse existimas.
St. Irrideor. ô stultitiam! at etiam primùm callidum;
(755) Vafrum, cordatumque hominem te esse credidi.
Leo. Hem, quid dixti impudens? tun’ stultitiam mihi
Obiectas? inventam hodie ubi parem referam gratiam.
St. Mitte isthuc, atque ad rem redi. Eho, dic mihi,
Si omnes hunc coniectum in exitium inimici velint;
(760) Quodnam obsecro nisi hoc illi consilium darent?
Leo. Quid ita sodes? cedo: non enim intelligo.
St. Non? Leo. Non ita, me dij ament. St. Atqui opus est nunc, cum maximè, ut
Intelligas Leonida, dico, dico tibi,
Dolo malo haec excogitantur omnia.
Leo. (765) Bona verba. St. Est ut aio. Leo. Quid audio? St. Nunc itaque nisi
[p. 31] Naaman
Huius consilium aspernetur, nisi sibi
Caveat Princeps: nos in luctum, se in maximum
Praecipitabit infortunium, tenes
Quid dicam? Leo. Nihil. St. Nihil? vah, tardus es,
Le. (770) Fortasse, St. Equidem demiror, qui alia tam plane scias:
Manifesto illum produnt. Leo. Quid isthuc Strato? satin’
Sanus? St. Vide quod incoeptent facinus. Artemonae
Tam ego scio hanc esse technam, quàm me vivere.
Le. Tu pol homo non es sobrius. Sed quî isthuc credam ita
(775) Esse, eloquere: nam prorsus quid dicas, nihil intelligo.
St. Quin tu ausculta. In bello, quod cum Israelitidis nobis fuit
Non ita pridem, meministi, opinor, praeter caeteros
Quàm fortiter noster se Princeps gesserit,
Quot hostium millia trucidarit, quot vivos ceperit:
(780) Praeterea quàm feliciter semper pugnaverit,
Boni imperatoris simul atque strenui
Militis officium usque exequens: adeo ut ipsum quoque
Regem Achabum illius telo occubuisse multi crederent.
Atque haec quidem virtus uti illi laudi, & gloriae
(785) Fuit apud nos, ita credendum est, ob hanc rem eum
Israelitis invisum, atque odiosum esse omnibus.
Namque ita natura comparatum est, ut quem timueris,
Quicum de vita, ac fortunis contenderis,
Ex cuius insidijs evaseris, hunc semper oderis,
(790) Hunc è medio sublatum exoptes maxime.
Nec id latet uxorem: quare subornasse
Phronesium arbitror, quae hoc illi consilium daret: cui
Si auscultaret, fore ut sanus reverteretur propediem,
Ad hunc modum marito clam insidians suo
(795) Id adeò ex hac re nunc mihi in mentem venit:
[p. 32] Naaman
Quod omnes nos quidem scimus, quam non amet
Hunc, atque adeò eius mortem quo pacto optarit saepissime.
Intelligin’? Leo. Quid ni? St. Nunc ita dum licet,
Dumque tempus consulendi est, effice
(800) Hoc precibus amabò, ut animum mutet, ac domi
Maneat. si te novi satis, impetrabis: nam scio
Ego quam intimum habeat te, ac sua consilia, ut tibi credat omnia.
Le. Viderem quid possem, si experiendi urgeret necessitas:
Nunc nullam etiamnum causam adverto satis magnam, cur hanc mihi
(805) Operam sumendam putem. nam quod tu times, nihil
Est. olim haec illi apud hostes invidiosa fuit
Felicitas: nunc cum reditum est in gratiam,
Culpent? imo jure belli id factum omnes existiment.
Neque huc unquam tua inducet me oratio, ut
(810) Eo animo hoc illi suasisse arbitrer Phronesium;
Imò ne uxorem quidem. atque ideo iniuriam
Te utrique facere judico, qui tantum eas
Versare in pectore suspicaris scelus. St. Age,
Patrocinare illis ut lubet: ego vera an falsa dixerim,
(815) Docebit exitus. at etiam vide Leonida,
Ne isthuc tibi post à me praedictum neges,
Cum frustra verba illi data esse intelliges.
Iam ut nihil horum accidat, cedo dum seriò
Sodes, an illum hoc morbo liberatum iri putas? tum quae
(820) De vate isthoc commemorat, verane esse credis omnia?
Leo. Quidni? St. Sit ita sane, experiendo sciet. mihi
Isthuc neque seritur, neque metitur: nisi quia
Quae ex usu fore confido, libenter consulo.
Leo. Nempe omnis denique huc redit infelicitas, si eveniat, ut
[p. 33] Naaman
(825) Frustra, quod dij probibeant, sit profectus, caeterum
Si mundatur, quot, ac quantas commoditates vide.
Sed quidnam à nobis tam graviter concrepuerunt fores?



ACTUS III.   SCENA VI.
BROMIA; DORIO, LEONIDAS, STRATO.
Eiusdem rationis.

EHo, quò nunc te clam subducis, verbero?
Do. Quid tu, malum, me curas, quò abeam, aut quid agam, pessima?
(830) Tua quod nihil refert, desiste percontarier.
Br. Hem, quid dixti nequam? huc ades inquam, ac sarcinam
Hanc defer in triclinium. tum mox redi,
Plura habeo quae jubeam. Do. Vix vacuus incedo,
Et tu cum onere ingredi me posse existimas? Br. Perij:
(835) Unde homo ebrius? Hem, huic mandes, si quid rectè curatum velis.
Le. Quid isthuc est Strato, quòd ancillam Bromiam
Cum Dorione hîc ante ostium rixantem conspicor?
Idque adeo vero vultu. St. Nescio. Hem, mane,
Ut auscultemus quid rei fiet. Do. Tibi
(840) Hoc praecipio ut totae niteant aedes: Habes
Quod agas, propera. intrò abi. atque audin’ vide ut sint curata omnia.
Br. Ego istha rectè ut fiant videro: Tun’ mihi
Quid agam imperabis furcifer? quidnam hoc rei est?
Quidnam hic vult temulentus sibi? vix me contineo, quin
(845) Tibi involem in capillum. At. At ego nisi taces,
Pugno tibi istud os obturabo impurissimum.
Br. Ain’ vero canis? siccine ais? St. O viraginem!
[p. 34] Naaman
Le. Utinam commitigari illi videam sandalio
Caput. Br. Monstrum, etiam ultro matum minitatum advenit?
Do. (850) Atque aedepol non minitabor, sed dabo, nisi
Linguam istam comprimas. Br. Huc, huc, si quid lubet.
Iam si me digito attigeris uno, oculi tibi
Effodientur illicò. Do. Novi ego muliebria.
Br. Nimis pol vile est vinum, siquidem ebrio
(855) Impune facere quod lubet licet: sceleste, nae
Tu magno tuo malo mihi hodie venisti obviam.
Do. Parce sodes Bromia, ut sit cras quod mecum litiges.
Br. Etiam derides? emoriar, si pol hero
Non omnia haec. Do. Nihil tuas moror minas.
Br. (860) At mox aliud faxo ut dicas, ubi raptus
Sublimis poenas te dignas sufferes.
Do. Istud in diem est fortasse quod minare Bromia.
Br. Imò citiùs, quàm tu arbitrare nebulo.
Do. Si hero virgae sunt ruri, & mihi tergum domi est.
(865) Non tu, sed ipse supplicium luam si quid deliquerim.
Vale. Br. Quo nunc is? Do. Huc illuc, sursum deorsum quo lubet.
Br. I sane. nae tu plorabis, ubi crapulam
Hanc edormiveris. quid ebrietas faciat vide.
Le. Appellemus. Br. Quis hic loquitur? hem mi Leonida.
(870) Per te advenis. eho, tu quoque hîc eras Strato?
Opportunè admodum: nam vos quaesitum herus
Huc me misit foras. Le. Quid rei est? Br. Nescio,
Nisi quod illum procul hinc in Samariam
Cogitare audio. St. Hem. Le. Eamus. St. Mane. hoc mihi
(875) Priùs expedi Bromia, quid hoc negotij
Erat, quod cum Dorione turgabas modo?
Br. Quid ita sodes, audistin’? Le. Omnia. Br. Quid ais Leonida?
[p. 35] Naaman
Audistin’ obsecro? Hem scelera, illum iam abripi
Hinc in cruciatum oportet. Le. Id quidem fiet brevi:
(880) Nam nequiorem ego servum in vita vidi neminem.
Sed properemus, tu Bromia, ut diei tempus est,
Vide sis ne quò hinc abeas longius. Br. Usque domi adero.
Continue

ACTUS IV.   SCENA I.
BROMIA, PHRONESIUM, DORIO.
Eiusdem generis.

ITane herum Naamanem in Samariam
Profectum esse ais Phronesium? Ph. Sic est.
Br. Rag. (885) Bene mecastor factum, gaudeo. faxint superi
Ut isthac res tibi, illique ex animi cedat sententia.
Ph. Ita spero. Br. At hoc demiror, quî tam facile potueris
Id persuadere illi. Ph. Non tam facile quidem,
Quàm tu me isthuc obtinuisse arbitrare Bromia:
(890) Nihil agebam diu: verùm non destiti instare,
Suadere, orare, usque adeo donec perpuli.
Br. Phronesium, quid te futurum est felicius,
Si quidem ille nobis sanus redierit domum?
Nihil, mihi crede, optabis, quod non optatum feres:
Ph. (895) Abundè multa eius mihi praestitit benignitas:
Quare ingrata, atque adeo impudens jure optimo
Habenda sim, si quicquam etiam ab illo expectem amplius.
Br. Probam esse te tua indicio est oratio,
Quae cuiusque ut vita est declarat maxime
(900) Sed quinam à nobis egreditur foras? Hem, Dorio est.
Ph. Is est profecto. Br. Iam edormisse opinor crapulam.
Virum bonum eccum incedere: vide ut otiosus siet.
Ph. Tum qua eius confidentia est! ego ad forum
[
p. 36] Naaman
Hinc quò dixi concedo; tu illum, uti dignus est, ulciscere
(905) Furciferum. Do. Ad satietatem iam stertisti Dorio
Age expergiscere, somnumque oculis excute:
Nam clarus iamdudum illuxit dies. Br. viden’ ocium &
Cibus quid faciat alienus? contemplare obsecro,
Si non cùm aspicias homo videtur ignavissimus.
(910) Vah, ut sibi nervos distendit mastigia?
Credo ut sit, è lecto nunc demum prorepit cuculus.
Do. Sed haec quidnam sibi vult oscitatio?
Quid ructus insolens? an hesterni convivij
Saburra praegravatus stomachus nauseat?
Br. (915) O hominem perditum! Do. Satis hercle me curaveram
Molliter, lautéque munus administraram meum.
Br. Scio nebulo: in absumendis herilibus bonis
Sedulam navas operam, virumque strenuum
Te praebes. Do. Tum villum istud quam sapiebat mihi!
(920) Non vinum per Iovem, at nectar videbatur merum.
Br. Nae ego te pro istis factis exercebo probè.
Do. Quis hic loquitur? hem, Bromia est, perij miser.
Crucem non aeque atque hanc exhorresco veneficam.
Br. Unde hic emergit verbero? Do. Eho Bromia.
Br. (925) Bone vir, salve. Do. Salve mea Bromia. Br. Herilis columen familiae.
Do. Eia, ut semper tibi est grata dicacitas? Br. Adulator
Istud mihi expedi, ubi delituisti hactenus?
Aut cur heri nemo te usquam toto vidit die?
Vah, quid taces? Do. Interij, lingua haeret metu.
Br. (930) Iamne hesternam edormisti crapulam. Do. actum est. Br. Non mihi
Respondes furcifer? Do. Unam hanc noxiam remitte Bromia.
[p. 37] Naaman
Si aliam posthac unquam admisero ullam, occidito.
Br. Etiam nunc te ignorari credis impurissime?
Meque istis dictis falli posse cogitas?
(935) Satis diu verba dedisti nobis, satis
Tua impunita sunt relicta crimina.
Age, iam faxo dignum tuis sceleribus supplicium luas.
Do. Posthac incolumem sat scio, fore me, nunc si devitem hoc malum.
Br. Quid tecum mussitas nequam? Do. Nihil. Br. Nihil, hem?
(940) Atqui audiebam quidem. Do. Aliâs frugi futurum me
Dico, nunc hoc unum delictum ignoscas mihi.
Br. Nihil audio. Do. Da veniam sodes, facilitate nihil
Homini melius, nihil laudabilius clementia.
Br. Surdo canis. Do. Sine te hoc unum exorem: tuis
(945) Factis dignum feceris, ut amici inter nos simus. Br. Egon’
Tuam expetam amicitiam, aut te visum, aut auditum velim?
Actum est; siquidem tu nos impunè toties ludificabere scelus.
Do. Ausculta paucis quaeso Bromia. Br. Non est aedepol
Ocium mihi auscultandi, nec tibi credo
(950) Quicquam, apage. Do. Perij quid causa est, quin aut hinc in crucem,
Aut in pistrinum iam iam obtorto collo pertrahar?
Nullus relictus est precibus locus. Utinam
Mihi hic esset aliquid, quo nunc me praecipitem darem. ita timeo,
Quoties qua in me futura sunt exempla reminiscor miser.



[p. 38] Naaman

ACTUS IV.   SCENA II.
NAAMAN, LEONIDAS. STRATO.
Trochaici, catalectici, senarij, & septenarij, admistis aliquot octonarijs.

(955) UT nihil tam facilè reperias Leonida,
Quin difficile fiat, si invitus facias? vel hoc
Iter, haudquaquam sane inamoenum, ac laboriosum, uti
Conspicis, me ad languorem dedit. Nec quidquam nunc magis
Metuo, quàm ne frustra huc venerim miser:
(960) Oleumque & opera, quod aiunt, pereant mihi.
Le. Bono animo esto princeps ornatissime.
Nisi plane me fallit divinatio,
Res ex animi eventura est sententia.
Itaque hoc quicquid est laboris, magnarum fore
(965) Credo remedium aegritudinum. Na. Itáne existimas?
Le. Ita profecto: nam animus nescio quid mihi
Praesagit boni. Na. Ecquis me felicior,
Atque adeo beatior futurus est Leonida,
Siquidem vates iste Israelitides
(970) Me hisce cruciatibus, aerumnisque eximat,
Atque morbo tandem medeatur meo?
Le. Ita quidem fiet: nam spero adiuturos Deos.
At vide sodes, uti recta rem aggrediaris via.
Na. Qui? cedo. Le. Dicam, neque pecuniae, neque
(975) Sumptibus ut parcas: sed quò quenquam ex usu tibi
Maximè futurum arbitrare, hoc eum
Muneribus fac adoriare maximè.
Ita passim apud omnes favorem, & gratiam
Facile invenies, & amicos tibi parabis plurimos.
[p. 39] Naaman
Na. (980) Isthuc jamdudum in animum induxi meum.
Atque ideo decem argenti talenta sexque millia
Aureorum, ad haec vestes mecum attuli
Pretiosissimas. Crede hoc, inquam, mihi,
Neque rem familiarem, neque pecuniam moror
(985) Leonida, modò sanitatem recuperem mihi.
Id si dando, ac largiendo me obtenturum existimas,
Age, libenter perdam, & profundam omnia.
Nihil est quod malim, quàm hac mihi ad istum ut pereant modum:
Nam quod ita perit, haud pol interit. Le. Sapis,
(990) Qui isthuc persuades tibi. Na. Ad urbem eccum pervenimus.
Quàm vellem aliquem nunc venire nobis obviam,
Qui vatem istum Elisaeum, ubi sit commonstret mihi.
Le. Nihil isthoc monstratore erit opus, quin in palatium
Rectà nos conferamus: ac primo quidem omnium
(995) Regem conveniamus ipsum, illique quas habes
A nostro rege exhibeamus litteras.
Atque hinc haud procul iam nos abesse existimo.
Nam isthic, si satis memini, ad dexteram est in platea hac ultima.
Ubi procerae istae quercus latè patentibus
(1000) Ramis, turrium aequant altitudinem.
Na. Si isthuc in animum induxisti esse utile.*
Atque ea via rem aggredi oportere nos putas,
Agedum, parebo, lubensque consilio obsequar tuo.
Tu Strato interea cum caeteris in hoc
(1005) Nos operire diversorio. Atque audin’?
Caenam apparari cura in vesperum. St. Fiet



[p. 40] Naaman

ACTUS IV.   SCENA III.
STRATO, SYRUS.
Senarii admistis aliquot septenariis.

VOs istas intrò auferte sarcinas, iumentaque in
Stabulum deducite: ego tantisper dum Syrus
Accedit, opperiar foris.
(1010) Sed nusquam etiam nunc illum video. non herculè
Oportuit relictum: portat quid rerum, & viam
Ignorat. factum à nobis stultè est. Hem Storax,
Abidum illi obviam, onusque adiuta. at eccum eum
Non ita procul adrepentem conspicor. Hem. mane.
(1015) Defessum se queretur sat scio. Sy. Perij,
Vix suffero anhelitum, adeo devia simul atque onere
Hoc tanto gestando sum defatigatus miser.
Sed ad urbem tandem perventum esse gaudeo.
Hîc respirandi, opinor, concedetur copia.
(1020) Atque id ni fiat, actum est: nam me spiritus
Iam deseret scio, genua concident,
Si longius hodie progrediendum fiet.
Sed ubinam nunc eos inveniam cogito?
Idque adeo demiror, relictum hic esse neminem,
(1025) Qui quà sit eundum commonstret mihi. St. Alloquar,
Syre, hem, tibi dico Syre. Sy. Quis homo est qui me? Eho Strato,
Cedodum sodes, nunquamne quiescendi facultas
Dabitur mihi? St. Quî dum quaeso? Sy. Rogas equidem
Pedibus vix consisto prae lassitudine.
(1030) Ad haec stomachus inedia latrat, pruriunt
Dentes, tum fauces ingens discruciat sitis. St. Hui, tam cito
A prandio? Sy. Quod tu mihi prandium narras Strato?
[p. 41] Naaman
Equidem praeter panis frustum, exiguumque vini
Cyathum nihil toto hoc gustavi die: cùm interim
(1035) A solis exortu onus hoc usque gestandum fuerit
Mihi. St. Miseret me tui. Sy. Derides tu quidem
Me uti soles: verum si hîc sis aliter sentias. St. Itane
Existimas? Sy. Ita profecto. St. Credo hercule.
Nam isthuc malim, quam experiri. Sy. Haud pol stultè sapis:
(1040) Sed ubinam est herus? St. In aulam cum Leonida
Regem conventum abijt, mihique praecepit,
Ut coenam hic apparari jubeam in vesperum.
Sy. O factum bene! St. Eamus iam nunc intrò. Sy. Nihil
Est quod malim omnium: nam iamdudum animus est
(1045) In patinis. St. Frugi es. Sy. Hilarem hunc sumamus diem.



ACTUS IV.   SCENA IV.
NAAMAN, LEONIDAS.
Eiusdem generis.

PErij, quid nunc? quò fugiam, aut quò me recipiam miser?
Nullus sum, totus occidi: nam in eam mihi
Iam res rediit locum, ut si omnes omnia sua
Consilia conferant, atque huic subito malo
(1050) Salutem quaerant, auxilij nihil adferant.
O caelum! ô terra, ô facinus indignissimum!
Ita sum perturbatus, ut animum ad cogitandum
Instituere nequeam. ad haec pedibus vix consisto prae
Formidine. ah, quid ego egi? in quod me conieci malum?
(1055) Nullo me remedio ex hac turba exolvere potero,
Quin si maneam, in metu; sin aufugiam, in probro siem.
Quid ego nunc primum querar, aut quem insimulem maxime?
[p. 42] Naaman
Phronesiumne, quae hoc mihi consilium dedit?
An uxorem, quae me suis circumvenit dolis?
(1060) An credulitatem, ac facilitatem incusem meam?
Qui stultis animum induxi credere mulierculis?
Id adeo confiteor jure obtigisse mihi:
Quandoquidem tam tardus, iners, nulliusque consilij
Sum; ancillae fortunas meas me commisisse futili?
(1065) Ut te dij. deaeque omnes cum isthac fallacia,
Cumque isthoc invento, atque incepto uxor perdant, huiusmodi
Res semper comminisceris, ubi me excarnifices. vah, data
Hercule mihi verba sunt, merito ipse nunc succenseo
Mihi. quod res dedere, ubi possem persentiscero,
(1070) Ni essem lapis? Deos mihi iratos scio, qui auscultaverim:
Tum autem qui illas non flocci fecerim. Prô Iupiter!
Adeon’ eis videor idoneus, quem ad istum irrideant
Modum? ô scelus animadvertendum! ô facinus audacissimum!
Nunc ego & illas scelestas, & me miserum esse sentio.
(1075) Eheu, quàm timeo quorsum haec res evasura sit
Mihi! Le. Reviso quàm mox à rege huc se recipiat
Princeps. at eccum video. perij, vultus non placet.
Quid acciderit miror. Na. Nae ego huc veni auspicio malo.
Sed quonam meus hinc abscessit Leonidas?
(1080) Cui hîc utî me operiretur praecepi ante ostium:
Credo rescivisse rem, atque hinc aufugisse clanculum.
Le. Me quaerit: alloquar: hem, praesto sum here. Na. Ah Leonida.
Le. Hei mihi, quid ita tremis, aut quid exanimatus es obsecro?
Nihilne respondes? Na. Quid ego tibi respondeam
(1085) Infelix, qui quid agam, aut ubi siem nescio?
Ita timore animus obstupuit mihi. Le. Quid istud est
[p. 43] Naaman
Mali? ah, taces? Na. Quid taceam? equidem perij miser.
Le. Bona verba! isthuc avertant superi. Na. Mea quidem hercule
In dubio vita est Leonida. Le. Quid ita? cedo.
Na. (1090) Nam quod de lepra excutienda speraveram, id
Nihil est: triumpho, vivus ex his si evasero regionibus.
Le. Mitte ambages omnes, & quicquid id est, paucis
Eloquere obsecro. Na. Age, narrabo. sed ut possim
Vereor: adeo lingua mihi obtorpuit metu.
Le. (1095) Propera. Na. Modo dum abs te abeo, recta ad regem accedo via.
Ac primum quidem adventum mihi gratulatur,
Salutat, satis appellans familiariter.
Gaudebam. mox lectis, à rege nostro quas
Illi adferebam, litteris, ibi homo subito
(1110) Furore, iraque correptus, vestes lacerat suas:
Torvisque me intuens oculis, quid, inquit, an Deum me esse
Arbitratur, qui occidendae, ac servandae vitae potestatem
Habeam? ut hic hominem à lepra sanandum mandet mihi?
O indignum facinus! animadvertite obsecro
(1115) Ut contra me calumniandi occasionem quaerat. Le. Hem.
Na. Quid hic; censen’ me ullum verbum potuisse proloqui?
Obmutui, animusque haud secus ac saxum diriguit mihi.
Le. Non iniuria. Na. Tandem formidine simul ac
Pudore exanimatus, corripio me inde lacrymans,
(1120) Incredibili re, atque atroci percitus.
Le. O miseria! verum istud verbum est, vulgo quod frequens
Dici consuevit: nimio celerius evenire quod
Grave, ac molestum est, quàm quod cupide petas.
Na. Eheu me miserum, quanta de spe decidi!
(1125) Nequeo satis conijcere, neque decernere,
Nisi me credo huic natum rei, ferendis calamitatibus.
[p. 44] Naaman
Le. Ah, ut tuam vicem doleo miser! Na. Quin in pedes
Quantum possumus hinc nos conijcimus? decepti sumus
Leonida, uxor nos suis circumvenit fallacijs.
Le. (1130) Interij infelix, incertum est, quid consulam, quia
Praeter spem, atque incredibile hoc nobis obtigit.
Na. Quid, nisi ut hinc nos amoliamur protinus? Sed quem
Ex aula huc ad nos adventare conspicor?
Hem, fugiamus, nobisque prospiciamus in
(1135) Tempore. Le. Mane. Na. Melius est fugiamus Leonida.
Le. Quid unus faciet nobis? ah, mane obsecro.
Na. Vae misero mihi, nescio quod magnum hoc nuncio expecto malum.



ACTUS IV.   SCENA V.
MELCHIAS, NAAMAN, LEONIDAS.
Senarii & septenarii.

NUnquam herclè regem aeque vidi perturbatum ac modo:
Insanum dixisses hominem, furoreque percitum.
(1140) Quare Syrum istum principem sapienter admodum
Fecisse existimo, qui eius iracundiae
Concessit tacitus. quod ni esset factum, profectò nescio
In quem tandem res evasisset exitum.
Na. Actum est, nisi quid dij mihi auxilij adferant.
Me. (1145) Nunc utcumque illum placavit ab Elisaeo missus nuncius.
Le. Audin’ tu hic quid dicat? Na. Oh, isthoc verbo mihi
Animus redijt, & cura è pectore excessit
Leonida. Le. Adoriamur. Na. Adolescens. Me. Quem hic audio
Loqui? ipsus est quem quaero. ut etiam nunc timet
(1150) Miser? Na. Men’ quaeris. Mel. Te ipsum. Na. Cedo dum sodes, quo in loco
[p. 45] Naaman
Sunt res, ac fortunae meae? Me. Bono animo esto mi homo,
Omnem tibi salutem esse nuncio: quare
Tristitiam istam, qua te excruciat animo fac eijcias tuo.
Na. Oro te quisquis es adolescens, quamprimum hos me libera
(1155) Miserum metu. Me. Hem, libero, & uti quietus sis impero
Na. Dij tibi omnes omnia optata adferant. Me. Satin’
Est si te delibutum reddam gaudio?
Na. Ne expectare quidem ausim tantum, sed tu pollicitationes
Hinc aufer, & rem paucis, si potes, expedi.
Me. (1160) Paucissimis. regem tibi placatum nuncio.
Na. O factum bene! beasti. sed quî credam id ita esse, dic
Mihi amabo. Me. Cùm iram eius metuens, te clanculum
Subduxisses modo: illeque in absentem stomachari pergeret:
Intervenit de improviso ab Elisaeo missus servulus.
Na. (1165) Hem. Me. Hic ad regem admissus: per me, inquit, hoc tibi
Nunciat Elisaeus, ô rex, causam non fuisse ullam
Cur aut Syro isti succenseres hospiti, aut
Vestes cur lacerares tuas. mittas eum
Potiùs ad se: uti vates istos, quos procul
(1170) Hinc quaesitum venit, Israelitis neutiquam
Deesse intelligat. Le. Quam ego novam rem audio! N. Cedo
Sodes adolescens, quid ad has respondit rex? Mel. Quid rogas? planè
Obmutuit primum: dein conversus ad me, Heus, inquit Melchia
Abidum properè, Syrumque istum revocato principem, atque ea
(1175) Qua nunciari jubet Elisaeus, illi narrato omnia.
Na. O Iupiter! serva obsecro haec nobis bona.
[p. 46] Naaman
Me. Ego continuo ad te properans exilio foras.
Na. Dic seriò amabô, bonane fide isthaec commemoras mihi?
Me. Quid? an mentiri me arbitraris hospes? hem
(1180) Tu, quantula haec mea paupertas est, hoc tamen
Unum curavi semper, ut mihi esset fides.
Na. Benigne dicis. tibi vicissim benefaxim lubens,
Atque adeo nunc tempus est. ehodum, accipe.
Me. Apage sis, egon’ ob eam rem quicquam abs te? nunquam faciam.
Na. (1185) Ne tergiversare: accipe. Me. Habeo gratiam.
Sequere me. Ego ad Elisaeum recta te deducam via.
Continue

ACTUS V.   SCENA I.
NAAMAN, LEONIDAS.
STORAX.
Septenarij, & octonarij iambici, adiectis aliquot senarijs.

DIj immortales, quam subitò in tristitiam hoc mihi
Mutatum est gaudium! ah, frustra gavisus sum miser!
Putaram enim ipsum ad me exiturum vatem, atque ibi Dei
(1190) Sui nomen coram invocaturum, manuque corpori
Admota, morbo medicaturum meo.
Nunc ubi me ante suas aedes stare intelligit,
Non ipse quidem dignatur egredi, verùm per servulum
Mihi nunciari iubet, uti corpus septies
(1195) In Iordane abluam: ita fore, ut sanus redeam domum.
Ridiculum, mihi quidem hercule non fit verisimile. Nae
Ille haud lepra teneri me, sed à rabido cane
[
p. 47] Naaman
Morsum existimat, ut ab aqua remedium petendum sit mihi.
Quasi vero Abana, & Pharphar fluvij Damasceni
(1200) Non omnibus antecellant Israelitarum aquis. Nunc hic
Iordanis, si dijs placet, morbo medebitur meo.
Fabulae. tenacius inhaeret malum
Quàm ut ad istum possit elui modum.
Quapropter abeamus Leonida: nam quocunque venio,
(1205) Aut odio, aut risui haberi me hîc intelligo,
Le. Eia, ne tam offirmatè quaeso agas here:
Quin experire. Omnia prius periclitari,
Quàm animum despondere, virum sapientem decet.
Na. Quid ais? egon’ sola corporis ablutione me
(1210) Mundatum iri credam? idne es auctor mihi? Le. Ego te
Princeps hoc mihi credere vehementer velim,
Me hac in re quicquid facio, aut dico, id maximè
Facere causa tua: atque ideo aequum esse arbitror.
Uti consilium nostrum boni
(1215) Consulas, ex animo cum proficiscatur bono.
Na. Ita facio Leonida. Sto. Here, vin’ tu homini stulto mihi
Auscultare? Na. Volo, ac lubenter hercule,
Modo in rem nostram quod futurum est adferas.
St. Dicam sane quod sentio; tu dijudica.
(1220) Novi tamen dicam nihil: nam Leonidam
Et sedulò dixisse, & recte consuluisse existimo.
Ita eius consilium probo, Cogita modo, facile est
Quod imperat vates, nullius aut impendij,
Aut molestiae. Quid si rem iniunxisset laboriosam,
(1225) Factuque difficillimam, nonne obsequendum esset tibi?
Datur modo, experire dum licet: cum nescias
Eius sit potestas posthac, an nunquam tibi.
[p. 48] Naaman
Na. Quid, vati igitur parendum arbitramini?
Le. Maxime! Na. Dic seriò, bona fide
(1230) Leonida. Le. Quin seriò loquor, & fide optima.
Na. Agedum, faciam. Le. Hem, laudo. Na. Videte quò inducatis obsecro.
St. Bene ominare, spero adiuturos Deos.
Na. Nunc igitur ad Iordanum recta proficiscor via.
Hem, sequere me Leonida; tu interea dum absumus
(1235) Storax, equos, mulosque hinc in stabulum reducito:
Et quod opus erit, fac ut benigne praebeas: ne, dum
Tu satur es, illi ringantur inedia. St. Curabuntur probè.



ACTUS V.   SCENA II.
STRATO.
Senarij & septenarij, iambici.

IAmne abijt ille? dicere hîc quidvis licet?
Enimvero aut malè mens hariolatur mihi,
(1240) Aut princeps uxoris decipietur dolis.
Ob id adeò profectionem hanc saepius
Dissuasi: tum instigantibus ad iter restiti:
Semper domi uti se contineret consulens.
Itaque multos ob hanc rem habui infensos mihi.
(1245) Minitabatur hera, malè precabatur. Phronesium:
Suspicionem Leonidas incusabat meam. Soli
Hero verisimile videbar dicere:
Et propterea primùm multum diuque tergiversari,
Proficisci nolle, succensere Phronesio:
(1250) Donec coniunx invitum exturbaret foras.
Odiosum sanè mulierum genus, grave,
Imperiosum, molestum, pertinax: quibus
Si quando repugnas, irritas magis. Interea tamen
[p. 49] Naaman
Neque quid imperent, neque quid fieri velint
(1255) Aut perpendunt, aut cogitant: nisi quod placet,
Quodque animo collubitum est suo. Hinc adeo perpetua lis,
Assiduumque jurgium exoritur domi!
Dum illae viros aspernantes, illisque non secus
Ac servis utentes, affectibus indulgent suis.
(1260) Quicquid imperant, parendum est protinus.
Nec responsandum, sed omnis mussitanda iniuria est.
Tum autem nisi integros dies te contineas domi,
Si vel semel foras properas, aut si cesses uspiam,
Continuò te aut amare, aut te te amari cogitant,
(1265) Aut portare, aut animo obsequi: tibi benè
Esse soli, cum sibi sit male. Quapropter admodum
Me felicem, ac fortunatum esse judico,
Qui mulebribus non obtundor quaerimonijs:
Nam uxorem habui nunquam: neque facile eò me quis
(1270) Perducet, ut collum capistro irretiendum praebeam.
At nescio quos adventare huc conspicio procul.
Ibo intrò, ibique illos opperiar dum redeant.



ACTUS V.   SCENA III.
NAAMAN, LEONIDAS.
Eiusdem rationis.

O Populares, ecquis me vivit fortunatior?
Venustatisque adeo, voluptatisque plenior?
(1275) Nemo herculè quisquam. Hem, contemplare me Leonida:
Quis videor? non equidem ille, opinor, qui fui hactenus.
Scabiosus, aeger, ulcerosus, foetidus.
Verùm cute nitida, membris valentibus,
Sanus, integer, totoque mundus corpore.
Leo. (1280) Prô Iupiter! quodnam hoc est prodigium? adeon’
[p. 50] Naaman
Hominem esse mutatum, ut non cognoscas eundem esset
Oh! quanto nunc mihi formosior videre, quàm
Dudum! Na. Prae gaudio neque ubi sum, neque
Quid ago, neque quid loquor scio. Eho dic obsecro,
(1285) Cui audisti evenisse unquam quicquam felicius?
Aut quis me hoc statu non beatum praedicet? valeant graves
Curae, cedat moeror, facessant aegritudines.
Iam nulla unquam posthac intervenire poterit res
Quae hanc ex animo voluptatem eximat: tantum
(1290) Gaudium, tantaque laetitia ex improviso oborta est
Mihi. Ehodum sodes, intuere me nunc denuo
Leonida: quin membra perlustrato singula,
Manus, faciem, caput, cervicem, pectus, brachia. Le. Quid ego
Te intuear, aut quid contempler princeps honoratissime?
(1295) Totus nitescis undique. non infantuli magis
Mundum est corpusculum. Na. Oh, beasti me tuo
Consilio mi Leonida. tu harum voluptatum
Inceptor, perfectorque existis omnium:
Cui si, uti coeperam, perrexissem adversarier,
(1300) Haec nunquam evenissent mihi. Quare hercle
Posthac tibi quod potero, & quae voles faciam omnia.
Nam meritus es de me, quantum queam tibi ut
Libenter commodem. Le. O novum, & inauditum gaudium!
Na. Quid ego nunc commemorem primùm, aut quem laudem maxime?
(1305) Illamne, quae prima hoc mihi consilium dedit
Ut facerem? an uxorem? an te mi Leonida? qui uti
Lavarer, auctor eras mihi an Elisaeum potius?
Cuius ope nunc vivo, & servatus sum planissime. Ex
Aequo certè vobis sum obstrictus omnibus.
[p. 51] Naaman
Le. (1310) O faustum, ac felicem hunc diem! Na. At nimis hîc resistimus diu;
Ad vatem redeamus. sed quid; quod te rogem?
Le. Quid? N. Quidnam ego illi donabo? aut quo munere
Tantam erga me compensabo munificentiam?
Le. Nescio mehercule. Na. Neque ego quidem scio: nam nihil
(1315) Usquam tùm pretiosum reperero, quo satis
Illi pro merito referam gratiam. At eccum
Stratonem exire conspicio. Le. Accedamus. hic semper
Rem eventuram credidit infeliciter.
Ac proinde demiror quid dicturus sit, ubi
(1320) Te sanum, membrisque omnibus valentem viderit.



ACTUS V.   SCENA IV.
STRATO, NAAMAN, LEONIDAS.
Eiusdem generis.

QUod saepe dixi antehac, idem nunc dico denuò:
Dolo malo haec ego arbitror fieri omnia.
Idque adeo demiror tam obesis naribus
Esse, ut nihil etiamnunc subodorentur caudices.
(1325) Nunc ad Iordanem quid eos remoretur visam. nimis
Hercule cessant diu. sed commode huc illos
Accedere video. iam se, credo, illusos sentiunt.
At at, quid hoc? laeti sunt: quid sit nescio.
Na. Eho, nemo gestientem Naamanem videt?
(1330) Nemo gratulatum advenit? St. O Iupiter!
Quidnam hoc sibi vult insolitum gaudium? quid alacritas
Nova? mirum ni illi res ex animi cesserit
Sententia. Le. Hem, quid nunc ais Strato? St. Quid ita
Sodes Leonida? Le. I nunc, meumque consilium
[p. 52] Naaman
(1335) Aspernare ut lubet: incusa Phonesium,
Herum uxoris technis circumventum iri clamita.
St. Quid factum est obsecro? nam nihil rerum omnium est
Quod malim, quàm me id falsò suspicatum esse hactenus.
Le. Desiste isthuc percontari, hunc tantum aspicè.
St. (1340) Hem. Na. Contemplare me sodes Strato, nosti
Qui fuerim, nunc quis sim vide, quae puritas,
Color, nitor, quae sit habitudo corporis.
St. O prodigium! quod evenire praedicant
Serpentibus, id ego nunc tibi accidisse conspicor:
(1345) Ut veteri pelle abiecta, homo prorepseris
Novus. Na. Plane novus Strato: remiserunt
Se cruciatus, abijt dolor, membris suus redijt
Vigore atque adeo intus prorsus me immutatum sentio.
St. Monstri simile. sed quo pacto isthuc accidit
(1350) Tibi? nullisne es usus pharmacis? Na. Nullis
Omninò: tantum me in Iordane immersi septies,
Quemadmodum ab Elisaeo praeceptum erat mihi.
St. Quid audio? Na. Ita se res habet. St. Incredibilia
Sunt quae narras. Le. Atqui verissima. St. Nihil, ita
(1355) Me dij adiuvent, unquam in vita audivi admirabilius.
N. Credo, sed scin’ quid ego nunc te facere velim Strato?
St. Quid here? Na. Ut in Syriam quam poteris ocyssimè
Recta revertaris via: & uxori rem, uti
Gesta est, praenuncies, omnemque nostram familiam
(1360) Delibutam reddas gaudio. St. Neque hic,
Neque alibi usquam in me erit mora. Na. Age, propera: nos te
Sequemur propediem. Nunc quò constitueramus ad
Elisaeum pergamus Leonida. Le. I prae, sequor.



[p. 53] Naaman

ACTUS V.   SCENA V.
STRATO.
Eiusdem generis.

NIhil mihi iniunctum est unquam, quod aeque fecerim
(1365) Lubens. O me felicem, cui id datum est negotij!
Nae ego laetum apportabo nuncium. Agedum
Strato, itineri temet quam primum accingito:
Omnem torporem, omnem è corpore excute lassitudinem:
Nulli te impediant montes, nulla remorentur
(1370) Flumina, nulli obsistant torrentes, nullum denique retardet
Mare: viarum omnes aspernare crepidines.
Tum ventum, imbrem, aestum, frigus perfer fortiter.
Nam quemcunque hac in re laborem ceperis,
Eum tibi abunde pensatum iri existima. At satis
(1375) Hic cessatum est. Nunc me in pedes quantum queo.



ACTUS V.   SCENA VI.
NAAMAN, ELISAEUS.
LEONIDAS.
Senarij & septenarij, iambici, admistis aliquot Octonariis.

EST ut dicis, peccasse me confiteor, &
Culpam commeritum scio. Nunc itaque te obtestor
Vates sanctissime, ut quanto tu vir melior
Es quam ego, tantò ad opitulandum sis proclivior:
(1380) Quò tua pietas incredulitati meae apud Deum
Auxilio siet: sed quonam ego munere
Hanc tantam erga me compensabo munificentiam?
Quibus praeconijs, quibus te laudibus efferam? Oh!
Satis certò scio, nunquam tam magnifice quicquam tibi
[p. 54] Naaman
(1385) Aut faciam, aut dicam, quin virtus plus mereatur tua.
Age quodcunque à me optaris, optatum feres:
Nam meritus es de me, ut nihil tibi negandum putem.
El. Tace sodes, ô bone: ego in hac re nihil reperio, cur
Me aut laude, aut praemio dignum arbitrer: cùm quod
(1390) Tibi nunc accidisse gaudes, haudquaquam mihi,
Sed divino sit adscribendum Numini.
Nihil enim hic est, quod humana sibi arroget industria.
Ac proinde quod soli Deo acceptum referri convenit,
Hinc ego si aut honorem, aut gratiam mihi
(1395) Quaeram, non arroganter modò, sed & impie
Me facere existimem. Na. Scio divine vir, scio
Et confiteor in universo terrarum orbe nullum usquam
Nisi hîc apud Israelitas esse Deum: quem quoad vixero
Veneraturum me promitto tibi: hoc unum modo
(1400) Te oro, atque obtestor, utî à me accipias munusculum.
Non quò parem tuis erga me meritis referam gratiam:
Quod neque possum, neque affecto quidem: sed ut meae in Deum,
Et in te gratitudinis,
Hîc qualecunque relinquam μνημόσυνον. El. Nihil
(1405) Omnino mihi dari peto mi hospes. Dei
Benignitate abundè dives sum: utpote
Qui parvo contentus, tenui victu, cultuque simplici
Delector maximè atque ob id neque argentum, neque
Aurum, neque gemmas, neque vestes pretiosas, denique
(1410) Nihil eorum quae vulgus miratur mortalium,
Magni aestimo: quorum copiam viro bono non tam
Expetendam semper arbitratus sum, quàm in carendo
Patientia. Na. Egon’ pro tanto erga me beneficio nihil
Tibi rependam? ah, nimiùm me ingratum putas.
(1415) Nunquam faciam: ne qui mihi maledictum velint
[p. 55] Naaman
Non id tuae civilitati, sed meae
Ingratitudini imputandum censeant.
El. Omnem operam ludis hospes. Na. Age quicquid poposceris,
Dabitur. El. Apage. Na. Quin sine re exorem. El. Non sinam inquam: nam Deum
(1420) Iuro immortalem, cui ego inservio, me nihil
Abs te accepturum quidquam. Na. Si ita decretum est tibi,
Desisto instare importunius. Nunc porro te oro ut hinc
Mihi terra duorum mulorum onus asportare liceat:
Nam posthac nisi vestro Deo, nulli aut sacrificare,
(1425) Aut adolere mihi stat sententia. El. Hem laudo.
Asportato quantum lubet. Na. Habeo gratiam.
Et alius insuper mihi restat scrupulus.
El. Qui? cedo. Na. Solet meus dominus, quoties adorandi
Gratia in aedem Remmonis commeat, humeris inniti meis
(1430) Ubi dum ille se inclinat, non possum quin corpus etiam
Submittam meum, eam mihi rem, precor, uti ignoscat Deus.
El. Ita fiet. nunquid aliud vis? Na. Nihil, nisi
Ut tua pietas mihi apud Deum auxilio siet. El. Bene
Vale. Na. Vale mi Elisaee, vale vates sanctissime.
(1435) Deum immortalem! hominum meliorem in vita vidi neminem.
Accede dum sodes, atque ausculta Leonida.
Le. Audivi omnia. Na. An haec tu omnia?
Le. Audivi inquam à principio. Na. Audistin’ obsecro? quid ais,
An non cùm vel solum loquentem audias,
(1440) Hominem quantivis precij esse censeas?
Le. Vides nihil falsi dixisse Phronesium,
[p. 56] Naaman
Cum illum virum & pium, & sanctum esse diceret. Na. Nihil
Profectò. quin superat eius virtus quae dixit omnia.
Sed iamdudum nos deseruit sol, appetit
(1445) Vespera. quare hinc abeamus & in diversorium
Nostrum redeamus. Le. Imo ad regem censeo.
Na. Quid eò? Le. Valedices, agesque gratias. Na. Bene
Mones, eamus. Nae mihi feliciter hic illuxit dies.



ACTUS V.   SCENA VII.
PHRONESIUM, ARTEMONA. DORIO.
Eiusdem rationis.

NIhil adhuc est quod verearis hera, haudquaquam etiam
(1450) Cessant. & illum iam sanum, mundumque tibi
Hîc adfuturum spero propediem: proin’
Tu vanam, falsamque istam sollicitudinem,
Quae te discruciat, ex animo fac amoveas tuo.
Ar. Itane arbitrare Phronesium? Ph. Ita profecto: nam
(1455) Animus nescio quid mihi praesagit boni. Ar. At ego
Parum feliciter rem illi cessisse auguror:
Nam alioqui quid eos remoraretur tam diu? Ph. Pergin’
Isthuc prius dijudicare, quam scis quid
Veri siet! non cogitas
(1460) Hinc longe abesse Samariam? & nosti quot sarcinis
Oneribusque impediti sint? Ar. Timeo Phronesium:
Et quo diutiùs abest, hoc sollicitor magis.
Ob id adeo, quod sciam, si infelicem res sortiatur.
Exitum, multos futuros, qui dolo malo
(1465) Id à me excogitatum clamabunt: propterea quia tuis
[p. 57] Naaman
Verbis fidens, ferè invitum extrusi foras.
Ph. Imo me incusabunt potius, in me omnem culpam conferent:
Quae ut huc illum instigares, persuasi tibi. Verùm nihil
Moror: ipsa sibi patrocinabitur innocentia;
(1470) Nec nobis in manu est, quid malevoli dicant, hera:
At ne id merito obijciant, summa est adhibenda cautio.
Ar. Sapienter tu quidem isthaec; attamen metuo Phronesium.
Ph. Bono animo esto, quin dicam quod libenter audias.
Sed quid sibi vult, quod subito foras egreditur Dorio?
Do. (1475) Dij boni quid porto! sed ubi eam inveniam cogito.
Ar. Non satis intelligo quid dicat. Do. Aut qua quaerere insistam
Via? Ar. Neque quid circumspectet scio. Do. Ut aegritudinem, ac metum
In quo nunc est, illi adimam, atque expleam animum gaudio.
Ph. Miror quid hilarior sit solito! Do. Non puto hinc
(1480) Abijsse longius: nam haud ita dudum unà cum Phronesio
Huc egressa est foras. Ar. Te nominat, accedamus. Do At
Eccam utramque huc ad me accedentem conspicor.
Nae ego magnificam, solidamque inibo gratiam,
Hoc tantum, ac tam incredile nunciando gaudium.
Ph. (1485) Intelligin’? Ar. Quid ni? alloquar. Quam gratiam
Te initurum speras, aut quodnam istud gaudium est
Quod adfers Dorio? Do. Hera mea adesdum, ausculta, nuncium
Apporto, cuius te participem fieri exoptas maxime.
Ar. Nunquid de marito audisti Dorio?
[p. 58] Naaman
Do. (1490) Omnem metum, omnem ex animo removeto aegritudinem.
Pr. Quid ita? Do. Phronesium, sola es quam diligunt
Dij, age, me in tuis secundis respice. Ph. Enecas,
Quin tu si quid habes bonae rei paucis expedi. Do. Dearum
Vitum adeptae estis, hera. Ar. Ah, pergin’? mitte ambages obsecro.
Do. (1495) Age, mitto. virum tibi à lepra mundatum nuncio.
Ph. Hem! A. Dij faxint uti vera sint quae praedicas.
Ph. Qui scis, aut unde id rescivisti Dorio?
Do. Strato ex Samaria reversus est domum &
Laetum hunc apportat nuncium. Ph. Quid audio?
(1500) Strato noster redijt? Do. Sic est. Ph. Et herum sanatum nunciat?
Do. Certè. Ar. O magnum, atque exoptatum gaudium!
Prae laetitia lachrymae ex oculis erumpunt mihi!
Ph. Nae ego puellarum quae vivunt sum felicissima?
Mi Dorio salva sum, si quidem tu hac vera praedicas.
Do. (1505) Ah, desine: certa res est. Ar. Ita me Deus amet, ut ego
Nunc non tam meapte causa laetor, quàm tua Phronesium,
Quam ego honore quovis judico dignissimam.
Sed ubi nunc Stratonem esse ait Dorio? Do. Domi
Vos opperitur. Ar. Eamus ergo Phronesium: cupio
(1510) Ipsum videre, cupio adventum gratularier.
Ph. Age, sequor. faxit Deus ut hoc nobis perpetuum sit bonum.



[p. 59] Naaman

PERORATIO.
Senarii, & septenarii Iambici.

FInem hîc auctor suae imponit comoediae:
Ne quis eam aequo prolixiorem dictitet,
Si Naamanem redeuntem introducat domum.
(1515) Quae restant intus transigentur omnia.
Nunc hoc in mandatis dedit mihi, gratias
Uti vobis agerem, per quorum silentium
Suam stetisse gaudet actiunculam.
Qua re illi calcar addidistis maximum,
(1520) Ut alias itidem libeat exordiri fabulas:
Vobis per omnia obsequi, omne suum studium,
Omnemque industriam vestris dicare commodis.
Sed quosdam aegrè hic consistere, & tergum mihi
Obvertentes, abitum parare conspicor.
(1525) Heus hem, resiste sodes paulisper, dum paucula,
Quae ad rem praesentem pertinent, edissero.
Quacunque sacris continentur Biblijs,
Sensum sub involucro occultant mysticum:
Adeo ut nisi rem penitus intuearis, in
(1530) Profana te versari credas fabula.
Veluti hîc si omissa anagoge praeter literam
Spectes nihil, non video quis fructus tibi ex
Hac sit sperandus historia. Verùm si acrius oculos
Intendas, abditumque scruteris mysterium,
(1535) Divinam sine dubio deprehendes sapientiam.
Deum videlicet praefractam populi Iudaici
Exosum contumaciam, ad alienigenas.
Et peregrinos suam esse translaturum gratiam.
Id enim per hanc historiam manifestè nobis sacer
[p. 60] Naaman
(1540) Bibliorum adumbrat codex. Nam constat eo tempori
In Iudaea leprosos fuisse plurimos:
Tamen praeter Syrum hunc Naamanem, neminem
Vatis Elisaei ope sanatum legimus. Quid ita?
An de idololatris, hominibusque exteris
(1545) Quam de suis & notis, & popularibus
Bene mereri illum maluisse existimabimus?
Nequaquam. Quid igitur? viri ethnici fiducia
Divinam promerebatur beneficentiam.
Ad hunc modum ipse Christus invincibilem
(1550) Israelitarum aversatus diffidentiam,
Capharnaitas, aliasque nationes externas, sua
Dignatus est Clementia. Hi enim dicto audientes,
Doctrinam amplectebantur Euangelicam:
Cùm illi neque argumentis evidentibus, neque
(1560) Miraculis, quae quotidie conspiciebant, fidem
Habentes, indignos divina se praeberent gratia.
Sed vereor ne quem prolixa haec mea offendat
Oratio. Nunc itaque desino. Valete omnes,
Et si quod egimus approbatis, plaudite.

FINIS.
Continue
[
p. 1] Tobaeus

TERENTII
CHRISTIANI,
TOBAEUS.

Actorum nomina.

TOBAEUS, senex.
TOBIAS, Tobaei filius.
MYDA, Tobaei puer.
ACHIOR,
AEGIO.
NABATUS,
}
}
tenuioris fortunae homines,
RAPHAEL, angelus adolescentis forma indutus.
ANNA, Tobaei uxor.
SARA, Puella.
RAGUEL, Sarae pater.
EDNA, Raguelis uxor.
PHAEDRA,   
MYRRHINA,
}Ednae pedissequae.*
SOSIA, Raguelis servus.
LYCHAS. Raguelis puer.
GABELUS, senex



[p. 2] Tobaeus

PROLOGUS

Trimetri.

SAlvete spectatores candidisssimi.
Huc quotquot accessistis, ludos comicos
Hos nostros vestra ornaturi praesentia.
Priusquam puerorum grex in proscenium
(5) Se conferat, rogatos unum hoc vos velim
Maximoperè, ut mihi quae ad hanc rem attinent
Pauca locuturo, paulisper dignemini
Accommodare aurem patientem, ac benevolentiam.
Dum nuper haec in lucem prodit fabula,
(10) A malevolis quibusdam nostram industriam
Sentimus improbarier, qui ipsi tamen
Ignavia torpescentes, nullum sua,
Quam ubique venditant, scientiae specimen
Unquam edidere: sed in canum mordacium
(15) Morem, bonorum diligentiam suis
Convitijs, dicterijsque identidem
Lacerant, nihil ipsi proferentes doctius.
Quorum ut minus nos commoveat procacitas,
Vester candor, & humanitas facit: quibus
(20) Si noster hic labor non improbabitur,
Abunde magnam consecutus gloriam
Mihi videar. Nam veluti à laudatis viris
Laudari pulchrum, gloriosumque est; ita à
Malis culpari, aut illudi, pulchrum arbitror.
Facessat ergò iniquorum calumnia,
(25) Quae nunquam gliscit, ac furit impotentius,
Quàm cum se frustra niti intelligit: putes
[p. 3] Tobaeus
Cicadam alis correptam. Sed quò nos rapit
Animi calor, dum malevolos ulciscimur?
Audite nunc quam illi carpant comoediam,
(30) E sacris non profanis sumptam literis.
Non hîc amore demens adolescentulus,
Pudenda coram jactitabit crimina.
Nec fabulosus quispiam deus, viri
Mentitus formam, amantem fallet coniugem.
(35) Nec miles adversa ostentabit vulnera.
Nec servus argento emunget senem. Nihil
Tale hîc spectabitis, nihil
Obscoenum, aut ludicrum, verùm sacram,
Piamque vobis exhibebimus historiam.
(40) Quapropter ut frequentes, & alacres modo
Huc confluxistis, ita favete silentio:
Ne quid tumultus inter vos ortum, gregem
Hunc nostrum scenicum interturbet. Hic puer
Quem conspicamini exire in proscenium,
(45) Vobis periocham recitabit comoediae.



COMOEDIAE PERIOCHA.

Tobaeus operam humandis navans mortuis,
Deique sacro mancipatus cultui,
Visu spoliatur infelix. Mox inopia
Periclitans, gnatum ad Gabelum in Mediam
(5) Ablegat, repetitum pecuniam penes
Hunc quondam depositam. Qui in itinere comitis
Raphaelis opera, ducit Saram sui
Avunculi gnatam unicam uxorem. Dein’
Domum reversus, ab eodem edoctus, patri
(10) Amissum restituit visum. aedes gaudio
Praeter spem obiecto undiquaque perstrepunt.
Continue
[
p. 4] Tobaeus

ACTUS I.   SCENA I.
TOBAEUS, MYDA.
Trimetri.

Quis te Deus caeli, terraeque conditor.
Mortaliumque plastes, dignis efferat
Laudibus? & ad invictam tuam potentiam
Caecutienti non stupescat pectore?
(5) Qui omni prior tempore, ac aevo vetustior,
Cum nihil in rerum natura iam existeret,
Caelum, terraeque machinam meditullio
Aeris inhaerentem, suoque pondere
Libratam, olim ex nullo creasti semine,
(10) Creataque inscrutabili prudentia
Porrò tutaris, conservas atque vegetas.
Nae ego statim primis ab incunabulis
Te jure feci maximi: tibique me
Per omnia Pater obsequentem praebui: &
(15) Spretis calumniantium convitiis,
Tuo me totum mancipavi cultui.
Ad te sacram veluti ad anchoram, Deus,
Humana destitutus ope me confero.
Meorum tu laborum requies, tu unicum
(20) In rebus desperatis praesidium mihi.
Profectò inhumanus sim, ac caute durior
Adamantina, hominisque indignus cognomine.
Salutiferis tuis praeceptis si velim
Praefractus adversarier. Nihil mihi
(25) Dulce sine te: sed austera, insuavia,
Aspera, tetrica, amaraque videntur omnia.
Ni tu nostri misertus, aegritudines,
[p. 5] Tobaeus
Crebrasque anxietates melle tuo condias.
Quare ut longo cervus anhelus cursu ac siti
(30) Enectus siccis inhiat undam faucibus,
Ita ad tuam Deus tutelam confugit
Gravi perculsa mens sollicitudine: nec hinc
Unquam nisi refocillata revertitur.
Quid obsecro, vita haec habet voluptatis?
(35) Quid non potius laboris, ac molestiae?
Quae non pericula generi mortalium
Impendent, urgent, obruunt? Et quod magis
Dolendum, cum omnis securi infortunij,
Extra periculum nos positos maxime
(40) Putamus, saepe ab inopinato turbine
Prosternimur: risusque in fletum, gaudium
In luctum, & in gemitum jocus convertitur.
Nec est quod externa hîc exempla recenseam:
Abunde nobis talium superest domi.
(45) Atque adeo varios ipsi perpessi sumus
Casus frequenter: tum, inquam, quando carceri
Inclusus, arctisque colligatus vinculis,
Infanda patiebar miser. Animum tamen
Quamvis indignis tractatus modis nunquam
(50) Despondi: sed tuam Deus implorans opem,
Ne unquam quidem frustratus sum: adeo ut qui mihi
Praesens exitium molirentur, hi suis
Ipsorum pedicis irretiti, protinus
Tibi poenas dederint. Atque huius rei exemplum
(55) Nobis exhibitum est in Senacheribo, qui mihi
Infensus, quòd inhumata aliquot cadavera
Immanibus turpiter objecta bestijs,
Misertus sub terra defoderam, statim
[p. 6] Tobaeus
Et me meamque coniugem, & charum mihi
(60) Filiolum jussit comprehendier. Qua re
Comperta, sine mora solum vertens, manus
Furentis effugio: ille mea amens diripit,
Aedesque nostras occupat. At vide obsecro
Quam infeliciter haec illi res successerit,
(65) Et quem exitum eius sortita sit immanitas.
Nefando demereri sibi dum crimine
Deum parat, agitatus infernalibus
Furijs, nati jam destinati victima,
Patrem trucidant impium: atque ita scelerum
(70) Vindex Deus commissum ulciscitur nefas.
Ergo saluti qui suae
Velit consultum, omni Deum reverentia
Supplex colat, praeceptisque illius obsequi
Indesinenter studeat: sic illi nihil
(75) Unquam nocebit fraus calumniantium:
At impetentium mendacia facile
Eludet, divina adiutus ope. Sed iam ad id
Tempus est reverti, cuius unius gratia
In publicum hodie prodij, quin filio
(80) Potiùs dedam id negotij. Puer hem, protinus
Accerse huc ad me filium. Myd. Curabitur.
Sed ubinam eum nunc esse existimas here?
Tobae. Apud matrem in triclinio. ehodum propera. Myd. Eo.
Tob. Iam iam aderit opinor, ubi se huc intellexerit
(85) Ad me vocarier: Adeo per omnia
Patri obsequentem sese praebuit hactenus. Oh.
Quemquamne hominem posse in animo instituere, vel
Parare, quod sit charius, quàm ipse est sibi?
[p. 7] Tobaeus
Atqui ego certè hoc modo me erga illum affectum sentio.
(90) Sed ostium à nobis crepuit, atque ipse exit foras.



ACTUS I.   SCENA II.
TOBIAS,   TOBAEUS.
Eiusdem generis.

QUid, hiccine patrem astare dicebas Myda?
Sed eccum: adibo. Mi Pater, adsum. numquid est
Per me curatum quod velis? Tobae. Probè facis
Fili, quod accersitus protinus advolas.
(95) Accede propius, habeo quod mandem. Tob. Impera
Quod vis, quicquid praeceperis effectum dabo.
Tobae. Achiorem, Nabathum, atque Aegionem illum senem
Consanguineos nostros absque mora conveni: quibus
Cum pauperie, sat scio, res est domi: dicesque me
(100) Cupere, ut convivae hodie esse dignentur mihi:
Nihilque cunctentur, sed protinus simul
Omnes ut adsint curent. Tobi. Hem, fiet pater.
Tobae. Gaudeo me iam inde ab adolescentia semper
Eo fuisse animo, ut nihil minus putem
(105) Perire, quàm quod in egenos confertur. At
Haec uxori mecum non conveniunt, venit.
Saepe ad me clamitans, quid agis Tobae? cur
Rem omnem profundis? cur quod nos comparcimus,
Nostrum defraudantes genium, tu crebrioribus
(110) Conviviis insumis? haud existimans
Quanto labore partum. Et longe errat, mea
Quidem sententia, quae quod famelico
Tenuiorum ventri saturando impenditur,
Arbitretur perire. Mea sic est ratio,
(115) Et sic animum induco meum: qui egestati,
[p. 8] Tobaeus
Fame, aut siti periclitantium suis
Facultatibus opitulatur, Deum sibi,
Non hominem demeretur. Sed cesso domum.
Reverti, ut quod opus sit futurum apparem.



ACTUS I.   SCENA III.
ACHIOR, AEGIO, NABATHUS, TOBAEUS.
Trochaici catalectici, partim septenarij,
partim octonarij,

(120) BEne profecto habet, quod hodie me famelicum
Ad suum Tobaeus prandium invitaverit.
Nam domi mihi culina frigida languet foco:
Vacuus, crepitat inedia venter, dentesque pruriunt:
Stomachus latrat: vix quemquam puto fame magis
(125) Effractum. Sed nosterne hic est Aegio, procul
Huc quem adventare video? est is ipsus: alloquar
Hominem, ut quo properet intelligam. Salve Aegio.
Aeg. Et tu tantundem Achior. Ach. Quid ita curris? aut
Quonam tam praecipiti festinas gradu?
Aeg. (130) Rectà ad Tobaeum, qui me per filium modo apud forum
Iussit venire ad prandium. Ach. Quid audio? huc
Et nos jeiunis properamus faucibus.
Aegi. Optime hercule factum. oh, nunc demum solida videtur mihi
Haec voluptas, cum & te participem eiusdem fore audio.
(135) Sed quis iste? num Nabathus? aut ille est, aut parum
Prospiciunt oculi. Ach. Vide ut properet. heus respice
Ad me Nabathe, est quod tibi dicam, paululum huc
Digredere. Nab. Non audio. Aeg. Res seria est. Nab. ah, desine
Meum iter impedire, quando ad rem vehementer seriam
[p. 9] Tobaeus
(140) Accurro, nempe ad convivium; & inanitate
Intestina mihi iamdudum murmurant, valete.
Ach. Obtundis, resiste, nos eodem tendimus. Na.
Alias res agitis. Aeg. Certè, resiste inquam. Na. Quò ergo mihi
Esse iter creditis? Aeg. Ad Tobaeum. Na. Profectò rem
(145) Tetigisti acu. huccine sed & vos invitatos dicitis? Ac.
Sumus ô bone. Na. Quid hic cunctamini igitur tam diu?
Aut cur non rectà proceditis? maturemus, mihi
Etenim venter inedia ferè exhaustus est. Aeg. Probè mones:
Nam meus quoque iampridem animus in patinis est. Na. Commodè
(150) Ecce domo egreditur Tobaeus. Salve plurimum
Vir colende. Tob. Amici salvete. hoc est gratior
Vester adventus mihi, quòd maturius simul
Omnes advenistis. Sed accumbamus: Hem puer,
Cape guttum, ac manibus cedo aquam. Agite, prandium
(155) Interim dum de loco altercamini, corrumpitur.
Tu mihi dexter accumbe Aegio: tu sinister Achior
Tu Nabathe ex adverso sedebis commodè.



ACTUS I.   SCENA IV.
TOBAEUS, AEGIO, NABATHUS.
Trochaici, catalectici, senarij, septenarij, & pauci octonarij.

ANtequam amici hisce dapibus corpusculum
Reficiamus, primum divinae in nos munificentiae
(160) Gratias agamus: ne dum temporario
Pascitur corpus cibo. mens dignior.
Et potior nostri pars contabescat, à Deo
[p. 10] Tobaeus
Destituta. Aeg. Sapienter, pieque mones Tobaee: nam
A precatione convenit convivium
(165) Auspicari. Tob. Exordiar igitur. Pater
Caelestis qui pane quondam ex aethere
Demisso maiores nostros inedia periclitantes
Affatim, largeque omnes saturasti: oramus ut cibum
Quem tuo beneficio sumpturi sumus,
(170) Nobis esse salutarem velis, quò corpore
Simul & animo ita refocillemur, ut post hanc brevem
Et fragilem vitam, tuo coelesti nectare
Tecum perpetuo contingat epularier.
CONVI. Amen. Tob. Agite cognati charissimi, satis
(175) Iam morarum est: quisque arripiat quod palato maximè
Sapiat. hunc quid armum ovillum dissecare veremini?
Quisque sibi persuadeat domi se esse suae. Nab. Sedulo
Operam navamus Tobaee: apud mensam etenim neminem
Convenit verecundari: namque in hoc apponitur
(180) Quicquid infertur, non ut oculos pascat, sed ut
Esurientem placet stomachum. Tob. Est ut dicis. at interim
Tuus quid cessat cantharus?
Nab. Aegio, hunc tibi praebibo cyathum. Aeg. Ut saluti sit precor.
Mi Nabathe. Tob. Ecquid tibi hoc villi sapit?
Nab. (185) Nunquam, ita me Deus amet, gustavi meracius.
Tob. Hem, quidnam sibi vult hic praeceps filij
Interventus? quàm vereor ne quid mali adferat.
Et animus mihi praesagit nescio quid infortunij.



[p. 11] Tobaeus

ACTUS I.   SCENA V.
TOBIAS, TOBAEUS, ACHIOR.
Eiusdem generis.

EHeu pater, non ita procul
(190) Hinc, reperi quendam ex consanguineis nostris crudeliter
Interfectum. Tob. Hem fili, quid ais? occidi.
Facile divinabam fore, ut huius prandioli breve
Gaudium, aegritudo, aliqua interturbaret: adeò nihil
In rerum natura reperias prosperum,
(195) Ac beatum omni ex parte. Experior verissimam
Tandem esse Amosi vatis sententiam
Illam, qua monet, ne rebus elati prosperis,
Genio indulgeamus: namque hoc insolentiae
(200) Crimine Deum iritatum, mutaturum brevi
Conditionem rerum, proque laetis tristia
Suppeditaturum, Sed ne nos debiti
Obsequij obliviscamur, praestiterit surgere,
Ut amici cadaver à ferarum morsibus
(205) Vindicem, ac sepeliam. Ach. Non herclè facies,
Si sapis Tobaee, nisi te praesens in periculum
Conijcere malis, quam edicto principis
Obsequi. Tob. Facessant regis crudelissimi
Imbelles minae: magis stimulant coelestia
(210) Me Dei praecepta: quibus praestiterit obsequi,
Quam impijs tyranni constitutionibus. at
Vos nihilominus, dum ego absum, pergite
Interim apposito non parcere cibo. Mox simul
Ac consanguinei perempti corpus publica
(215) E via clam sustulero, huc recurram protinus.



[p. 12] Tobaeus

ACTUS I.   SCENA VI.
NABATUS, ACHIOR, AEGIO.
Eiusdem generis.

QUam vereor miser, ne sibi perniciem exitiumque adferat
Hic homo, dum affectibus nimium indulget suis.
Quoties ipsum clam admonui, quoties sibi
Ut caveret obtestatus sum: at nihil
(220) Exorabam unquam. Ach. Ego quoque eadem sedulò
Quanquam saepe inculcabam, semper tamen
Surdo occinebam fabulam, Ach. Mirum est hominem, adeò
Suae sententiae esse tenacem, ut ne optima quidem
Consulentibus, dignetur acquiescere.
(225) Quid quaeso cum huiusmodi agas hominibus, sua
Excaecatis pertinacia? Deum
Oremus, ut temerariam eius confidentiam
In meliorem vertat, quàm nos remur, exitum.



ACTUS I. SGENA VII.
TOBAEUS, ANNA.
σκάζοντες.

CUm mecum sceleratos mortalium mores
(230) Perpendo, non possum quin defleam nostrae
Adeo deploratum aetatis statum. Quid non
Audent homines perversi? quod scelus, quamvis
Abominandum, perpetrare cunctantur?
Dura quidem nos Israelitides semper
(235) Hos inter Ninivitas passi sumus: nunquam
Tamen atrox efferata incanduit gentis
[p. 13] Tobaeus
Crudelitas in nos immaniùs, quam nunc.
Profecto non parcunt nobis magis quam si
Illis res esset cum pecudibus, aut brutis.
(240) Id esse verum haud diffitebitur, quisquis
Huius trucidati undiquaque differtum
Vulneribus corpus intueatur. Heu, quisquam
Tam diras non execretur manus, tale
Quae non erubuerint facinus? Videte oro
(245) Quam foedè, ac turpiter cadaver hoc omni
Ex parte sit laniatum, quàm nihil toto
Illaesum corpore relictum: à truci credas
Urso discerptum. Tam infandum Deus cernis,
Et impunitum relinquis scelus? An. Quisnam hîc
(250) Stomachatur? hem, marite mi, quid est sodes,
Quod tantopere iratus incusas? satin’ salvae
Res? quid taces; To. Quid incusem rogas? ecce
Quam immaniter hic noster amicus trucidatus
Sit. An. Me miseram, interij. Quis ausus est hoc tam
(255) Horrendum facinus? To. Quis? nisi quispiam ex hisce
Ninivitis: quorum acerbitas inardescit
Iampridem in nos amarulentius. An. Nae iste
Quavis tigri fuit crudelior. verùm
Quis ipsum huc devoluit? nam modo foras forte
(260) Dum prodeo, conspiciebam nihil. To. Credo.
An. Eho, quin respondes? To. Iam audies rem omnem.
Modo prandio vix dum incepto, venit ad me filius clamans
Quendam ex consanguineis non ita procul nostris
Ab aedibus miserè iacere confectum.
(265) Hic ego relicta mensa, protinus rectà
Eò me confero. Ac primum quidem caedem
[p. 14] Tobaeus
Contemplatus omnium immanissimam, multùm
Diuque flevi: mox sublatum in humeros, huc
Ad nos deportavi cadaver. An. In quem usum?
(270) Cedo. Tob. Quò sub nocte clam sepeliam. An. Ah, demens.
Sepelias? To. Quidni? timida. An. Vide quid inceptes.
Non te latet, quantopere interminatus sit
Assyriae rex, ne quis nostratium tentet
Israelitarum cadavera usquam clam
(275) Defodere: idcirco, si sapis, cave, ne & nos
Simul omnes tecum perdas. Tob. Nihil agis, nunquam
Vita defunctos hoc obsequio genere desistam
Prosequi: etiamsi mille tyrannus intentet
Cruces. Quamvis mortem minitetur, in morte
(280) Nihil est, quod magnopere metuam, mali. An. Mi vir
Si tibi consultum vis, sententiam muta. Ah
Quam vereor ne hoc quantum nunc tibi sedet cordi,
Tantum nobis propediem incommodet. Tob. Pergin’
Mulier esse? ullámne unquam ego volui rem, in qua
(285) Tu mihi non fueris adversata? Quòd si nunc
Quaeram, quid sit quod peccem, nescias, in qua
Re tam confidenter restas mihi. An. Eheu, quid,
Egon’ isthuc nesciam? iam saepius frustra
Quid me sollicitet, exposui tibi. Tob. Mitte
(290) Malè ominarier: satis mihi quae in rem
Sunt ipse perspicio. Quasi antea nunquam.
Idem impune à nobis sit factitatum? An. Non
Nego, verùm hodie minus expedit. Tob. Abi stulta,
Nihil dicis: praestat Deo obsecundare
(295) Quàm homini: huic enim nostrum hoc gratum esse confido
Beneficiolum. At satis superque cessasse
Hîc videor, nequis rem forte subodoratus,
[p. 15] Tobaeus
Maiestatis laesae nos deferat. Corpus
Interea hoc auferam mecum domum: ut noctu
(300) Semotis arbitris clam sepeliam: nam quod
Cavere potes, stultum est admittere. hinc ad relictos
Me conferam amicos, quos vereor ne mea mora offendat.
An. I sanè. Perij, iam mihi videre videor cladem
Ex huius temeritate brevi profecturam.
(305) Deum immortalem! adeon’ pertinacem esse
Hominem, adeoque inexorabilem, ac durum,
Ut neque lachrymis, neque precibus licet blandis
Magis moveatur quàm saxum! ô gravis luctus!
Continue

ACTUS II.   SCENA I.
SARA.
Senarij, & octonarij iambici.

NAE ego omnium puellarum meritò sum infelicissima.
(310) Superis invisa pariter, ac mortalibus.
Utinam dehiscat terra, meque absorbeat
Suo hiatu: usque adeo huius vitae undiquaque calamitatibus
Referta pertaesum est. Eheu me infelicem, nihil magis
Optem, quàm his miseriis, in deterius semper gliscentibus
(315) Quam ocyssimè defungier. Mors si concedatur, mihi
Quovis beneficio esset gratior.
Nam quid tandem est, quod in hac vita diutius
Esse velim, aut cur non malim extemplo abolerier?
Quoquovorsum foras prospicio, passim irrideor
(320) Misera ac conspuor ab omnibus. Imo quod est longe crudelius,
Cuncti me ut portentum execrantur, horrent ut veneficam.
Quin & diris ut parricidam devovent:
[
p. 16] Tobaeus
Utpote quae septem mihi coniugij foedere
Coniunctos adolescentes, primae nocte omnes immaniter
(325) Trucidasse existimer. At tu Deus, cui vel intimi
Humani pectoris patent recessus, scis me ab hoc scelere
Esse alienissimam, meosque mores omni crimine
Impietatis vacare: ac me vitam nullis obnoxiam
Facinoribus hactenus exegisse. Nunquam enim
(330) Quicquam in me admisi turpius: nec me juvenculis
Lascivioribus sodalem praebui.
Sed impudicarum, Deus, commercium
Cane peius & angue semper vitavi, totos dies domi
Me apud parentes continens, dumque illa choraeas ductitant,
(335) Viris commistae, dum voluptatibus, ac foedis lusibus,
Genioque indulgent, ego parentum admonitionibus
Morem gerens, tuam in nos beneficentiam
Conclave ingressa interius, supplex laudibus
Consuevi praedicare. Quòd autem septies
(340) Coniugium auctoritate paterna repetij,
Non tam explendae libidinis, voluptatisve gratia,
Quàm sobolis procreandae studio tentatum est: in me enim
Omnis posteritatis nostrae spes incumbit: nihil
Parentibus meis praeter me liberorum suppetit
(345) Amplius. Ast adolescentes septem, me quibus
Nuptum locaverat pater,
Non à me, utî probè nosti Deus, sed à cacodaemone.
Nescio quo, necati sunt: quòd hi fortasse me,
Aut illis ego fuerim indigna: aut quod alteri
(350) Me illibatam forsan reservet coniugi.
Haec utcunque Deus coniecturis assequor:
Nam arcana tui sensus consilia ingenioli
[p. 17] Tobaeus
Nostri captum longe excedunt: adeo ut si quis tuam
Curiosè scrutari velit sapientiam,
(355) Vel talpa protinus reddatur caecior.
Quapropter mi Deus, si unquam tibi placuit, quod sedulò
Egi hactenus: si nondum nos omnino aversaris, precor
Ut me vel illico è medio tollas, & ab his convitijs,
Quibus infelix iam ubique lacessor, vindices:
(360) Vel si tua pater digna videor clementia,
Facilem quaeso meis tandem querelis aurem praebeas,
Meisque os obtures obtrectatoribus: quò desinant
suis me posthac immerentem traducero mendaciis.



ACTUS II.   SCENA II.
RAGUEL, SARA.
Eiusdem generis.

QUam hîc audio eiulantem, & calamitatem deflentem suam?
(365) Mirum ni filia est: certè ipsa est. facile divinaveram.
Sed abitum parat, accedam propius, ac compellabo. Quid est
Filiola mea quod te ita sollicitat, ut omnia questubus
Suspirijsque compleas? Sa. Pater, ah, rogitas? quasi mihi
Querendi iusta desit causa. Ra. Nata mea, non me latet,
(370) Quam indigna sis passa; at quid vanis proderit
Excarnificasse animum querimonijs? parum ex sententia
Cùm res succedunt, mentem consolari convenit
Spe fortunae secundioris. Nam velut
Summam rerum prosperitatem frequenter infelicitas
(375) Excipit, ita extremi infortunij casum
Non rarò insperatum consequitur gaudium.
Sa. Quod mihi quaeso commemoras gaudium pater?
[p. 18] Tobaeus
Iam pridem de me actum est. Quare nihil malim,
Quam ex hisce quamprimum subduci calamitatibus.
Rag. (380) Ah, mitte desperare: nam quod nobis difficillimam
Videtur, à Deo solo nutu praestari potest.
In hunc omnem tuam fiduciam tantum fac conferas,
Cui quid nobis, tuaeque saluti maxime
Expediat, exploratum est: nec quemquam solet
(385) Affligere temerè: non enim nostrae studet
Perniciei aut exitio sed saluti potius. &
Licet ea quae nobis in hac vita obtingunt, dura asperaque
Frequenter videantur, minime tamen incusandus est Deus:
Utpote qui norit optime, quid hominibus potissimum
(390) Conducat. Atque ideo quemadmodum probus
Medicus, non dulcia semper animo aegroto, at amara saepius
Miscet pharmaca. Sa. Equidem nil refragor pater.
Scio Deo sic visum esse: quae tot simul
Suffecerit aerumnis & contumelijs?
(395) Utcumque crebra tolerandum esset orbitatis taedium,
Tristisque peremptorum jactura coniugum,
Si non meos sponsos malis ipsa occidisse dicerer
Artibus. Eheu, quae non passim convitia
Et scommata in me conijciunt homines vanissimi? quibus
(400) Non traducunt dicterijs? Quin nomen commutant mihi.
Pro Sara appellantes Zaram: videlicet parricidij
Facinus exprobrantes. hoc est quod mentis aegritudinem
Exasperat, nec sortis oblivisci me sinit meae.
Ra. Durum quidem anime mi, fateor, sed levius fit patientia
(405) Quicquid nefas est corrigere. Nec nobis in manu est.
Quid dicant homines: sed ne id jure obiecerint
[p. 19] Tobaeus
Summa adhibenda est cautio. Quapropter oro patienter feras,
Non frustra culpes, quod nequit mutarier:
Latura patientiae aliquando abunde magnum praemium.
Sa. (410) Ago pater. dabimus operam: at numquid aliud est quod me velis?
Rag. Sequere me intrò. iam dudum enim te mater expectat domi.



ACTUS II.   SCENA III.
TOBAEUS, ANNA.
Eiusdem generis versus.

DEum immortalem, quidnam hoc obsecro mali est!
Quae haec est calamitas? oculi prospiciunt nihil:
Visus planè perijt. quò me vertam miser?
(415) O dolor, ecquis me vivit infelicior?
Perij, pessime hodie hic dies mihi illuxit.
An. Quis hîc vociferatur pro foribus? mi vir, hic
Quid insolens sibi vult quaestus? quid deest
Tibi? satin’ sanus? hei mihi, quisnam tuum
(420) Fimo foedavit vultum? quid connivent oculi? To. Ah occidi
Miser, lumen, quo nihil est homini charius,
Mihi infelici penitus ereptum est. An. Quid ais? hem,
Numnam perijmus? quid terram prospectas? erigito caput
Obsecro, cur obvertis mihi occipitium? an te tui pudet?
To. (425) Quid faciam infelix? vix sum apud me, ita haec mihi
Mentem penitus eripuit inexpectata calamitas. An. Deum
Immortalem, quid hoc monstri est! homo planè excaecatus est.
Sed unde quaeso mi vir hos tibi profectum est infortunium?
[p. 20] Tobaeus
To. Aliquantulum permitte ad me ut redeam, audies
(430) Rem omnem. An. O miseriam! To. Totam hanc noctem propemodum
Duxi insomnem, dum consanguinei nostri corpus sepelio.
Post multam tandem noctem ad somnum me compono: cumque iam
Paucas quievissem horas, expergiscor denuo: ac statim
Apertis illabitur oculis avicularum, quae forte clam
(435) Me parieti cervicali meo contiguo adhaerebant,
Stercus calidum. hîc ego simul & inopinato casu, & gravi
Dolore exanimatus, è lecto provolo, meos
Identidem oculos suffricans: at quò magis
Illapsum eluere fimum enitor, hoc video minus.
(440) Quid hoc, an non prodigij simile? An. Me miseram! occidi
An quicquam mentiebar tunc, cum quiddam nobis tristius
Impendere augurarer? ô miserum vespillonem! vide
Quaeso, quàm magnificum tibi pro tot, tantisque officijs tuis
Referatur praemium? nunc avimadvertis arbitror
(445) Deo displicuisse, quod abs te actum est hactenus. To. Mitte obsecro.
Conviciarier, satis me cruciat infortunium
Meum, etiamsi tu exprobrando non refrices. An. I nunc & Deo
Tuum hoc beneficium iacta gratissimum
Fuisse. Viden’ quam ridicula tibi persuaseris miser?
(450) Piscator post hac ictus sapies. Tob. Vah, nihil
Unquam cuiquam tam accidit infeliciter,
Ut desint, qui malum suis exasperent convitijs.
Verùm id demum dolet impotentius, si quam
[p. 21] Tobaeus
Aequum est consolari, ea aegritudinem conduplicet.
An. (455) O ingentem confidentiam! num cogitat
Quid dicat? num facti piget? Quod si meis
Aliquando consilijs mos esset gestus, ah,
Facile hoc declinassemus infortunium.
Nunc pro tuo peccato ego supplicium quoque
(460) Suffero, cui omnia mala tecum toleranda sunt.
Tob. Parùm est, ut audio, esse infelicem, nisi
Culpa insuper infortunium istud commeruisse existimer.
Quasi quotidiana non abunde doceat experientia,
Non illos à Deo prae reliquis diligi quibus
(465) Hîc omnia cedunt ex animi sententia:
Sed eos potius, quos ipse temporarijs malis,
Doloribusque emendatos, se dignos efficit.
Ad immortalitatem non nisi per aerumnas patet aditus.
An. Enimvero probè facis, qui te paras ipse
(470) Consolari: nam omnes noti atque amici deserunt
Te: nec cuiquam jam Tobaei in mentem venit.
Perge tua profundere in homines ingratissimos:
Cùm alijs prosis, ipse tibi paupertatem accersere. Nunc vide
Quo pacto huc advolent, tuis vicissim calamitatibus
(475) Auxiliaturi: audin’? pulsando nostras effringunt fores.
Quod si nunc suppetat, istis quod quondam insumptum est palponibus,
Minus deploranda esset haec tua caecitas.
Iam nihil opis reliquum est: cum oculis, & rem simul
Amîsti. Cuius nunc auxilium imploraturus es miser?
(480) Plane ad restim tibi res redijt: aut jejunandum erit
Posthac fortiter, aut mendicandum: utrum mavis elige. Tob. Tace
[p. 22] Tobaeus
Temeraria, nil tua me movet procacitas.
Idem animus in paupertate erit, olim qui in divitijs fuit.
Deus etiamnum vivit. cuius in me munificentiam
(485) Nondum sensi claudier: huic fido, tu modo
Desine tua hac uti linguae petulantia.
An. Hem, desino, tu vide quo pacto efugias inediam, tibi
Quam jam imminere denuncio: ego mihi facile prospexero.



ACTUS II.   SCENA IV.
ANNA, TOBIAS.
Senarii, septenarii, & iambici.

EHeu omnibus modis misera sum, nec quid agam scio.
(490) Nam eo nobis jam res redijt, ut si sua
Consilia conferant omnes, atque huic malo
Salutem quaerant, auxilij nihil adferant.
Tot res nos circumvallant, unde emergi non potest:
Fames, egestas, contemptus, solitudo, infamia.
(495) Ah, quam ego nunc tota displiceo mihi, quam pudet.
Sed filius exit, tristis est. idem hoc rescivit malum.
Tob. Ita me Deus amet, ut nunc patris me miseret mei
Tantum subito ad ipsum devenisse infortunium.
An. Ehodum fili, huc ad me concede. Tob. Hem mater, hiccine
(500) Astabas? Non praevideram te. An. Quod patri
Eventurum frequenter praedixi, ut sibi
Magnum aliquod adferret malum, id nunc accidit.
Vae miserae mihi. Tob. Ne crucia te obsecro mea
Mater, neve istud quicquid est incommodi,
(505) Tam iniquo patiare animo: neque praeterquam quas ipsa miseria
Habet molestias, addas: & illas quas habet
[p. 23] Tobaeus
Moderatè, & ut reliquis tuis factis dignum est, feras.
An. Quid consolare me fili? an quaequam usquam gentium
Mulier aequè misera est? To. Bono animo esto, misera
(510) Non est, nisi quam sua culpa miseram facit.
An. Eheu, nulli ego plura acerbior esse arbitror
Ex coniugio feminae unquam oblata, quàm mihi.
To. Mater, lachrymas mitte, & quoniam id fieri quod vis non potest,
Velis id quod possit. An. Non possum aedepol. To. Ah, potes:
(515) In Deo omnis spes sit nobis. An. Rectè tu quidem,
Si modo qui nos respiciat, quisquam Deus est uspiam.
To. Ah, non te cohibes mater? tene istud loqui,
Nonne grave crimem atque summa impietas est? An. Nisi
Deo invisi essemus, non nos ad hunc afflictaret modum.
To. (520) Atqui hinc ego nos illi curae esse auguror.
An. Eandem quoque tuus pater mihi saepe cantiunculam
Occinit: at pol quidem non adeo stulta sum,
Ut facile patiar id mihi persuaderier.
To. Tamen hoc mater verum est, & ipsa re experiêre propediem.
An. (525) Ridiculum. Quid mihi nunc adfers, cur expectem, aut sperem hoc malum.
Aliquando in melius posse commutarier?
To. Non id quidem certum nobis polliceri audeam:
Verum spes est. An. Credo nos esurituros satis.
Neque ego non tam mea causa discrucior, quam tua: tibi
(530) Timeo fili, tui me miseret, tu me solicitam facis.
Nam tu ni esses, certè ego mihi providerem, ac protinus
Hinc me conijcerem in pedes. To. Hem, quid ais? deseras?
An. Quidni. To. Neque facies mater, neque te satis piè
[p. 24] Tobaeus
Posse arbitror. An. An hoc illo indignum fuerit, qui si quid bene
(535) Praecipias, non obtemperat? qui me, atque familiam
Totam dedecorat, nobisque omnibus luctum parat?
Tob. Istud illius culpa non accidit. Parùm
Successit quod egit hactenus. atqui fecit sedulò.
An. Ad hoc malum accedit etiam, quòd re crebris
(540) Conviviis largitionibusque perdita,
Vix quicquam quo vivamus, nobis sit reliquum. To. Deum
Non deseret suos. confide mater. An. Isthaec verba sunt.
To. Bene ominare, atque bono animo fac ut sis obsecro.
Sed quid quod te rogem mater. An. Quid? To. Nunquid est
(545) Quod hîc tibi mea opera opus sit amplius? An. Nihil.
To. Intrò igitur eamus. An. Ut lubet. hac me consequere. To. Sequor.



ACTUS II.   SCENA V.
TOBAEUS.
Septenarij.

SUmme Deus, ut tua ope declinavi pericula
Frequenter maxima, evasique per sequentium
Dolos: ita nunc tuo Pater permissu, denuo
(550) In triste hoc caecitatis illapsus sum incommodum.
Absit tamen ut te incusem, vel tuis obmurmurem
Rationibus, cum nihil in rerum naturae aequius
Aut justius te existat: cumque tua mortalibus
Plane inscrutabilia sint consilia. Nec diffiteor
(555) Peiora me commeruisse: ast & hîc tuam Deus
Facilitatem & clementiam agnosco. Heu quoties tum ego.
Tum maiores mei praecepta tua negleximus!
[p. 25] Tobaeus
Quoties tuis adversantes admonitionibus,
Divinas post tergum leges reiecimus! adeò ut
(560) Nos caeterarum nationum contumelijs,
Dicteriis, probris ac fabulis subieceris.
Quod si tuum tu persecutus jus, poenam vitijs
Nostris dignam inflixisses, jampridem cuncti simul
Cum impio sceleratae Sodomae populo in Tartarum
(565) Essemus praecipitati. Quare insigniter improbus
Sim, si meritus longè peiora, tam levem Patris
Correptionem infracto animo recusem perpeti.
Tibi me totum dedo Deus optime, tuaeque me
Tutelae committo: tu quicquid expedire meae
(570) Saluti cognoveris, imponito: ut potero feram.
Hoc tantum unum, ut verum fatear, animum haud mediocriter
Angit, quod hanc oculorum jacturam mihi mea
Dicatur conciliasse superstitio: quòd ab omnibus
Non jam dico malevolis, sed ab amicissimis quoque,
(575) Imò ab ipsa uxore, salibus ac ludibriis miser
Incessor insuper. Ubi nunc est, inquiunt, Deus
Tuus, cuius favorem ac benevolentiam tam ridiculo
Gratificandi genere conatus es eblandirier.
Vide miser, quàm praeclarum atque magnificum tuis
(580) Periculosis ac clandestinis laboribus
Sis consecutus praemium. Huiusmodi
Quis obsecro non moveatur convitijs, Deus?
Quis tam manifestam non execretur blasphemiam?
Haeccine mihi audienda erunt posthac saepius? utinam
(585) Ita divinae tuae voluntati visum sit, ut
Ex his quam primum me subducas contumelijs:
Iam pridem enim vitae satietas me cepit meae.



[p. 26] Tobaeus

ACTUS II.   SCENA VI.
TOBIAS, TOBAEUS, RAPHAEL.
Senarij & septenarij Iambici.

AUdire mihi visus sum vocem patris: atqui eccum. mi pater
Salve. Tobae. Salve fili, advenis*
(590) Opportunè: iam enim te iussissem accersi. Tobi. Bene
Igitur habet, quod non vocatus ultrò accesserim.
Sed quidnam est istud quod me vis pater? lubens
Quicquid praeceperis exequar. Tobae. Nihil, nisi
Ut mihi paulisper aurem accommodes, modo
(595) Tibi quod ex usu sit futurum instillavero.
To. Pater hic sum, ubi voles. To. Attentius igitur
Ausculta, & quicquid dicturus sum, fac tuo
Penitus infigas pectori, ne unquam excidat.
Mi fili, quae mea sit aetas vides: mors aut iam aderit,
(600) Aut certè longius abesse haud potest. Quapropter cùm Deus
Me ex hoc molesto sustulerit corporis ergastulo,
Vide ut paterna erga te munificentiae memor,
Me honorificè sepelias: & matri tuae
Reverenter te per omnia obsequentem praebeas:
(605) Eamque cave à te segreges, aut deseras,
Dum vivet unquam: sed senectutem illius
Tua fovebis, sustentabisque adolescentia.
Praeterea nate mi annitere pro viribus,
Ne quando dicto, vel facto offendas Deum:
(610) Sed vitam dege, nulli vitio obnoxiam.
Sic omnia tibi cedent ex animi sententia.
Quod autem suppeditatur à Deo, cave
Inutiliter profundas, aut attentiùs.
[p. 27 Tobaeus
Domi accumules: verùm quòd superest, liberaliter
(615) Tenuioris fortunae amiculis imperties.
Nam quicquid horum datur egestati, in Deum
Ipsum erogatur. Haec in pauperes benignitas
Hominem ab interitu vindicat, & superstitem
A morte, immortalemque penitus efficit.
(620) Porrò quod ad connubium attinet, eliges
Tibi uxorem de genere tuo, ac prosapia
Israëlitica: non exteram, vel à domo
Nostra alienam. nam nos, uti nosti probe,
Vatum sumus progenies. Memoria repete
(625) Fili, quomodo maiores nostri repudiaverint
Extraneorum affinitatem, uxoribus
De gente sua domum ductis & hinc est quòd
In propagandis liberis fuere felicissimi.
Quos si morum probitate, & vitae sanctimonia
(630) Tibi imitandos proposueris, eadem, mihi crede.
Prosperitate utêris, sobolemque te, & maioribus
Tuis dignam suppeditabit Dei benignitas.
Ex alijs facito periculum, tibi quod ex usu siet.
Quod tibi fieri non vis, ne feceris alteri.
(635) Nam nihil impunitum relinquetur: licet
Error videatur levis & venialis: sua
Tamen fili aliquando poena expiabitur:
Et eo genere prognatus es, ut oporteat.
Te ab omni vitiorum labe alienissimum
(640) Esse. Omnibus amicum, facilem comemque fac te praebeas:
Nullius adversans ingenio, cedens cuilibet.
Sic tibi sine invidia laudem, & amicos facile
Conciliabis quàm plurimos. Ebrietatem haud secus
Ac pestem devita teterrimam: nec luxui
[
p. 28] Tobaeus
(645) Indulgebis: sed grata tibi sit parsimonia,
Quae non abs re magnum vectigal dicitur.
Cuilibet salubria admonenti, protinus
Pareto reverenter, ac age gratias. Deum
Inprimis obsecra, ut omnia tua consilia
(650) Omnesque conatus tuos sua secundet gratia.
Horum fili quoad vixeris fac memineris.
Tob. Dabitur opera pater mi. Tobae. Sed audi quid praeterea te velim.
Tob. Perge, ausculto. Tobae. Iam annus agitur vicesimus
Quòd in Ragensi provincia apud Gabelum mihi
(655) Cognatione proximum, argenti decem
Talenta deposuerim. Nunc quandoquidem eò
Nobis res redijt, ut pecunia sit opus,
Utî isthuc proficiscaris, atque argentum illud ab eo
Velim repetas, suo ipsi reddito chirographo.
Tob. (660) Lubens itineri accingar pater: at nescio
Qua istud ratione efficiam: nam neque illum quem vocas
Gabelum novi, neque viam, qua in Mediam
Itur. Tobae. Quaere fidum alicunde tibi comitem,
Totiusque itineris peritum: atque ad me deducito.
(665) Numerabitur pretium quantum poposcerit.
Porrò ad Gabelum ubi perveneris, dic modò
Tobaei filium esse te, marsupio
Hoc, syngraphaque illi oblata, pecunia,
Sat scio, numerabitur continuò: nam vir est
(670) Probus admodum, ac fide plenus: cum videris,
Dices hominem quantivis pretij. Tob. Age pater, ad
Forum hinc, sed quem video huc adventare adolescentulum
[p. 29] Tobaeus
Ad iter accinctum? Tobae. Quò tendat roga. Tob. Ubi propius accesserit.
Raph. Dei supremi nuncius ego sum Raphael,
(675) (Ne quis per ignorantiam me esse hominem existimet)
Ex alto missus aethere, ad hunc virum pium
Tobaeum, quem cum filio stantem hîc ante ostium
Videtis. Quae verò illi per me praestabit Deus,
Multis verbis hic commemorare, neque locus, neque
(680) Tempus patitur: palam post fient omnia. Fallam eos,
Ad tempus, & pro Raphaele Azaria
Mihi nomen esse dixero.



ACTUS II.   SCENA VII.
TOBIAS, TOBAEUS, RAPHAEL.
Σκάζοντες.

SAlve hospes honorande. To. Quid, adestne mi fili?
Tobi. Adest. Tobae. Salve adolescens amande. Raph. Divine
(685) Vir salve plurimum. Tobae. Frustra mihi salutem
Precaris, ô bone, cum omnia mihi succedant
Parùm feliciter, oculisque orbatus sim miser. Ra. Fac sis
Animo bono, brevi tempus aderit, lumen
Tui oculis quo restituet Deus. Tobae. Faxit
(690) Ita pater coelestis. Sed quò tibi iter est nunc?
Raph. In Mediam rectà. Tobae. Eho, in Mediam? Raph. Isthuc me
Vocant negotiola quaedam. Tobae. Iocone istud*
An serio inquis mi hospes? Raph. Quid mihi lucri
Sit, si mentiar? id quod res est loquor. Tobi. Nunquam
(695) Ego vidi commodiorem hominis adventum.
Tobae. Filius hic meus eodem iter parat. Quid si
[p. 30] Tobaeus
Hunc imperitiorem tibi viae adiungas
Comitem? ubi redieris, quicquid pretij à me
Optaris, id optatum feres. Rap. Nihil vile
(700) Moror lucellum de mercede agemus tunc,
Cùm filium redisse videris salvum.
To. Istud quidem fiet nunquam. Ra. Cave quicquam
Diffidas. Pulchrè calleo vias, easque omnes
Regiones peragravi frrequentius: nulli
(705) Eum commiseris tutiùs: Tob. Amabo hospes
Cuias es? aut quibus parentibus quaeso
Prognatus? Ra. Quorsum id percontare? nil refert
Ad id quod agimus nunc. Tob. Cupio tuum scire
Nomen, terramque natalem, parentesque
(710) Tuos, priusquam committam tibi gnatum,
Cuius salus mihi mea ipsius vita
Potior est. Ra. Age, dicam, cùm te id velle video, nostin’
Hannaälem, senem illum dico, de stirpe
Solomithi maioris? To. Quidni, meum tanquam
(715) Hunc filium: quandoquidem mihi cum eo magna
Iam inde usque à pueritia fuit semper
Familiaritas. Rap. Illius sum filius Azarias.
Tob. Hem quid ais? igitur sanguine mihi coniunctus
Es. Rap. Est ut dicis. To. Sed ne id mihi, precor, frater
(720) Succenseas, quòd curiosius stirpem
Tuam expiscari non erubuerim. Scis quam
Non sit tutum cuiquam hoc rerum statu quicquam
Committere ignoto: & curae est mihi gnatus.
Rap. Patris probi fungeris officio. To. Ego drachmam
(725) In singulos tibi pendam dies. Rap. Mitte
Inquam pretium. To. Quin beneficium hoc tibi faxo
Ut dicas pulchrè foeneratum, ubi natum
[p. 31] Tobaeus
Reduxeris incolumem. Scio te mea nunquam
Antehac usum necessitudine, memorem
(730) Me dices, ac gratum. Rap. Facile de eo inter nos
Convenerit, ubi fuerimus reversi. Nunc
Ut se gnatus paret tantum iube. Tobae. Hem fili,
Intro, ac protinus ad iter para te: ne
Quid huius commodum tua remoretur cunctatio. To. Fiet.



ACTUS II.   SCENA VIII.
TOBAEUS, RAPHAEL. TOBIAS,
Trochaici, catalectici, senarij, septenarij.

(735) QUam saepe accidunt mi adolescens quae non audeas
Sperare! oh, vix verbis possum consequi
Quantum hic inopinatus adventus tuus mihi
Gaudij attulerit! Ra. Credo, sed istud quicquid commodi est
Mi senex, uni Deo acceptum referri convenit.
Tobae. (740) Nunc demum mihi lubet vivere, postquam mea
Ex progenie talem te cognovero
Prognatum. Fac eo semper sis animo, & omnia
Quaecunque optaris, tibi optata adferet Deus.
Tobi. Hem, Adsum pater, haud malè, ut opinor, ad viam
(745) Instructus. Tobae. Bene factum fili. Tobi. Iamdudum meae
Matri, dum viaticum numerat, vale
Dixi. Tobae. Faxit Deus optimus, ut incolumes brevi
Redeatis uterque. Tobi. Vale mi pater. To. Fili bene
Vale. adolescens, tibi committo filium meum.*
(750) Tu fac eius curam agas. Rap. Quietus esto, ego
Huc illum tibi propediem salvum reduxero.
Tobae. Utinam. Raph. Fiet, tu modo fac utramque in aurem dormias,
Tobae. Quàm id mihi difficile erit absente filio!
Hem puer, concede huc, meque intro reducito.
Continue
[
p. 32] Tobaeus

ACTUS III.   SCENA I.
TOBIAS, RAPHAEL.
Eiusdem rationis versus.

(755) APpetit vespera frater, longumque me
Lassum iter reddidit. Rap. Ad Tigrim venimus,
Commorandi hîc commodus dabitur locus.
To. Tu me deduc ignotum. Ra. Hospitem probum dabo. ad
Proximas has aedes, si videbitur,
(760) Divortamur, quarum hospitio semper feliciter
Usus sum. To. Ubi voles, nihil in me erit morae.
Sed priùs ad flumen concedamus rogo, ut pedes
Sudore ac pulvere turpatos abluam. Ra.
Ut lubet, sequar quocunque vocaveris. Tob. Amnis hic
(765) Non fastidiendum praebebit refrigerium mihi.



ACTUS III.   SCENA. II.
ANNA.
Octonarij, Iambici.

NUnquam mihi senectus visa est onus aequè miserum, ac modo.
Ad aetatis postquam ingravescentis non pauca incommoda,
Multo praeterea asperiores super salute filij,
Accedunt sollicitudines. Nunc demum sentio misera
(770) Quantus sit erga liberos parentum amor! vix unquam animus
Quiescere sustinet. Adeo mihi videtur durum ac grave,
Dulci ipsius praesentia frui non posse. Imò haud parum
Anxia sum, ne alicubi algeat circumventus. Multae simul
Concurrunt suspiciones, quae meum animum diversum trahunt:
(775) Viae crepidines periculosae, adolescentis parum
Circumspecti imperitia: tum hospes, cuius fidei creditus est
[p. 33] Tobaeus
Ignotus. Sed quid ego nunc dicam de marito, qui
Isthuc eum pene invitum protrusit? Ab. tantamne rem
Tam negligenter agere? saltem spectatae fidei viro
(780) Commisisset, cum ipsi salute filij pecunia
Prior esset. O insaturabilem habendi sitim!
Quasi non multo satius fuisset paululum
Perdere pecuniae, quàm filium, unicam
Nostrae senectutis requiem, vitae subire periculum.
(785) Cui si quid, quod Deus, prohibeat, adversi in via accidat,
Actum est, mori malim, quàm tantam miseriam pati:
Adeo nihil sine eo mihi in hac vita aut amabile,
Aut dulce, aut iucundum videtur. Hei mihi, nullam arbitror
Mulierum me infeliciorem vivere.



ACTUS III.   SCENA III.
TOBIAS.
Trimetri partim recti, partim σκάζοντες.

(790) QUid quisque vitet nunquam homini satis cautum est.
Me miserum, totus horreo postquam mihi
Triste illud succurrit periculum. Deum
Immortalem, plane perieram, ni Azarias
Meus mihi succurrisset. Modò in Tigri
(795) Dum me lavo, piscis quidam immanis, ex imo
Prosiliens gurgite, me omnis infortunij,
Malique securum, inopinato hiantibus
Invadit faucibus. Hîc ego formidine
Exanimatus, truculentam belluam brachijs
(800) Corripio, Azariae inclamans opem: cuius
Auxilio superior evadens, prostratum humi
Conficio, confectumque exentero quantum
Possum, cor & fel palpitanti detrahens:
[p. 34] Tobaeus
Quae usum, suum in medicina, ut is asserebat, sunt
(805) Habitura: atque hac de re in itinere plura mihi mox
Se narraturum promisit. Sed eccum, ipsus
Foras egreditur.                              



ACTUS III.   SCENA IV.
RAPHAEL, TOBIAS.
Trimetri.

                              HEM, Tobia rursus ad iter
Paremus nos, rectaque pergamus Ragem,
Nusquam cunctantes. To. Adsum domine, consequor
(810) Quocunque vocaveris. Sed hoc mihi expedi
Amabò, quodnam tandem facies pharmacum
Ex hoc execto piscis corde, ac felle? vix
Credas, quantopere id narrari mihi cupiam
Rap. Nil te celabo mi frater: namque hinc tibi
(815) Non vulgare ariolor oriturum gaudium.
To. Utinam augur sis verus. Ra. Cor praesentaneum
Habet remedium ad exigendos impios
E corporibus mortalium cacodaemones.
Fel autem medicatur oculis albugine
(820) Obductis. To. Hem, quid ais? in patre periculum
Faciam, domum reversus. Ra. Admiraberis.
Ubi videris rem. Verùm jam pervenimus
Ecbatana, neque procul ab aedibus tui
Cognati Raguelis absumus: igitur
(825) Huc recta concedamus. To. placet. Ra. Accommoda
Aurem, teque attentum praebe, quod audies
Iam ex usu tibi futurum est maxime. To. Arrexi
Utramque tu ubi voles, exordire. Ra. Hic tuus
Consanguineus Raguel unicam habet filiam,
(830) Nomine Saram, egregia forma juvenculam,
[p. 35] Tobaeus
Bonam, bonis prognatam, & dotatam probè.
To. Parentum virtus, castitasque maxima
Puellae dos est. Rap. Moribus insuper adeo
Modestis, ac venustis, ut nihil suprà.
To. (835) Audio. Rap. Sedulò agam cum eo, ut in matrimonium
Hanc tibi det: tu te idem velle fac intelligat.
Non denegabit, sat scio: nec si velit
Maxime, jure poterit: nam praeter jus tuum
Nil postulas; tibi enim debetur: utpote
(840) Qui ei cognatione, ac genere proximus
Es. Nec eam contra praeceptum Mosaicum
Alienigenae nuptum locabit coniugi,
Nisi crimen capitale velit incurrere.
Tob. Nil malim frater, quàm hanc uxorem ducere:
(845) Sed est scrupulus, qui animum malè habet meum.
Ra. Facessant scrupuli, quid timeas scio. To. Ferunt
Illam jam olim septem viris nupsisse, qui
Ab Asmodaeo principe cacodaemonum
Priusquam in complexum venissent: protinus
(850) Crudeliter omnes sunt interfecti: periculum
Ex alijs faciam, mihi quod ex usu siet,
Ra. Nihil est Tobia quod vereare, omnem tibi metum
Ademero, meis tantum, fac pareas
Praeceptis. Audi in quos jus habeas daemonis
(855) Immanitas. Quicunque matrimonium
Brutorum animantium ritu, libidinis
Non prolis procreandae gratia ambiunt,
Divini numinis immemores, hos impetit
Immundus ille spiritus. Tu modo Deum
(860) Veritus, non tibi, sed soboli complexum quaere: & patris tui
In memoriam revoca praceptum, qui tibi
[p. 36] Tobaeus
Interminatus est, ne coniugem à tua
Stirpe alienam unquam duceres. Haec si tuo
Infixeris animo, nihil est quod daemonis
(865) Exhorrescas insultum: continuo fugam
Dabit, ubi te his armis instructum senserit.
Quare cubiculum ingressus (nam certo scio
Hodie te illam uxorem ducturum) tres dies
Ab usu connubiali fac temperes,
(870) Orationibus interea cum ea vacans.
Secunda nocte in sanctorum patrum statim
Admitteris consortium. Nox tertia
Propagandae demum soboli dicabitur.
Huc ubi vos liberorum procreatio, aut
(875) Humanae carnis illexerit infirmitas,
Stratum primùm relinquitote, Deumque humi
Prolapsi supplices adorate, ut sua
Vos tueatur clementia, impiumque procul
Pellat cacodaemonem. Simulque sumito
(880) Cor piscis, & hinc suffitum facito: quem ubi
Nidorem olfecerit Satan, perterritus
Cubiculo cedet, fugietque puellam illicò,
Nec relictam repetet unquam. Tob. Deus bone,
Animus tremore simul ac gaudio mihi
(885) Inhorrescit, dum tam prodigiosa audio
Te narrantem. Faxit Deus ut experiar propediem,
Haec nunc verè à te dicier. At quis ille senex quem conspicor
Ex aedibus istis prodeuntem, promissa barba, ac senio
Venerabilem? Rap. Eho, hic ipsus est Raguel, patris
(890) Tui cognatus. Tob. Quid audio? feliciter
Sanè succedunt omnia, cùm ille qui alioqui
Esset quaerendus, ultrò nobis venit obviam.
[p. 37] Tobaeus
Ra. Sic est. Sed subsistamus hîc paulisper, ne parum
In tempore illum aggrediamur. Tob. Dicis probè.
(895) Nam tristior mihi videtur. Ra. Tace, quid ei doleat scio.



ACTUS III.   SCENA V.
RAGUEL, EDNA.
Septenarij & octonarij Iambici.

QUotidianae querelae, & lamentationes filiae,
Perpetuaque orbitatis deploratio, me eò
Redigunt infelicem, ut quid agam, aut ubi siem nesciam.
Nunquam tam mane cubiculum eius ingredior, neque
(900) Iam vesperi revertor unquam, quin conspicer eam
Singultientem, ac calamitatem deflentem suam.
Si quando lachrymantem consolari, & animi aegritudinem
Oratione pares lenire, nihilo plus agas,
Quam si adversus stimulum calces, aut laterem laves.
(905) Nec unquam tam blande dicere possum, se ut respiciat,
Pectusque inutili moerore excarnificare desinat.
Altius animo inhaeret dolor, quam ut evelli queat.
Me miserum! adeon’ rem redijsse, ut unde alij non mediocrem
Voluptatem percipiunt, hinc mihi gravis exundet dolor!
(910) Iam olim cum mihi coniux peperisset filiolam, Deum
Immortalem quantopere mihi plaudebam; atque adeò gaudium ex
Ea mihi pollicebar perpetuum, ac bene stabile.
Quae simulas grandiuscula esset facta, ita ut illius
Ingenium jam nosci posset, tum omnes omnia bona dicere &
(915) Laudare fortunas meas, qui gnatam haberem
Ingenio tali praeditam. Verùm ex ea miser
Quem nunc capis dolorem? facile hic plus mali est, quàm illic boni.
[p. 38] Tobaeus
O caelibatum quovis potiorem connubio!
Sed video uxorem, quid dictura sit nescio. Ed. Marite mi
(920) Opportunè te hîc stantem reperio. Est quod tecum agam.
Rag. Quid isthuc? Sed quosnam huc adolescentes adventare conspicor?
Ad nos, nisi quid me fallunt oculi, iter instituunt; mane.



ACTUS III.   SCENA VI.
RAPHAEL, TOBIAS, RAGUEL, EDNA.
Eiusdem generis versus.

EGo de hac re hunc adoriar, tu orationi utî subservias
Vide. To. Laudabis. Rap. Age. To. Si impetras, quid aliud
(925) Malim, quàm hodie has fieri nuptias. Rap. Non est dubium id quidem:
Nam pulchrè hominis sensum calleo. quin commodè quoque
Eius adest uxor. Salve vir honoratissime. To. Precor
Tibi salutem matrona optima. Rag. Idem cum foenore
Vobis reprecamur adolescentes humanissimi.
(930) Quàm belle hic juvenis Tobaeum fratrem nostrum refert.
Toto corporis habitu: eundem esse putes, aetas si congruat.
Ed. Per omnia, ita me Deus amet, ei simillimus est.
Rag. Cuiates estis fratres, aut quibus nati parentibus?
To. Ex captivis Ninivae agentibus, & familia
(935) Nepthaliensi. Rag. Nullane vobis est familiaritas
Cum Tobaeo fratre meo? aut nostisne senem quempiam
Eo appellatum nomine? Rap. Novimus probè. Ra. Quid audio?
Valetne? To. Valet quidem sed oculis orbatus est miser.
Ed. O miseriam! Rag. Eheu, dignus hercle est fortuna meliore. nae
[p. 39] Tobaeus
(940) Istiusmodi hominum iam nobis ingens penuria est.
Vir est antiqua virtute, ac fide. Oh, nunquam mihi,
Quoad vixero, eius ex animo elabetur memoria,
Rap. Tobaeus is, quem vos fratrem appellatis, huius est pater:
Ed. Quid ais? Rag. Nil me fefellerunt oculi, dum illum per omnia
(945) Tobaeo similem praedicarem. bone Deus! prae gaudio
Vix sum apud me. Teneone te cognate mi? Oh, lacrymas
Ex oculis excutit inopinata haec felicitas!
Ed. O faustum ac felicem hunc diem! Ra. Quis non miretur hoc mihi
Tantum, ac tam insperatum bonum? Deum tibi mi fili precor
(950) Secundum, ac propitium: quandoquidem ex integra vitae viro
Prognatus es. Hem uxor, quàm primùm intrò subducito
Te, ac mactato ariete bene saginato, convivium appara:
Mox simul omnes sequemur, ac hilarem sumemus hunc diem.



ACTUS III.   SCENA VII.
TOBIAS, RAPHAEL, RAGUEL.
Trochaici, catalectici, septenarii & octonarii.

NUnc est tempus Azaria, ut de matrimonio
(955) Sermonem inijcias, dum occasio fert, ac soli sumus:
Rap. Tace, idipsum in pectore agebam dudum. Rag. Nihil tam diu mihi
Quod magis vellem evenire, evenit. ô Deus
Serva obsecro nobis haec bona. Hem, intrò, si placet,
Commessatum concedamus. Rap. Paulisper mane, ut tibi
(960) Commemorem, qua gratia buc ad te divortimus:
[p. 40] Tobaeus
Nam haudquaquam de nihilo est, quod tam longum iter suscepimus
Ra. Atqui id à convivio narrabitis opportunius.
Nunc tantùm vos praebete hilares, antequam hocce gaudium
Aegritudo aliqua contaminet. Rap. Voluptatem, mihi
(965) Crede, geminabis, si facilem & exorabilem
Te praebueris. Ra. Absit nostrum ut remorer commodum.
Agedum, ausculto. Rap. Hic orat ut nuptum sibi tuam loces
Filiam. Quid extimuisti, aut quid taces
Mi senex? quod metuis, facilè propulsabitur:
(970) Nam quid te sollicitet scio. Age, desine
Tergiversarier. huic debetur iuxta Mosaica
Legis edictum, ut pote genere proximo, & pijs
Prognato parentibus, quapropter desponde: ut simul
Laeti omnes agitemus convivium. Rag. Non dubito quin Deus,
(975) Cuius inscrutabili consilio omnia geruntur, huc
Vos lachrymis tandem nostris commotus miserit.
Quapropter ne videar θεομαχεῖν, lubens tibi
Tobia hanc in coniugem tradidero: nam gener placet,
Ut qui maxime: sed est quod me deterreat. To. Quid precor?
Rag. (980) Non opus est prolato. Ra. Rem omnem novimus
Nihil erit periculi. Rag. Ut nunquam desunt invidi,
Qui talia libenter nunciant. Verùm id licet
Vos audivisse ex alijs credam, tamen,
Ne te Tobia circumvenisse videar,
(985) Idem ipse proferam denuò. Eam ego non ita
Pridem diversis temporibus septem viris
In uxorem locavi: qui prima statim
Nocte omnes, antequam ea essent potiti, à daemone
Nescio quo sunt interfecti. quamobrem si tua
[p. 41] Tobaeus
(990) Tibi curae est salus, mittes hanc rem, & affinitatem
Tibi aliam potiorem, ac commodiorem quaerito: nam sapit
Is,
mea sententia, feliciter, periculo
Qui sapit alieno. T. ah, nihil omnino me cacodaemonis
Terret assultus: Deo hanc meam committo vitam, apud
(995) Hunc tutum patet innocentiae asylum. Quapropter sine
Te exorem, alioqui nunquam hodie tam blande dices mihi,
Ut cibum tecum capiam. Rag. Ah, ne me obsecra: quasi
Hoc te orando à me impetrare oporteat. Scio tibi
Uni deberi, & nulli locaverim lubentiùs:
(1000) Sed vereor ut in rem tuam sit. Ra. Erit, tantum Deo
Fac confidas, desponde. Rag. Age, nil detrecto, despondeo.
Ra. Bene facis. To. Habeo gratiam. Accersi iube.
Rap. Intus id commodiùs transigetur. Rag. Ut lubet.
Quis me fortunatior, si hoc coniugium feliciter
(1005) Cesserit? Rap. Quam mox intramus? Rag. Hem, praecedo, vos
Me consequimini. Tob. Deus vertat bene.
Continue

ACTUS IV.   SCENA I.
PHAEDRA, MYRRHINA.
Trochaici, catalectici, senarii, septenarii.

QUid ais Myrrhina, daturne illa hodie hospiti
Isti nuptum? Myr. Ita est. Phae. Quî scis? Myr. Hera mihi forte dum
Modò fit obviam, narravit. Phae. O senem
(1010) Audacem! ô infortunatum adolescentulum!
Cui si exitium moliaris, quò nisi
Huc instiges infelicem? Myr. Forsitan
Nunc quam quondam succedet feliciùs.
Phae. Scis quam feliciter? eodem praemio
[
p. 42] Tobaeus
(1015) Quo septem alij munerabitur miser.
My. Quî scis; nisi periculum sit factum? Ph. At in
Adolescente tam generoso id experirier,
An non extremae cuiusdam insaniae est?
Non pol se dignum facit herus, qui tam amabilem
(1020) Iuvenem ineluctabili periculo obijcit.
Ecce quam iniqui sunt homines prae studio, dum id quod expetunt
Efficiant. My. Hem Phaedra, satin’ sana es, quae hero
Maledicas? vide ne linguae incontinentia
Tibi malum aliquod pariat. Ph. Quid agam misera? non queo
(1025) Quin lachrymem, cùm mihi tam audax facinus venit
In mentem. Quid tibi nunc eius formam praedicem?
Cùm tute ipsa eum conspexeris modò.
My. Perliberalis visus est, Deum precor
Ut superstes sit. Ph. Ne comparandus hic quidem
(1030) Est ad illos, quibus ante nuptum data est.
Verùm ut sit superstes, in nobis situm est
Myrrhina. My. Cedo, quî sic? nam illi benefaxim lubens.
Ph. Rem omnem ipsi clam narremus: sententiam
Mutabit, ubi quod alijs factum est cognoverit.
My. (1035) Hau, hau, sanane es mea Phaedra? an hoc tibi
Proferendum usquam videtur? hem, vide
Quam rem agas. Ph. Adolescentem ex morte revocavero
Ad vitam. My. Pol si sapis, quod scis, fac nescias:
Ne tibi officiosa ista tua incommodet
(1040) Curiositas. Ph. Sanè mihi curae est, quo hoc siet
Eventurum, My. Et mihi quidem. Verùm quid hîc
Otiosae diutiùs moramur, cum omnia
Intus perstrepant undique tumultibus? hinc
[p. 43] Tobaeus
Ocyus nos amoliamur: nolo me hîc hera
(1045) Tecum garrientem conspiciat. Ph. I prae, sequor.



ACTUS IV.   SCENA II.
TOBIAS, SARA.
Senarij iambici, septenarij, & octonarij.

BOno animo esto anime mi, Deus dignabitur
Sua nos misericordia, si nostris diffisi meritis,
Ad eius supplices confugiamus clementiam.
Sa. Ita spero. To. Procumbamus igitur uterque in genua, & opem
(1050) Imploremus divinam, adversus quàm nihil valet
Imbellis furiosi cacodaemonis ferocia.
Humani generis conditor, ac propagator Deus,
Qui primus sacratum connubij foedus
Inter Adamum & Evam generis nostri principes
(1055) Sanxisti, quaesumus ut hanc nostri matrimonij
Societatem, quàm iuxta divinum tuum
Decretum inter nos hodie pepigimus, ratam
Ac felicem esse velis: impiumque procul hinc arceas
Hostem Asmodaeum, septem interfectorem adolescentium:
(1060) Ne in nos sua eadem immanitate utatur. Scis Deus,
(Nihil enim te fugit) Me hanc non libidinis,
Sed sobolis propagandae gratia duxisse coniugem,
Idque ex Mosaicae, atque Israeliticae
Legis praecepto, sanguine ac cognatione proxima
(1065) In uxorem ascita. Quare nostri precor,
Misertus, ab hostili me dignare impetu tuerier:
Ut me iam meditans adoriri, vires desideret suas.
Exterritusque fugiat, cùm se inermem senserit.
[p. 44] Tobaeus
Sar. Amen. Tob. Eamus nunc in conclave, soror dilectissima.
(1070) Ut iuxta Azariae praeceptum ex corde piscis,
Penes me in hunc usum conservato hactenus.
Suffitum intus faciam: Atque ita Satanae dolos,
In me intentatos eludam. Sa. Ubi voles, sequor.
Deus nostris favore dignetur conatibus.



ACTUS IV.   SCENA III.
RAGUEL.
Trochaici, catalectici, senarij, septenarii,
& octonarij.

(1075) CUm iampridem mens adversus aerumnas, indies
In deterius gliscentes, occalluerit; nunquam tamen
Aeque me afflixit sollicitudo, ac modo;
Adeo ut somnum hac nocte oculis non viderim meis.
Quoquò me verto, anxietas, dolor, metus
(1080) Undique circumvallant infelicem. Quam velim
Has nunquam coijsse nuptias: non quòd gener,
Aut affinitas displiceat (nunquam enim magis
Aptum, ac filiae magis firmum invenero virum)
Sed quòd adolescentulum mihi sanguine,
(1085) Ac cognatione proximum, insuper mea ipsius
Filia haud minus charum, tam formidabili,
Tamque horrendo obiecerim periculo.
Eius me miseret, ei nunc timeo, is me nunc solicitum habet.
Quod utinam nunquam suadere Azariae
(1090) In mentem venisset, neu cupidum me eò
Impulisset, quod mihi principium est mali. Ah, Deum mihi
Iratum arbitror, qui huic auscultaverim:
Qui tantus suis consilijs confecit mihi
[p. 45] Tobaeus
Sollicitudines: cui si constanter restitissem.
(1095) Nihil omnino nunc mihi metuendum esset mali.
Quin & ipse Tobias orare haud destitit,
Donec quod petebat impetraret. Quid tum? num illicò
Morem gestum oportuit? Fuisset tum quidem
Illi aegrè, si denegassem: at bidui, aut
(1100) Tridui haec tantum fuisset sollicitatio.
Post rem secum recta reputasset via.
Nunc nullus locus excusationi est relictus: omnia
Perturbavi, perdidi nepotem, fratrem filio
Unico fraudavi. Hem canitiem! me quem prudentia.
(1105) Et longo rerum usu solertem, ac vafrum
Esse conveniebat, nihilo plus sapuisse, quàm
Vix egressum ephebia, ac aetate imperitum, denique
In amore occupatum adolescentem? modò
Aderit vereor, qui ipsum ab Asmodaeo daemone
(1110) Nunciet trucidatum: atque ideo negotium dedi
Cuidam ex famulis, ut sepulchrum noctu clanculum
Effodiat: quo ante exortum solis, si forte (quod Deus
Avertat) perimatur, sepeliam; ne fabula
Fiamus vulgi, magisque traducamur, ac probris
(1115) Incessamur asperioribus. Sed crepuere fores,
Uxor exit, quàm metuo, ne ex haec quod doleat audiam.



ACTUS IV.   SCENA IV.
EDNA, MYRRHINA, RAGUEL.
Eiusdem generis.

HUc me sequere Myrrhina, est quod mandem. Myr. Hem, impera,
Ac puta factum. Edn. Quamprimum vise quomodo in filiae
Se res habeat cubiculo: num uterque vivat.
[p. 46] Tobaeus
(1120) Nam nimis solicita sum misera, ac timeo omnia.
My. Credo hera. Nihilne amplius est, per me quod curatum velis?
Ed. Nihil, hem, matura reditum. My. Iam iam adero. Ed. Ego interim
Hîc tantisper dum redis expectabo foris.
Nunquam ita ut nunc animus spe, metu atque gaudio fuit
(1125) Perturbatus. Rag. Hem uxor, quo pacto se res habent
Intus? num parum ex sententia? Ed. Ah marite. Rag. Quid taces?
Occidi miser. Ed. Equidam ignoro mi vir: eoque Myrrhina
Nostrae ut visat praecepi, utî tu mandasti mihi.
Illam hic opperior dum redeat. Atque eccam bonum,
(1130) Nisi quid me fallit mens, apportat nuncium.
Contemplare ut gestiat. Rag. Mirum ni gaudio:
Procedamus ei obviam. My. Ubi ego illam inveniam cogito?
Ut metum, in quo nunc misera est, adimam, atque animum expleam
Gaudio. Rag. Huc huc Myrrhina. My. Hem mi here, commodè
(1135) Pol hic te quoque stantem invenio. nuntium
Adfero, cuius vos participes fieri maximè
Optatis scio. Rag. Hem, vivitne? My. Vivit. Ed. Quid, vivit? My. Valet.
Inquam, ac vivit incolumis. Rag. Quid obsecro,
Num ludis tu nunc nos? My. Egone vos? quaemobrem? Rag. Nescio.
(1140) Nisi quia quo impensius hoc esse cupio verum, eò vereor magis.
Quis nobis felicior, siquidem tu haec vera praedicas,
Ed. Oh, vide sodes, ut nobis certa nuncies:
Ne nos in falsum, idque breve conijcias
[p. 47] Tobaeus
Gaudium. My. Egon’ quicquam falsi dicam aut mentiar
(1145) Misera? verissima comperies quae adfero.
Dum ingredior gynaeceum. Crepitum prohibeo cardinum,
Foriumque sonitum: hinc ad lectum placidè suspenso gradu
Ire perrexi, accessi, astiti: suaviter
Invenio utrumque cubantem. Quid hoc? Numnam vobis parum
(1150) Etiam exploratum videtur quod narro? Ra. Hem, satis.
Certa omnia mea Myrrhina, haesitare dudum desit.
Sed quid ego tibi pro nuncio hoc donem? My. Nihil
Equidem: extra officium feci nihil. Ra. Ego te sinam
Sine munere abire, ex orco quae mortuum
(1155) Me reducem in lucem feceris? Ed. O festivissimum diem!
Rag. Verum Azariam eccum video stare ante ostium: in sinum
Huius hoc quod nactus sum effundam boni.
Ed. At nos intrò rectà concedamus Myrrhina, ut
Totam familiam delibutam reddamus gaudio.
My. (1160) Age, Nae ego ex hoc nuncia maximum aliquod capiam bonum.



ACTUS IV.   SCENA V.
RAPHAEL, RAGUEL, LYCHAS.
Senarii iambici, admistis paucis septenaris, & Octonariis.

AD extremos usque Aegypti sinus hinc impium
Obtorto collo protraxi cacodaemonem:
Atque ibidem frustra conantem eluctarier,
Tam arctis colligavi compedibus, ut huc ei
(1165) Unquam reverti non sit integrum. Sed Raguel
[p. 48] Tobaeus
Adest: vox comprimenda est, tale ne quid audiat.
Rag. Deus sum, si nulla aegritudo huic gaudio
Unquam intercesserit. Rap. Quis hîc se venditat
Beatum? Rag. Ah, Azaria, mearum omnium
(1170) Voluptatum inventor, scis in quibus sim gaudiis?
Scis Tobiam vivere salvum? Rap. Quasi nesciam
Assimulabo. Rag. Asmodaeo procul hinc in malam
Abacto rem? Ra. Hem, bene, ita me Deus amet, factum.
Rag. Res nulla potest mihi tanta intervenire iam,
(1175) Ut aegritudinem conciliet. Nescio
Quid commemorem primum, aut quem laudem maximè:
Te, qui mihi dedisti consilium ut facerem: an me, qui sim ausus id
Incipere. Rap. Neutrum ô bone: Deo uni acceptum id ferri convenit.
Rag. Scio mi frater. Neque hoc eò dictum volo.
(1180) Quasi citra illius opem quicquam nostra valeat
Industria. Da veniam, homo sum, humani nihil
A me alienum: delirat lingua gaudio.
Rap. Quin moderare affectibus: etenim ut virum decet
Fortem, res adversas infracto perpeti
(1185) Animo: ita nihil intolerabilius, ac Deo
Magis invisum, quàm dulci fortuna ebrium
Immoderate insolescere. Quapropter dum ego
Intus quod restat perago, tu supplex Deum
Interea comprecare, ut hoc tibi gaudium
(1190) Velit esse perpetuum, ac stabile. Rag. Mones probè:
Proin’ & hic, & alibi tibi lubens obtemperavero.
Deum immortalem, quanto mihi nunc plus sapit
Hic adolescens, quàm egomet mihi! quàm prudenter consuluit!
[p. 49] Tobaeus
Quàm comiter simul, ac salubriter increpat!
(1195) Quam perspicit omnia! in occipiti oculos quoque
Habere hunc verè dixeris. Vah, me mea
Pudet canitiei, cum iuvenem impuberem
Etiamnum, longè plus sapere conspicio, quam
Me senem. cuius prudentia adolescentum
(1200) Moderari conveniebat insipientiam.
Sed commodè venit in mentem. Heus Lycha, ocyus
Ad Sosiam propera. Ly. Quid vis dicam? Rag. Ut statim
Sepulchrum quod modò effodi praeceperam,
Iniecta terra obducat denuo, ac solum
(1205) Scitè exaequet, ne ullum extet vestigium. Ly. Abeo.
Rag. Nunc, ut diei tempus est, convivium
Splendido instructum apparatu adornari iubebo,
Ad quod amicos omnes volo vocarier:
Ut solidum hoc, numerisque omnibus sit absolutum gaudium.



ACTUS IV.   SCENA VI.
TOBIAS. RAPHAEL.
Octonarii.

(1210) ABS quîvis homine cùm opus est, beneficium accipere gaudeas:
Verum id demum iuvat, si de quo nunquam meruisti bene, is
Facit. O Azaria mi, ô mi frater, quid ego nunc praedicem
Tuam erga me munificentiam? certe nunquam tibi tua
Satis dignum virtute praemium referre queam, licet
(1215) In perpetuum servitium me totum addicam tibi. Rap. Tace
Obsecro, bene collocatum arbitror beneficium, in amicum quod
[p. 50] Tobaeus
Confertur. Si qua in re praeterea opera mea egeas, impera,
Ac factum arbitrare. To. Deus me oderit, ni te magis quàm oculos
Amo meos: si frater esses, quî magis morem geras?
(1220) Utinam sit in quo tibi contrà gratificari queam. Sed ad
Rem. Haud te latet opinor, quo pacto me; Sacramento Raguel
Obstrinxerit, dederimque fidem, ante decimum quartum diem
Me ex eius non discessurum aedibus: iamque parentes mei
Reditum nostrum solicitè opperientes sat scis, numerant dies.
(1225) Quòd si ad dictum tempus nondum reversos nos conspexerint,
Immanè quantum sollicitudinis illis nostra pepererit
Mora. Quare ne aequo cunctemur diutiùs; velim
Ut assumptis duobus hinc camelis, servisque quatuor;
Ragem ad Gabelum cognatum recta proficiscaris via: &
(1230) Argentum, cuius gratia iter hoc susceptum est, repetas. dein’
Ad nuptias meas tecum ut reverti dignetur, roges,
Tantisper nunquam te morabitur scio,
Quin habeas illud, quo die isthuc veneris:
Si modo suo illi reddito marsupio,
(1235) Quid sit quod me hîc detineat, commemoraveris.
Rap. Neque hic, neque alibi usquam erit in me mora: nullum defugiam
Laborem, dum prosim tibi. At nihilne praeterea? T. Nihil,
Nisi ut nobis, si forte difficiliorem se prabeat,
Blanditijs huc illum pellicias senem. Ra. Agedum, dabitur opera.
To. (1240) Faxit Deus, ut tibi eunti ac redeunti salus ipsa sit comes.



[p. 51] Tobaeus

ACTUS IV.   SCENA VII.
SOSIA, MYRRHINA.
Trochaici senarii, & septenarii partim catalectici, partim acatalectici.

TOtum hunc propemodum cursando ac ambulando,
Contrivi diem: perreptavi usque omnem oppidum.
Ad forum, ad macellum, & quò non? dum quae opus sunt
(1245) Ad nuptias paro. vix arbitror decem
Famulos tot suffecturos negotijs: nec
Quicquam nunc magis metuo, quàm ne hinc denuò aliquò miser
Extrudar, quod si fit, actum est, perij. Postulem
Nunc me defessum refocillari si liceret. at
(1250) Opportune eccum Myrrhinam duobus cantharis
Onustam, huc accedentem conspicor. Alloquar.
Hem mea Myrrhina, quid sit, quid agitur? Myr. Rogas
Quid fiat? tota domus perstrepit rumoribus:
Omnes nostrarum rerum satagimus: interim
(1255) Tu, quasi nihil sit quod intus agas, ante ostium
Hîc otiosus restitas? Sos. Quinam malum
Otiosus, qui me hodie sursum cursitando
Ac deorsum, adeo defatigaverim, ut
In cursu ferè conciderim miser: atque illud hîc
(1260) Dum tu accedis, stomachor mecum. My. Vin’ tibi
Gratum faciam Sosia. Sos. Nihil malim, si quidem
Posses. My. Possem maxime, si lubeat. Quid tibi
Hoc vini placet? So. Haud malum herculè: quid tum postea?
My. Hinc haustam tibi plenis propino faucibus.
[p. 52] Tobaeus
So. (1265) Oh, bearis, si hanc mihi praestes beneficentiam. Cedò
Cantharum sodes: gratum me, sat scio,
Dices, ac memorem. Myr. Quid ais? equidem iocabar
Stulte. Sos. Garris? si vivo, mox referam gratiam.
My. Agedum inepte, resiste, quò fugis? sed parciùs
(1270) Mi Sosia, ne sentiat herus: nam scis quàm sit ad
Has res perspicax: & novi ego ingluviem tuam.
Hem, perij, dimidium exhausisti vinose: mox
Vapulabo misera. Sos. Abi stulta, nescis fallere
Homines: quod factum est dispendij, vide
(1275) Sarcias. My. Quo pacto? So. Vah, nescis? infusa aqua.
My. Dixti pulchrè, si verbera mihi velim
Lucrifacere. Sed ostium concrepuit, protinus
Intrò fugiamus, ne quis forte hic nos opprimat
Otiosè garrientes: sequere me. Sos. Sequor.



ACTUS IV.   SCENA VIII.
GABELUS, RAPHAEL.
Trimetri iambici.

(1280) INcredibilia sunt quae narrasti modo.
Deum immortalem! nihil unquam in vita mihi
Renunciatum est gratius. Sed accipe, hem,
Lectum est, conveniet numerus quantum debui.
Rap. Meritò te amo mi Gabele, & habeo gratiam.
Gab. (1285) Praesertim ut nunc sunt mores, adeò res redijt,
Si quis quid reddit, magna habenda est gratia,
Rap. Verum dicis, perfidiarum plena omnia.
Sed quid gestis? quidve es alacris? vulgus hominum
Si quando numerandum est pauxillulum, frontem
(1290) Aversus contrahit illico, supercilia
Adducit, ambages quaerit: quin aufugit
[p. 53] Tobaeus
Non rarò creditorem illudens. Caeterùm
Ubi fides est si roges, nihil pudet.
Si instes, ibi dum impudentissima eorum est oratio.
(1295) Quis tu es? quid tibi rei mecum est? adeò ut tibi
Amicum inimicum beneficio efficias tuo.
Atqui hoc genus hominum non sibi solùm male
Consulit; at reliquis etiam, qui nihil male
Unquam meruerunt, perfidia sua fidem
(1300) Plane abrogat: cum ex illorum impudentia
Horum quoque ingenium metimur. Te simul
Ac depositi commonefacerem, tuo tibi
Oblato syngrapho, quàm nihil omnino sis
Commotus, tua fuit indicio oratio.
(1305) Adeoque admonitus nihil offensus es, ut mihi
Nunc multò videaris quàm dudum hilarior.
Gab. Ita decet ô bone. Cum deponeretur, mihi persuaseram
Ea conditione esse creditum, ut statim,
Ubi ipse reposceret, esset restituendum. Et quanquam
(1310) Non admodum lauta mihi domi res est, tamen
Unum hoc curavi adhuc, ut mihi esset fides.
Rap. Felix qui eo es animo. At insuper aliud est,
Quod multò mihi praecepit accuratiùs:
Ga. Quidnam obsecro? Ra. Ut ad suas illuc te nuptias
(1315) Adducerem. Ga. Luberet, nisi iter longius
Esset: & aetate infirmum hoc est corpusculum.
Ra. Nihil opus est viribus, veheris commode:
Tum fabulis itineris educabimus
Molestiam. Ga. Suadere noli. Ra. Quidni suadeam?
(1320) Imò haud omittam, ni exorem. Ga. Age, fiat. Rap. Nunc te dignum facis.
[p. 54] Tobaeus
Gab. Tantisper opperire, intus dum me paro. Rap. Propera.
Continue

ACTUS V.   SCENA I.
RAGUEL.
Senarij, septenarij, & octonarij Iambici.

Quidnam in rebus mortalium tam succedit feliciter,
Quod non suam habeat admistam aegritudinem?
Ita profecto natura comparatum est, ut dolor
(1325) Voluptatem perpetuo consequatur. Plus mihi
Praeter spem, omnemque praeter opinionem obiectum est gaudij,
Quam unquam fuissem ausus sperare. At nunc vide obsecro
Quantum mea haec felicitas mihi solicitudinis adferat.
Cum filiam meam Nepoti nuptum do, jubeo fidem
(1330) Mihi det, se intra dies quatuordecim domum ad
Parentes non reversurum: sperans diutino
Convicta, ac familiaritate illum ita devinctum fore,
Ut aut nunquam de patria repetenda cogitaret, aut
Saltem se propediem reversurum promitteret.
(1335) Nunc neutrum impetro miser. Venit hodie ad me, mi pater,
Inquit, decimus quartus iam agitur dies, qui me à fide tibi
Data liberat: animus est iampridem domi
Apud parentes, quos mea non mediocriter,
Sat scio, solicitat cunctatio, quare precor
(1340) Ut mihi iam illuc pace tua una cum coniuge
Reverti liceat. Nam nisi ad diem dictum
Praesto adfuerimus, aut nos in itinere dolis
Grassatorum circumventos, trucidatosque vel
[
p. 55] Tobaeus
In morbum illapsos, aut aliud adversi quippiam
(1345) Incurrisse suspicabuntur. Ad haec quid me censen’ ullum
Potuisse verbum proloqui? penitus obmutui
Primùm: dein’ mihi redditus: nihil inquam, nate mi
Aequè malim, quàm te hîc apud me, quoad vixero cum filia
Aetatem agere: sed jamdudum te hîc invitum haerere video:
(1350) Quare tuis si pergam affectibus adversari, nihil agam,
Hoc tantum unum abs te ut obtineam permittito,
Ut post annum tuos apud parentes exactum, huc iterum
Commigretis: sat habeo, si istud impetro
Cum gratia. Nihil respondes? age non omittam, neque
(1355) Desistam, prius quam hoc te exoraverim. Hîc cum illius
Orata reminiscor, nequeo quin lachrymem miser:
Mi pater, inquit, singultiens, qua fronte ego parentes meos
Quorum senectuti unicum sum praesidium, audeam
Deserere? Mori hercule
(1360) Malim, quàm eos per me ad tantam calamitatem adigi.
Quid multis? his lachrymis ad nisericordiam
Reductus, facio illi aegrè demigrandi copiam:
Omnemque rem familarem, capras, bovos,
Asinos, oves, servos, ancillas, reliquamque suppellectilem
(1365) Substantiamque tam auream, quam argenteam,
Ex aequo cum ipso divido, lachrymans identidem.
Tandem cùm perpeti non possem amplius, huc effugi foras.
Nunc ille abitum parat. At at, quid hoc? perij miser:
Omnes ex nostris aedibus simul exeunt.
[p. 56] Tobaeus
(1370) Totus tremo, horreoque postquam horum mihi in
Mentem venit discessus: ô dolor gravis!


ACTUS V.   SCENA II.
TOBIAS, RAPHAEL, RAGUEL, SARA.
Trochaici, catalectici, senarij, & septenarii, admistis paucis octonarijs.

SUperis meritò maximas ago gratias.
Cùm evenêre haec nobis frater prosperè. At
Quid remoratur coniugem. Rap. Aegrè avellitur
(1375) Maternis complexibus: jam jam sequetur,
Atque eccam. Tob. Et socer nescio quò clanculum
Se subducat modo. Rap. Humani istud ingenij
Est argumentum. Amor parentum in liberos
Quantum valeat, equidem haud ignoras Tobia.
(1380) Non animadvertis gnata abitu hunc miserè solicitarier?
Atque ea hinc clam discessisse gratia,
Ne quod animo aegrè est conspiciat? Rag. Occidi miser,
Quae posthac futura est vita, cùm in mentem venit
Solitudo? sed aliò deflectunt viam:
(1385) Quid si revocem? Heus heus, resistite. Rap. Tobia,
Socer est, qui revocat. Tob. Profecto is est ipsus. Rag. Quid est
Mi fili quòd ita properas? iam iam redissem, paululum
Si cessasses. Tob. Mirabar quónam abieras pater.
Rag. Non procul. Sed quid tibi placet filia
(1390) Dos? Tob. Regalis mihi visa est opulentia.
Quamquam dotata est satis, quae morata est bene.
Rag. Oh, patris simillimus es, Hem filia
Fac te tali dignam praebeas viro:
Illique per omnia morem gerito. Sa. Dabo
[p. 57] Tobaeus
(1395) Operam mi pater. Rag. Tum socerum, & socrum, qui tibi
Iam in parentum succedunt locum, haud minus
Quam me, matremque tuam reverere. In domesticis
Administrandis negotijs, quae propria
Est matronae functio, vide sedulam
(1400) Naves operam: ut quemadmodum foris maritus,
Ita tu rem domi augeas industria.
Sic faecundum Deus vestrum faciet connubium:
Liberosque suppeditabit tales, qui tuis
Coniugisque digni videantur maioribus.
Sar. (1405) Memorem dices te monuisse mi pater.
Rag. Caeterùm tibi Tobia mi hanc in manum
Do, & tuae mando fidei: tu illi pater
Posthac, tu maritus, tu patronus, tu. Tob. Ah, pater,
Ne lachryma: magnificentiùs habebitur, quam si domi
(1410) Sit tuae. Sed est praeterea quippiam
Quod nos vis pater. Rag. Nihil, nisi ut bene
Et prospere omnes valeatis. Sar. Vale
Mi pater. Rag. Vale, inquam gnata, postremum vale.
Discrutior animo: hoccine tam subito mihi
(1415) In tristitiam commutatum gaudium?
O mutabilem ac volucrem rerum omnium
Conditionem! Sed quid inanibus me macero
Questubus? ah, eijciunda herculè est
Pectoris mollities: nimis indulgeo mihi.
(1420) Generum nactus sum ex animi sententia:
Filia talem repperit virum, qualem ipsa ne
Sperare unquam auderet. Asmodaeus procul
[p. 58] Tobaeus
Aedibus nostris eiectus, cruciatur bolum hunc sibi
Ereptum esse è faucibus. Postremo, omnis res in vado est.
(1425) Quapropter videndum, ne animi sit parum
Grati, nunc id incusare, quod votis frequenter ut
Eveniret, optavi ardentissimis.
Multa ex quo fuerint commoda, eius aequum est ferre incommoda.



ACTUS V.   SCENA III.
TOBIAS, RAPHAEL.
Septenarii, partim recti, partim Σκάζοντες.

RE ipsa comperio mi frater, nullam rem tam arduam
(1430) Ac difficilem esse, quin levis facilisque fiat, si
Adsit alacritas, vel reditus hic, quàm mihi non est
Laboriosus, prae ut nuper erat discessus. Iam Charam,
Utî vides, devenimus, & adeò de via non sum
Defatigatus, ut vel Niniven citrà moram rectà
(1435) Hodie contendere luberet, ni coniuge, & grege
Servorum, & ancillarum jumenta nostra agentium
Essemus impediti, quae relinqui haud expedit.
Rap. Est istud quidem ut dicis Tobia: verum mihi
Si hac in re, quemadmodum in alijs hactenus, auscultaveris,
(1440) Non hîc pernoctabimus: at quod superest viae,
Incunctanter perficiendum arbitror. Non te latet,
Diem quo nos domi futuros pollicebamur,
Iampridem nuptiarum praeterijsse mora: patrem
Matremque dolore simul atque metu contabescere:
(1445) Quemque diem illis annum videri. To. Nil quidem malim
Azaria: sed quid coniunx, reliquaeque famulae,
[p. 59] Tobaeus
Quas jam fessas longinqua reddidit profectio?
His longius hodie si sit eundum, periculum est
Ne in media anhelae deficiant via. Rap. Scio, sed eas
(1450) Committemus, apud quem modo prandebamus, hospiti.
To. Satin’ tutò? Rap. Qui ni? probè ego hominem novi, vir est
Fidei satis spectatae. Tob. Sed non noverunt viam?
Si solae consequantur post, necubi aberrent vereor.
Rap. Eidem ut deducat dabimus negotium: insuper
(1455) Niniven simulac pervenerimus, aliquot famulos viae
Pulchrè gnaros, eis obviam mittemus. To. Quid? tibi
Si ex usu istud fore videtur, age, lubens obtempero.



ACTUS V.   SCENA IV.
TOBAEUS, ANNA.
Trimetri iambici.

QUotidie magis augetur mihi de filio
Solicitudo: & quò abest diutiùs, hoc eum
(1460) Desidero impotentiùs. Me nullus est
Opinor calamitosior, neque cui magis
Bonae felicitates adversae sient.
Eheu, quot jam annos natali eiectus solo,
Hîc servitutem pertuli gravissimam!
(1465) Quot incommoda perpessus! denique quo nihil
Tum accidere mihi posse arbitrabas tristius,
Visu spolior miser. Tamen has utcunque mens
Tulit hactenus aegritudines. Nunc ut nihil
Molestiarum desit, maior insuper
(1470) De filij salute mihi obijcitur metus.
Ad haec accedit uxor rixosa, haud leve.
Profectò malum: cuius querimonijs
[p. 60] Tobaeus
Iampridem aures calent. At at, ostium crepat:
Mirum ni illa est, tacebo, ut quis sit audiam.
An. (1475) Si res mihi secundae essent de filio,
Iampridem venissent. Tob. Est ipsa. An. Ah, quos metus,
Et quas anxietates meum mihi confecit silicernium!
Tob. Ecce antiquum obtinet. An. Qui modo foras, sibi
Dum verba parata sentit, nescio quò prorepserit.
(1480) Sed opportunè illum hîc stantem reperio: adoriar,
Ut in eum quod animo aegrè est, evomam, bone
Vir, salve: ecquid remoratur filium? viden’
Tuo consilio iam me miserè solicitarier?
Infortunatior me mulier nec est,
(1485) Nec fuit unquam, tali viro quae nupserim.
Tob. Ah, pergin’ linguae uti petulantia? quasi
Isthic minus mea res agatur quàm tua,
Si quid nobis adversi fortè evenerit,
Mihi maior sustinenda est portio: atque ob id
(1490) Nequaquam ea res mihi neglectui fuit.
An. Nisi fuisses incogitans, pecuniam
Hanc perdere maluisses, quam periculis
Tot, tantisque obiectare filium: neque
Ignoto commisisses adolescentulum.
Tob. (1495) Muliere iniqua nihil quicquam iniustius,
Quae, nisi quod ipsa facit, nihil rectum putat.
Opinione melius res cedet arbitror.
Non cogitas quàm longe hinc absit, & nosti
Mores hominum, ad numerandum quisque est tardior.
An. (1500) Tandem huc tua se recipit oratio? virum
Nonne aiebas Gabelum esse optimae fidei,
[p. 61] Tobaeus
1234p144 Quicum vel in tenebris micare sit tutissimum?
Si incolumis esset, iam hîc adesset sat scio:
Quando jam pridem dictus praeterijt dies.
Tob. (1505) Non cessabis dijudicare istud priùs,
Quàm quid veri siet certò resciveris?
An. Ah, nescio quid mihi animus praesagit mali.
Tob. Noli te macerare obsecro: quin pectore
Quieto sis potius. Quid lucri erit, tibi
(1510) Si solicitudinem adferas, cùm idem sit vel
Nolenti perferendum tamen? An. Eheu, mihi hîc
Sola videor, ille quia abest hinc diutius:
Et eius mihi curae est salus. Tob. Adeon’ putas
Me omnem penitus exuisse humanitatem, ut hoc
(1515) Non mihi itidem, ut tibi doleat?
Sed quid profuerit, si me pergam affligere?
Quid aliud quam malum conduplicem mihi?
Multum iuverit animus in re mala bonus.
An. At vereor, si modo vivit, ne miseram alicubi
(1520) Vitam in sordibus, aerumnisque exigat. Tob. Pergin’
Eandem nobis toties cantiunculam
Occinere? interijt, perijt, quid sit nescio.
Quin ipsum salvum tibi jam spero propediem
Hic adfuturum. An. Spe niti miserrimum est.
(1525) At utinam ita Deus faxit. Tob. Faciet, fac modo
Divinae non diffidas munificentiae.
An. Mi vir, nescio quos procul huc adventare conspicor:
Duo sunt, alter filio, alter haud multùm
Dissimilis ei, cui est commissus, adolescentulo.
Tob. (1530) Faxit Deus ut sit filius. An. Ita spero quidem.



[p. 62] Tobaeus

ACTUS V.   SCENA V.
TOBIAS, RAPHAEL, ANNA, TOBAEUS.
Trochaici, Septenarii & octonarii catalectici.

QUam nos exoptatos arbitrare parentibus
Venturos Azaria? Rap. Lachrymabunt prae gaudio
Tobia, ubi salvos redijsse nos conspexerint.
At vide ne nostrarum admonitionum nunc immemor
(1535) Sis: tenes quid dicam! de felle loquor, quo patri
Amissum restituas visum. To. Hem, teneo. Quid putas
Successurum si experiar? dic sodes? Rap. Non minus
Iuverit hîc fel, quàm cor in abigendo cacodaemone:
Tantum divino confisus numini, Deum
(1540) Ora, ut nostros conatus sua secundet gratia.
An. Quò propiùs accedunt, & quo oculos intendo acrius,
Hoc illis mihi videntur similiores. Tob. Quid ais? ah,
Nunc demum crucior nihil mihi prospicere oculos.
Raph. Tobia, patrem & matrem pro foribus stantes conspicor.
Tob. (1545) Sunt? hem, certè sunt: qua gratia hîc consistant nescio.
Rap. Nostrum opperiuntur adventum. An. Certè ipsus est
Mi vir. Tobae. Hem, quid ais? An. Cum eadem quicum hinc est profectus
Comite, procurram obviam, atque in amplexum illi proruam.
Tobae. Rape me sodes tecum, quid me salum deseris?
An. (1550) O mi gnate, ô gnate mi, salvum te gaudeo
[p. 63] Tobaeus
Advenisse. Tob. Credo mater. An. Salva sum quae te valentem
Atque incolumen redijsse intueor. Tob. Sed quid pater?
Valuitne usque? An. Eccum tibi pro foribus. Tob. Interij, miser,
In terram, dum consequitur, procul ab aedibus.
(1555) Pronus illabitur, Ah, quam vereor ne laeserit
Se: properemus, ut tollamus. Mi pater,
Quidnam hoc est mali? siccine te hîc esse humi
Prolapsum? doletne quippiam? Tobae. Nihil
Omnino mi fili: & si quid doleret, nunc velim mori
(1560) Mihi tuis dulcissimum foret complexibus.
Tob. Frustra me salvum reversum arbitrarer, nisi &
Te pater mi incolumem, ac salvum offenderem. Tobae. Deum
Immortalem! prae gaudio quid agam, vel quid loquar
Planè nescio. Nulla mihi res posthac potest
(1565) Tanta intervenire, ut aegritudinem adferat.
An. Mi fili, Deus novit quàm miseram exegerim
Te absente hic vitam. Tobae. Hem Tobia, redistin’ solus? hospitem
Nonne reducis tecum Azariam? Tob. Quidni pater?
Tobae. Ubi is est? Rap. Praesto sum Tobaee. Tobae. Cedo manum
(1570) Mi frater, quo te amplectar, & exosculer. Tibi
Benefaxim lubens, qui incolumem mihi restituis filium.
Sed quid? qua vos gratia istuc miseram,
Accepistis argentum à Gabelo? Tob. Ad assem mi pater
Conspecto chirographo numeravit protinus.
Tobae. (1575) Bene profectò factum, gaudeo. Rap. Imò si scias
[p. 64] Tobaeus
Quid boni adferamus praeterea, tum istud magis
Dixeris Tobaee. Tobae. Quidnam amabo? Rap. Idque triumphaveris
Seriò. Tob. Quin dic, quid est? Rap. Addueimus tibi nurum. Tobae. Hem
Tobia, uxorem iniussu meo? Tob. Gaudebis, sat scio
(1580) Pater, ubi cognoveris cuius sit filia.
Tobae. Cuius? Tobi. Raguelis cognati nostri. Tobae. Hem, bene
Ita me Deus amet, factum. Audin’ uxor hic quid dicat? An. Oh,
Quidni audiam? at ubi illa est. Tob. Charae eam reliquimus,
Cum grege ancillarum, & servorum, boves, oves,
(1585) Asinos, & camelos huc ad nos trahentium.
Quam simul si adduxissem, multò huc venissem seriùs:
Et sciebam quantopere vos nostra afflictaret mora.
Tobae. Unde tanta pecudum, & mancipiorum copia?
Tobi. Cuncta haec Raguel gnatae dedit doti. An. Oh, lachrymae mihi
(1590) Erumpunt prae gaudio. Rap. Tum tantam auri, argentique vim,
Ut regalem vos videre credatis opulentiam.
Tob. O ingentem numinis divini munificentiam!
I nunc uxor, ac Deum nos destituisse clamita.
An. Mi vir, peccatum à me maximum est. non oportuit
(1595) A vobis relictam. Tob. Quid si nos nostrum Syrum
Illis obviam mittamus? An. Certè si ille occurrerit,
Multò propiùs ibunt, & minor futura erratio est.
[p. 65] Tobaeus
Nam viae peritissimus est. Tob. Mater, consulis, probè.
An. Intrò igitur concedam, ut hoc ipsi dem negotij.
(1600) Nisi quid dissentis mi vir. Tob. Iube properet quantùm potest.



ACTUS V.   SCENA VI.
TOBAEUS, TOBIAS, RAPHAEL.
Versus eiusdem generis.

NUnc experior illos nequaquam frustrari Azaria,
Qui in Deo omnem spem fiduciamque collocant.
Hoc si & tibi mi Tobia persuaseris,
Ad eundem modum cuncta tibi succedent bene.
To. (1605) Adnitemur pro virili mi pater. Ra. Nunc Tobia
Fel quod dixi profer, eoque patris, leniter
Illinito oculos. Tob. Quam rem tu nunc occipis
Fili? Tobi. Sine pater profuturum confido. Tobae. Vide
Sodes, ne malum pro remedio nobis exasperes.
Tobi. (1610) Nihil est quod metuas pater. Rap. Vin’ quod libenter audias
Nunciem tibi Tobaee, hodie pristinum tuis
Oculis visum restituet Deus. Tobae. Mi hospes, utinam ratum
Sit quod praedicas. Tobi. Cave eius pollicitationibus
Diffidas pater: nihil unquam ex eius consilio à me
(1615) Susceptum est, quod non successerit feliciter:
Dicas divino oestro percitum: adeò nihil ipsum fugit.
Huic mi hoc nostrum acceptum referri convenit bonum:
Utpote cuius suasu atque impulsu sunt transacta omnia.
Tobae. Scio fili, atque ob id magus sollicitus sum, quo munere
[p. 66] Tobaeus
(1620) Nunc tantam erga nos compensem beneficentiam.
Ra. Si vobis quid feci, aut facio, mi senex, quod profuit,
Istud haud mihi, sed divinae debetur gratiae:
Ac proinde, nihil à te pretij repeto. Tobae. Ah nimium me putas
Ingratum. Certum est, nunc tibi contra referre gratiam,
(1625) Ut penes me esse positum pietatis praemium scias.
Quodcunque à me donum optaris, optatum feres.
Ra. Nil moror munera: abundè mihi magnum praemium
Arbitror relatum, quando id quod feci, gratum esse vobis
Perspicio. To. Tace sodes: non committam ingratitudinis,
(1630) Ut crimen, quo vix scio, an aliud detestandum magis
Reperiatus flagitium, incurrisse videar: atque eo
Genere prognati sumus, ut nos dedeceat admittere
Quicquam, quod hominum vulgus meritò irrideat, at nescio
Quid mihi solito acriùs pungant, ac pruriant.
(1635) Oculi, vix manum abstineo. Ra. Frica quantum potes:
Mox squammae, quae nunc impediunt visum, decident.
Tobae. Oh, vide amabò, ne me frustra in laetitiam conieceris.
Ra. Itane parvam mihi apud te esse fidem? ah, absit dubitatio.
Tobae. Nihil dubito quicquam: tu modò, quod facto est opus impera.
Ra. (1640) Nihil ad hanc rem necesse est amplius: vide
Solum ne quod Deus indulget, tibi tua
Intercipiat diffidentia. Sed intrò statim
Hinc concedamus: volo universam familiam tuam
Admirandum illud spectare prodigium. To. Agedum si lubet;
(1645) Duc me. Ecquis me fortunatior futurus est,
Si quidem te ô caelum iterum mihi detur contemplarier?



[p. 67] Tobaeus

PERORATIO
Trimetri.

NOn est quod hîc moremini diutiùs,
Hos nostros qui spectastis ludos scenicos.
Intus si quid restat peragetur clanculum:
(1650) Ibi visus pio restituetur seni,
Divinumque exhibebitur spectaculum,
Ludis non exprimendum comicis. Sed quid
Mihi spectatores occipitium obvertitis?
Resistite paulisper, Priusquam hinc domum
(1655) Vos recipiatis, audite precor paucula.
Quaecunque sacris continentur literis,
Ad nostram sunt salutem prodita. Hic senex
Tobaeus, invictae exemplar patientiae,
Tot undique circumseptus calamitatibus,
(1660) Nec animum despondens tamen, quem non, licet
Gravissimis intricatum infortunijs,
Eò sua reducat tolerantia,
Ut temperarij jactura commodi, aut
Nihil quicquam moveatur, aut certè minus
(1665) Se pergat affligere: ratus quòd à Deo
Immittitur, quamvis molestum, ac asperum
Appareat, nihilominus tamen sibi
Saluti fore: quin hunc suum luctum brevi
In gaudium commutatum iri: cum nihil
(1670) Adeò in rebus terrenis firmum, stabileque
Esse intueatur, quod non aestuario
Quodam cursu, modò huc, modò illuc fluctuet:
Eant nunc mortales insipientissimi, ac
Deo diffisi, ob res tam momentaneas
[p. 68] Tobaeus
(1675) Coelum mari commisceant: his perditis
Sese interijsse clamitent. Cum tot Deus
In hunc praeter spem olim contulerit commoda:
Nec erit hodie ipsius manus contractior,
Si nos hac dignos praebeamus gratia.
(1680) Sed quidnam Tobiae monet connubium?
Et interempti septem Sarae coniuges?
Adeste huc adolescentuli, ac audite quod
In rem vestram futurum est maxime. Hi viri
Septem, quos sacra caesos narrant Biblia,
(1685) Raram stupentes sponsa pulchritudinem,
Turpique libidine accensi, vix dum ingressi torum,
Pereunt, & in atrum protruduntur Tartarum.
At Tobias Pudicitiae memor, ac Deo
Suam precibus vitam commendans, dolos
(1690) Impuri evadit spiritus; & fructibus
Exoptati tutus potitur connubij.
Atque haec ob id nunc repetimus verbosius,
Ut & illorum interitus, exitiumque miserabile,
Et huius felicissimi in rebus omnibus
(1695) Successus, à lascivia vos avocent:
Ne ijsdem Asmodaei irretiti cassibus,
Supremi vindictam incurratis numinis:
Atque ita tandem simili plectamini modo.
Valete, & si placuit quod actum est, plaudite.

FINIS.
Continue
[
p. 1] Nehemias

TERENTII
CHRISTIANI,
NEHEMIAS.

Actorum nomina.

NEHEMIAS, pocillator regius.
SATIBARZANES, aulicus.
HANANUS,
SADOCUS,
AZARIAS,
ELIASIBUS,
}
}
Iudaei.
BIBRIA, servus.
LESBIA, ancilla.
GOSEMUS,
SANABALLATUS,
TOBIAS,
}
}
Iudaeorum hostes
SIMALIO,
SANGA,
}milites.



[p. 2] Nehemias

PROLOGUS.
Senarii Iambici.

ADeste spectatores humanissimi.
Politiores quos delectant literae,
Quique ingenuis operam navantes artibus
Studiis vos addixistis liberalibus,
(5) Adeste, inquam propius, absit cunctatio: ut
Intelligatis quid sit, quod nunc vos velim.
Novam grex noster vobis actiunculam
Ornatu hic denuo exhibebit comico,
Sacram è sacris rursum desumptam literis.
(10) Quapropter aequum esse arbitror, uti benevolas
Nobis aures, itidem ut nuper, dignemini
Accommodare; non quas saepe ludicris,
Futilibusque poëtarum veterum naenijs
Studiosè olim arrexistis: sed quas mysticis
(15) Divini praebetis verbi praeconibus.
Quod hi in sacris aedibus è suggestu docent,
Hoc vos spectandum proferemus plenius.
Magis, ni fallor, mens vobis movebitur,
Cùm rem, uti gesta est, cernetis exhiberier
(20) Nihil hîc aut deforme, aut profanum, aut frivolum,
Nihil bonis quod offecturum est moribus
Usquam reperietur. Quin omnis exulat
Hinc turpitudo, verborumque obscoenitas.
Nusquam hic aut lenoni, aut meretriculae, nusquam
(25) Salacibus adolescentulis datur locus.
Res casta castam orationem postulat.
Quare quam vobis noster grex comoediam
Hic actione repraesentabit scenica,
[p. 3] Nehemias
Attentis oro ut auscultetis auribus,
(30) Historiam hic nostris temporibus aptissimam
Coram mox exhibebimus Nehemiam,
Eversae instauratorem illum Hierosolyma,
Divinae quem nobis depingunt literae.
Idcirco simul omnes huc animum advertite,
(35) Faventem, aequum, benevolum ac candidum.
Omnem clamorem, omnem prohibete strepitum
Inertium compescite insolentiam.
Ne sinite amabo, ut nos qui tantum commoda
Vestris pro viribus studere nitimur,
(40) Iniquis circumventi videamur modis.
Ut & alias posthac libeat didascalo
Nostro scribere novas, si videat quas facit
Vobis non displicere fabulas: & nos
Deinceps amictu decoratos histrico,
(45) Prodire saepius in proscenium iuvet.
Agedum puer, exi ocyus, ut spectatoribus
Periocham nostrae recites actiunculae.



Comoediae argumentum.

PErsarum regi dum servit Nehemias,
Procul à natali quondam distractus solo.
Eversa cladem cognoscit Hierosolyma.
Quo nuntio perculsus, tristem patria
(5) Lachrymis prosequitur casum. mox à rege eò
Se ut dimittat petit: impetrat, proficiscitur,
Urbem instaurat, minantur adversarij.
Qui dum conscripto exercitu novum parant
interturbare opus, subita formidine
(10) Exanimati, clam omnes aufugiunt turpiter.
[p. 4] Nehemias
Iudaei gestientes gaudio, ac Deum
Laudantes, inchoatum perficiunt opus.
Continue

ACTUS I.   SCENA I.
NEHEMIAS
Senarii.

NUnquam profecto aequè ac modo servitus mihi
Onus visum est & miserum, & grave: cùm ad plurima
Qua hîc perpetior incommoda, tantum patriae
Accedit desiderium: à qua quò diutiùs
(5) Absum, hoc revisendae eius cupiditate mens
Accenditur vehementiùs. Hei misero mihi,
Tantumne terrae natalis mortalium
Ferè cuique innasci affectum, aegritudines
Licet calamitosas hic ut malit pati,
(10) Quàm in externo loco vitam traducere
Felicem, facilem, & commodam? Atqui haud arbitror
Hanc communem cupidi animi impatientiam,
In ullo quam in me maiorem reperirier.
Quoquò me verto, eius semper mihi ob oculos
(15) Errat imago, eius desiderio maceror,
Eius amore extabesco, eam spero miser,
Eam cogito, eam somnio, illa me dies,
Noctesque solicitum habet: eius curam mihi
Nisi mors, adimet nemo. Quod si me huc mea
(20) Fortunae redigant, usque ab illa ut distrahar,
Nullaque eò redeundi mihi spes affulgeat,
Actum est, perij. iam quidvis malim perpeti.
Quàm ab ea perpetuò semotus vivere.
Et quotumquemque hominum reperias obsecro,
[
p. 5] Nehemias
(25) Cui non huiusmodi vitae facillimè
Obrepat saturitas, in qua nihil nisi
Multorum insit malorum propagatio?
Atque adeò solus sum, habeo hîc neminem, neque
Amicum, neque cognatum, neque consanguineum:
(30) Nec qui me respiciat hîc quisquam est uspiam:
Qui quod aegrè est animo afflicto salubriter,
Blandèque monendo conetur revellere:
Quem convenire, quem consulere, & alloqui
Liceat: qui partem aliquam aegritudinis ferat.
(35) Quibus omnibus sublatis, quidnam est quod mihi
Aut gaudio, aut solatio post hac queat
Esse? aut cur non quam ocyssimè abolerier
Malim, quàm vitam tantis calamitatibus
Undique refertam exigere? Mors felicibus
(40) Sit extimescenda sino: at infelicibus
Infortunatisque exoptandam censeo.
O Hierosolyma. Hierosolyma, urbs prae caeteris
Mihi longe charissima civitatibus!
Ah, perij, siccine me miserum abs te distrahi!
(45) Tuique cura perpetuo excruciarier?
Verum si non sit accedendi sit modo
Quo pacto tecum agatur audiendi copia.
Iampridem est annus, aut eo amplius, nihil
De te quod huc allatum sit. imo qui mihi
(50) Tuarum rerum conditionem literis
Suis quondam solebant impertirier,
Nunc nescio quo casu conticent. Credo.
Ut sit, quò se fortuna, eodem quoque favor
Mortalium inclinare consuevit. Quia
(55) Miseri sumus, nemo est cui Nehemiae
[p. 6] Nehemias
In mentem venias. verùm si feliciter
Nostrae se haberent res, paratissima procul dubio
Amicorum, cognatorumque copia
Suppeteret: nunc Eheu deserti vivimus.
(60) Ad eius commovetur occursum, procul
Quem conspicio huc adventare? peregrinus est,
Nisi me forma, & habitudo fallit corporis.
Illum opperiri hic certum est, uti rogem quò eat,
Unde veniat, quem quaerat, qua pergat via,
(65) Nihilne adferat rerum novarum: sic agam.



ACTUS I.   SCENA II.
HANANUS.
Iambici partim senarij, partim septenarij.

UT nihil in rebus reperitur mortalium
Tam aut munitum, aut firmum, quod non facillimè,
Si superis ita sit visum, & evertatur, &
(70) Deleatur funditus. Hoc adeò ex hac re venit
In mentem mihi: Hierosolyma nostra inter alias,
Quas ego quidem vidi urbes, longè florentissima:
Aggeribus insuper, muris, fossis, ac turribus
Supra quàm cuiquam credibile sit, undique
(75) Quondam circunuallata, septaque nunc ab hostibus
Israelitica genti infestissimis
Ita direpta, exusta, penitusque diruta est,
Ut quoquò te vertas, nihil nisi rudera:
Postesque igni consumptos detur obtuerier:
(80) Adeò in cinerem, fumumque sunt commutata omnia.
Deum immortalem! totus horreo, tremoque
[p. 7] Nehemias
Postquam immanissima praedonum istorum mihi
Crudelitas succurrit: adeo nihil usquam integrum,
Nihil illaesum, nihilque intemeratum miserrimis
(85) Superesse voluêre: omnem rem familiarem, boves,
Oves, equos, reliquaque labore parta maximo.
Secum simul auferentes, abducentes liberos.
Quin coniuges, natasque parentibus, ac viris
Praesentibus: ah, pudor me effari prohibet, qua dolor
(90) Ferè impudenter effutiverat. In summa nihil
Hîc non calamitosum, foedum, tetrumque vidimus:
Qui nunc in extremis locis vagamur exules.
Ego cum quibusdam consanguineis, quos in proximo.
Isthoc pago reliqui, huc ad Persas confugimus,
(95) Ubivis tutiores nos fore rati, quàm domi
Et commode hercule in itinere succurit Nehemiam
Meum cognatum, atque aequalem hîc in aula regia
Haud parvi esse pretij servum: ob id ut arbitror,
Quòd servit liberaliter. Sed quem virum?
(100) Quem ego quidem vidi in vita optimum. Quare nihil
Malim, quàm aliquem alicundè emergere, qui illum, ubi
Sit, commonstret mihi: vel pretio, si gratis nolit. aut
Si istud nequeat, saltem viam doceat: ita
Nunc hàc, an illac progrediar sum incertis. at eccum commodè
(105) Procedit huc nescio quis, illum adoriar
Audacter, licet ignotum: nec prius hominem
Abire permittam, quam quem volo monstrarit mihi.



[p. 8] Nehemias

ACTUS I.   SCENA III.
NEHEMIAS, HANANUS.
Eiusdem generis versus.

NAe omnis mora cupidè quicquam optanti semper solet
Esse ingrata: Hinc abire longius non audeo,
(110) Ne si quis forte me quaerat, procul his ab aedibus
Discessisse arbitretur. & hic quem opperior promovet
Nihil: adeo testudineo incedit gradu.
At at, nisi me oculi fallunt, hic ex nostratibus
Est quispiam, ita vultus, habitusque per omnia congruunt:
(115) O raram in hisce regionibus avem. Sed cesso ei
Procurrere obviam, adventum gratularier?
Han. Hem bene habet, ultrò ad me huc accedit: comiter,
Blandeque hominem appellabo. Neh. O insperatum gaudium!
Hananum cognatum meum conspicio: nullus est
(120) Quem ego nunc videre malim. Oh, nunc mihi facile
Omnes ex animo cedunt aegritudines,
Postquam eius amplectendi conceditur copia.
Han. Obsecro quem video? estne hîc Nehemias frater meus,
Quem per totum usque quaesivi oppidum? Bone
(125) Deus, is est ipsus. Neh. Tristis est, vereor ne quid mali
Apportet. O fastus dies hominis, Hanane mi,
Mi frater, salve, salvum te advenisse gaudeo.
Ut te amplector lubens. Han. Ego quoque nunc demum mihi
Incolumis videor, postquam te cognate mi
[p. 9] Nehemias
(130) Superstitem, ac salvum praesens praesentem conspicor.
Neh. Bene hercule factum quod venisti: advenis modo? Han. Admodum.
Neh. Cedo, quid agitur Hierosolymis? & quonam in loco
Sunt res, ac fortunae nostratium? ah taces?
Han. Quin tu quo pacto hîc? num satis ex sententia?
Neh. (135) Nósne ut quimus, quod aiunt, quando ut volumus non licet.
Sed prior amabò commemora tu quid agatur Hierosolymis,
Quid agant consanguinei, quid amici caeteri:
A quibus ego admodum adolescens distractus sum miser.
Han. Credo aedepol te Nehemia nonnihil mirarier,
(140) Quid sit, quòd in his me conspicis regionibus.
Neh. Mitte id sodes, & quod rogo, hoc primum mihi expedi.
Han. Perij. Neh. Hem, quid est? ah, quid suspiras obsecro?
Numnam perijmus? Nescio quod magnum malum
Profectò me celas frater, quid tristis es?
(145) Non temere est, metuo quid siet. hei mihi, quid taces?
Rem paucis eloquere amabò. Han. Ah, animus mihi
Horrescit dum ea, referri quae vis, reminiscor miser.
Atque utinam ex alio, utî gesta est, rem posses cognoscere.
Neh. O miseriam! quanta cura, & solicitudine
(150) Huius me nunc afficiet adventus, mihi
Quem tanto gaudio modo fore pollicebar. Hem,
Videte quo fretus siem miser. Tamen
Agedum, narrato quicquid est incommodi, ut
Potero feram: quando me natum huic video rei,
[p. 10] Nehemias
(155) Tolerandis perpetiendisque calamitatibus.
Han. Quod sors fert mi frater, ferendum est fortiter.
Cum quod factum est, neque lachrymis, neque querimonijs
Queat reddi infectum. Neh. Ah, pergisne ambages quaerere?
Ad rem redi. Han. Disperij, ut etiam nunc timeo miser,
(160) Postquam tam triste mihi in mentem venit spectaculum.
Verùm non esse iam ad narrandum tempus arbitror:
Nam Sadocum nostin’? Neh. Quidni? Han. Hunc in vico hoc proximo,
Dum te irem quaesitum, relinquebam modò.
Neh. Solumne? Han. Non, adsunt alij quidam Iudaicis
(165) Itidem nati parentibus, hos mea sat scio
Solicitat mora. Quapropter eo redeamus obsecro.
In itinere rem omnem tibi commemorabo ordine.
Neh. Quanquam est quod agam intus, tamen id cùm te intelligo
Tantopere velle, age parebo, lubensque veteres
(170) Invisam amicos. O me felicem, nisi me tua
Metu exanimasset oratio. Han. Praecede, consequar.



ACTUS I.   SCENA IV.
SATIBARZANES.
Eiusdem rationis.

CUm nobis quotquot principum colimus domos,
Nihil unquam quicquam reperiatur calamitosius,
Nihil miserius, nihilque abiectius: tamen hominum
(175) Vulgus nos non secus ac deos veneratur & colit.
Atque ob eam rem mihi multi fuere risui,
Cùm eos de nobis errare nimium, animadverterem.
Neque hoc cuivis facilè persuaserim: nisi periculum
[p. 11] Nehemias
Quis fecerit, neque verum, neque verisimile
(180) Me dicere arbitrabitur, neque ex animo loqui.
Tam magnificum censent mensis astare regiis,
Semper utî mures alienum arrodere cibum,
Choraeas ductitare, diem insumere convivijs,
Regem sequi, accinctum machaera incedere,
(185) Equo portari commodè, pulchrè vestirier.
Atque haec quidem veluti inexpertis dulcia
Videntur, ita nobis hoc iam pridem saxum volventibus,
Deprehenduntur amarissima. Sed serò Phryges<br> Sapimus, hinc cum eluctari non sit integrum,
(190) Hamo iam penitus in stomachum illapso. Sed quid sibi
Vult, quod pocillatorem regium Nehemiam
Commotum video? non pol temere est, quod nunc quàm soles
Est tristior: nam quamvis hic ab ineunte adolescentia, ad
Hanc usque aetatem servitutem pertulit
(195) Procul à patria gravissimam, semper tamen
Ne cuiquam vultu tristi unquam aegritudinem
Pareret, pepercis sedulò. Sic homo est, sua
Facilè ferre, alienis augi infortunijs.
Quare malum quidem haud leve sit oportet, hunc
(200) Quod tantopere solicitum habet. Accedam ad hominem,
Ut quid animo sit aegrè, ex ipso intelligam.



ACTUS I.   SCENA V.
NEHEMIAS SATIBARZANES,
Eiusdem generis.

O Facinus indignum! ô inauditam contumeliam,
O pectora quavis immaniora tygride.
[p. 12] Nehemias
Hei mihi, nescio quid nunc primum exequar miser,
(205) Tot me impediunt curae, quae meum animum diversae trahunt.
Sat. Ehem Nehemia, quid tecum stomacharis insolens?
Satin’ salvae res? quid taces? aut quid te tristem conspicor?
Neh. Tun’ hîc eras Satibarzanes? omnibus modis miser
Sum, nec quid agam nunc, nec quò me vertam scio.
Sat. (210) Interij, quid, malùm, istud infortunij est? cedo.
Neh. Me miserum, ut animus in spe, atque in formidine
Usque antehac attentus fuit, ita postquam adempta spes,
Lassus, curaque confectus stupet. Sat. Quin dic, quid est?
Neh. Hominem infeliciorem me nullum arbitror, neque
(215) Adversa cui plura accidant. Sat. Ah, enecas.
Rem paucis eloquere obsecro. Neh. In eum nunc mihi
Res devenit locum, ut nulla mihi vita sit
Posthac unquam expetenda, Satibarzanes.
Sat. Ne lachryma obsecro Nehemia, atque isthuc quicquid est
(220) Imperti liberè: ne retice, crede hoc inquam mihi,
Aut consolando, aut consilio, aut re juvero.
Neh. Dicam herculè, cùm tantopere te istud velle intelligo.
Sed hac qua dixti causa. Accepi de patria hodie nuntium.
Sat. Tristem arbitror. Neh. Tristissimum. Hierosolymam funditus
(225) Eversam modo mihi narrârunt huc quidam ex urbe profugi.
[p. 13] Nehemias
Sat. Eheu, quid audio? Neh. Maximam ad haec civium
Partem crudeliter interemptam. Sat. O miseriam!
Neh. Abreptos liberos, stupratas virgines,
Incesto matronas pollutas. denique
(230) Igni absumpta, exusta atque perdita omnia.
Sat. Indignum sane facinus Nehemia, quod & mihi,
Ad quem nihil isthaec attinent, lachrymas quoque
Excutiat. Caeterum id licet durum, tamen
Ferendum aequo animo, non culpandum censeo.
Neh. (235) Tantamne ego cladem non aegrè feram miser?
Alienum cum te istud tantopere commoveat Satibarzanes,
Quid me facere par est? Hei mihi, jam vitae me taedet meae.
Sat. Scio tibi esse hoc gravius multè, ac durius,
Cui sit: verum ego haud minùs aegrè patior id,
(240) Qui nescio, nec rationem capio, nisi tibi
Quod ex animo semper voluerim optimè.
Tamen, si me audias, mittes querimonias,
Lachrymasque inutiles. Neh. Ah quid? egon’ tantam miseriam
Non defleam? Sat. Si quid lachrymando proficere queas,
(245) Ut levius fiat quod doles, age, sino ut lugeas.
Verùm si ad hunc modum tibi aegritudinem
Conduplicas, cur non te queri frustra vetem?
Aut cur te vanis patiar macerari questubus,
Quos elevare tua te praecipit prudentia?
(250) Cur non itidem te, uti tu me quondam soles,
Et verbis, & re, operaque studeam consolarier?
Neh. Gravius est vulnus, quàm ut medicam ferat manum.
[p. 14] Nehemias
Mors mihi quovis solatio futura est gratior.
Sat. Ah, tene istud loqui? teque alijs consilium dare,
(255) Foris sapere, tibi non posse auxiliarier?
Fac tute nunc apud te cogites, quae saepius
Olim instillabas mihi Homines nos esse, ea
Lege in hanc vitam productos, ut omnibus
Obiecta vita nostra sit fortunae injurijs.
(260) Neque graviter, iniquove animo ea esse ferenda mala, quae
Nec consilio, nec prudentia declinari queant.
Ad haec sapientis esse, turpitudine,
Non casu, non aliorum iniuria, at suo
Unius delicto culpaque commoverier.
(265) Nullum esse dolorem, quem non leniat dies
Paulatim, mox quoque penitus auferat. Atque ob id
Rationem oportere impetrare à nobis, postea
Facile quod est aetas effectura. Haec Nehemia
Verè si nunc tecum ipse cogites, magnam tibi,
(270) Mihi crede, ex animo ademeris molestiam.
Neh. Est ita quidem ut dicis Satibarzanes, peccare me
Confiteor: verùm cùm tanta de improviso opprimor
Miseria, vix animus resistit aegritudini.
Praesertim cum omnia ita interciderint, ut nihil
(275) Spei, quae res dubias consolari solet, [< cosolari]
Nobis sit reliquum. Sat. Oh, absit desperatio:
Quin potius ita te compares, ut quod dispendij
Est factum sarcias: quodque eversum est, vide
Num instaurari queat. Neh. Instaurari? per quos obsecro?
Sat. (280) Per te, atque alios tui generis superstites. Neh. Probè,
[p. 15] Nehemias
Si quis me ex servo efficiat liberum. Sat. Bono
animo esto. Tun’ id à rege impetrare nequeas,
Paucos hinc saltem ut absis menses? Quam rem tu ioco
Ab eo voluisti tandem, quin perfeceris?
(285) Ne. Quid ergo agam, quid das consilij Satibarzanes!
Sat. Quanquam invitus carebo te Nehemia,
Meum animum inducam tamen, ut illud, quod tibi
Tuisque ex usu sit futurum, consulam.
Neh. Habeo pol gratiam: sed quid faciam, cedo?
(290) Sat. Quid facias? regem tibi adeundum censeo.
Neh. Agedum sodes, credis successurum si tentem? Sat. Hem, me vide,
Ad me recipio. Neh. Quid si tu hic partes agas
Meas? nam nemo est qui eius sensum melius calleat.
Sat. Tace obsecro, nullus est ad hanc rem magis accommodus,
(295) Quàm tute ipse, tibi enim regem certo scio,
Quia vir melior multò es quàm ego,
Obtemperaturum magis. Neh. Oh, tace sodes.
Sat. Est ut dico, atque ita seres habet. Neh. at vereor ne ubi
Ad rem sit ventum, cogitata proloqui
(300) Nequeam, ita me timidum obstupefacier pudor.
Sat. Bono animo esto, audendum est, gaudebis facto sat scio
Mihique qui consilium dedi, ages gratias.
Nam crede te ex ea re & famam, & gloriam,
Et nobilitatem consequuturum, referentque gratiam
(305) Sine dubio, tuo quos juveris beneficio.
Neh. Age age, experiar. Sat. Sed cesso intro, ut si quis fortè me
Quaerat, praesto siem? Sed heus in tempore
[p. 16] Nehemias
Ad eum accedes, quod omnium rerum est primum. Neh. Mones
Probè, atque ob id tibi lubens obtemperavero.
Continue

ACTUS II.   SCENA I.
GOSEMUS.
Trochaici, senarij, septenarii, & octonarij, catalectici.

(310) OMnem rem nunc in vado esse conspicor,
Cùm superstitiosum illud recutitorum genus
Extirpatum sit funditus: Hierosolymaeque moenia
Ita diruta, ut instaurare qui ea tentet, actum agat.
Qua in pugna ego quidem me strenuum ducem,
(315) Imperatoremque praestiti: dum hos lancea,
Alios ense, plurimos jaculis transverbero.
Vah, eant nunc, ac Deo suo se fretos jactitent.
Nae ego multos huic Deo confisos vidi illudier.
At videte obsecro quid pertinax valeat persuasio?
(320) Non desunt inter eos, nescio quo freti numine,
Qui rem lapsam posse reparari putent,
Et de instaurando nescio quid mussitent.
Atque haec jampridem subolent mihi. tamen
Stulti quod incoeptant, quia longius absumus,
(325) Sperant fore clam. astuti, etiam nunc se credunt ignorarier?
Nosque suis dolis circumvenire cogitant?
An non vel sex totis mensibus prius
Olfecero, quàm ignauum istud hominum genus
Quicquam coeperit? An ignorant regibus
(330) Uti longas manus, ita & esse aures longissimas?
Quos ego, ita me Mavors, ac Bellona juvent, nisi
[
p. 17] Nehemias
Desinant, adeò depexos, atque exornatos dabo,
Ut dum vivant meminerint semper mei.
Qui sibi nos pro ridiculo, ac delectamento putant.
(335) Nunc adeò edico omnibus, ut quemcumque Israëlitici
Gregis hominem alicubi forte offenderitis in via,
Hunc spolietis, prosternatis, praecipitetis protinus,
Ut cerebro dispergat viam. Nihil
Sit quod dicat: alium quaerebam, hac iter
(340) Habui, obsum nulli: peristis, si non morte eum
Extemplo multetis crudelissima.
Neminis misereri certum est, sed qua via
Nos illi captant, eadem ipsos aequum est deludier.
Nulla fides habeatur perfidus: neque
(345) Usque dum regnum obtinebit Iuppiter,
Velim nobis cum illis aut pacem, aut inducias.
Hoc meum edictum si quis violare sit
Ausus, ultrices modo faxo ut sentiat manus,
Nunc ad Sanaballatum hinc rectà me conferam,
(350) Ut dudum qua mihi narravit Tobias meus,
Illi sine mora ordine commemorem omnia.



ACTUS II.   SCENA II.
NEHEMIAS.
Senarii Iambici, admistis paucis septenariis.

MUltos iam flendo, gemendoque contrivi dies,
Adeò ut oculi lachrymis caecutiant mihi.
Adhaec noctes insomnes duxi plurimas:
(355) Longaque elanguit corpus inedia, cibum
Dum ager fastidit stomachus, quin genua labant,
Pedesque vix suo funguntur munere.
[p. 18] Nehemias
Tanta me solicitudine hic affecit nuntius,
Ah, quodnam ego huic nunc subito exitio remedium
(360) Inveniam infelix? nihil usquam reperio, quod
Mihi solatio esse queat. Quapropter ad
Te mi Deus nunc sacram veluti ad anchoram
Me recipio supplex, Israëliticae
Gentis, meaque ipsius crimina confitens,
(365) In nos toties quibus te provocavimus,
Immensa tua identidem abusi patientia.
Itaque merito has pro peccato poenas damis.
Imò longè graviores nos commeruisse fateor:
Tuamque & hic agnoscimus clementiam.
(370) Quod si supplicium nostris sceleribus dignum
Nobis irrogasses, perieramus funditus.
Oro te porrò mi Deus, ut quantò tua
Potentia est maior, eò ad ignoscendum sit proclivior:
Ut fragilitati nostrae tua sit praesidio benignitas.
(375) Quae nos malam designavimus, precor ignoscas Pater:
Et magis in hoc incumbe, uti honorem in glorijs,
Salutem perditis, vitamque mortuis
Restituas, Affectumque paternum erga nos induas:
Cui pro maximo peccato paululum
(380) Supplicij solet esse satis. ut te non iustum modo
Verum multò magis facilem experiamur, & pium.
Memento quae quondam Mosi promiseris,
Cùm nos quidem commissuros in te praediceres.
Et ob id per regiones peregrinas dissipatum iri:
(385) Verum ad te conversos, vitaeque anteactae crimina
Exosos (etiamsi procul vel ad ultimos
Terrarum essemus distracti sinus) rursum in viam
Reducturum te, & in locum, qui nommi tuo
[p. 19] Nehemias
Colendo ac commodus videretur, simul
(390) Omnes revocaturum. Horum oro ut nunc sis memor
Pater clementissime: mihique aures praebeas
Et attentas, & benevolas. adhaec regis mei
Pectus ut emollias, mihique gratiam,
Favoremque apud hunc concilies, Age age, feliciter
(395) Successurum arbitror, ita animus gestit mihi.
Si impetro, quid aliud malim quam hodie ad iter
Accingi, atque illuc recta hinc proficisci via.



ACTUS II.   SCENA III.
SANABALLATUS, GOSEMUS.
Senarii & octonarij Iambici.

ITane tandem Iudaei de instauranda urbe cogitant?
Tob. Sic passim praedicant. San. Nec nostrum imperium, age
(400) Mitto imperium, non iram saltem nostram extimesceret
Nihil vereris ô facinus audacissimum!
Gos. Nae illi nos feminas imbelles, haud mares
Arbitrantur Sanaballate. San. etiam nunc nos, subducere
Suis se posse fraudibus, ac technis existimant?
(405) Ridiculum, annosa vulpes laqueo haud fallitur.
Gos. Parum nostras videntur experti manus.
San. Mirum ni fungos nos putent, qui istud sibi
Impune licere confidant. vah, quae haec est confidentia?
Gos. Benè hercule habet, quod longè antè isthac eos
(410) Praesensimus molirier. San. Admodum diluculo
Surgat oportet, qui nos suis dolis meditatur fallere.
Gos. Ego pol istos, si tale quicquam coeperint,
Ita exercebo, atque ulciscar mastigias,
[p. 20] Nehemias
Ne impune in nos illuserint. Quapropter ut
(415) Fortes decet, dum tempus est, iniuriam
A nobis propulsemus, ulciscamur adversarios:
Demusque operam, ut omnia quae nunc sunt certa eis
Consilia, incerta sient: nec isthoc contenti, radicitus
Extirpemus universum Israëlitarum genus,
(420) Omnique tandem nos exoluamus metu.
San. Id iampridem in animum induxi meum. Gos. Quin iam graviter meis
Sum interminatus, ne cum quopiam istorum commercium
Habeant; neve cuiquam faxint benè: verum spolient, verberent,
Mutilent, lacerent, interimant quencunque fuerint
(425) Nacti. San. Isthuc rectè: idem ego edicam meis. Gos.
Ita me dij ament) redigam totum illum Appellarum gregem,
Ut quò se vortant, aut recipiant planè nesciant.
San. Agedum, ratum esto. Gos. Ita facere certum est. San. Perplacet.



ACTUS II.   SCENA IV.
NEHEMIAS, HANANUS.
Eiusdem rationis.

MUltò omnium nunc me fortunatissimum
(430) Hanane puto, postquam haec mihi evenerunt ex sententia.
Han. At hoc demiror, qui tam facilè potueris
Rem tantam à rege tuo impetrare Nehemia,
Quem metuebam ne se tibi difficilem, & inexorabilem
Praeberet. Neh. Idem & ego subuerebar Hanane:
[p. 21] Nehemias
(435) Verum praeter spem evenit. Han. Quo pacto, cedo?
Neh. Non potuit fieri commodius. Deum mihi
Propitium arbitror. Han. Credo, sed narra obsecro.
Neh. Imò ut auscultes oro: nam ego multò hoc tibi
Narrare malim, quàm tu, qui percontaris, scire. Modò cùm.
(440) Ei prandenti inservio, obtuerier
Me fortè coepit: & quia eram solito tristior, rogat
Quid sit, quid me solicitum habeat. Quid hic, putas
Me vel verbum quidem potuisse proloqui?
Planè obmutui primum. dein lachrymis mihi
(445) Ex oculis irrumpentibus, in perpetuum, rex vive, inquio,
Possúmne non tristis tibi videri, ea
Urbe penitus eversa, quae maiorum meorum ossa,
Et cineres continet portisque eius, ac moenibus flamma,
Ignique consumptis? Hic ille perquam familiariter:
(450) Humani istud ingenij esse argumentum puto Nehemia,
Cùm patriae interitum lugeas. Verùm quid est
Quod hac in re me facere velis? quid obticuisti, aut quid times?
Animo virili, praesentique facito utî fies.
Crede hoc mihi, quodcunque optaris, optatum feres.
(455) Namque hoc tuo erga, me servitio liberali debeo,
Ut istiusmodi mihi tibi negandum censeam.
Han. Hui, regem elegantem narras. quid tu obsecro hic?
Neh. Si tibi quid feci, inquam, aut facio rex invictissime quod placet,
Abunde pensatum puto, cum mihi tam clemens hactenus.
(460) Ac iusta semper apud te fuerit servitus.
Verùm postquam in eum nunc mihi res redijt locum,
[p. 22] Nehemias
Ut patriae sine summo dedecore deesse non queam, velim
Me dimittas in Iudaeam, ut rem perditam
Meorum restituam. urbemque instaurem. Quid verbo est opus?
(465) Hac oratione commotus rex protinus annuit.
Adhaec per literas Syriae praetoribus
Praecepit, ut me subsidiario deducant milite.
Porrò Asapho, qui sylua praeest regia.
Ut ligna ad portas, muros, aedesque renovandas suggerat,
(470) Operaque iuvet. Han. O regem clementissimum.
Neh. Ehem Hanane, hiccine non amandus? hiccine
Non gestandus in sinu? Han. Oh, potius me non amem
Quàm huic desit amor. Neh. Imo sic homo est, ita
Animum induxit suum. nihil clementia.
(475) Ac facilitate regi esse melius longeque infirmius
Regnum esse, vi quod fit, quàm benevolentia
Quod adiungitur; & amari se, quam metui malle. quid
Multis moror? diem nos prius adimat, quàm ego, cùm quae
Erga me multa benigne fecit, tùm caeteras
(480) Illius quibus ornatus est virtutes, tibi narravero.
Verùm hinc nos intro recipiamus, ut quod nacti sumus bonum
Sadoco, alijsque Israëlitis protinus,
Impertiamus, animumque illis expleamus gaudio.
Deinde viae nos, quantum possumus, accingamus, ne in mora
(485) Ipsi nobis simus. Han. Placet.
Continue

ACTUS III.   SCENA I.
BIRRIA, LESBIA.
Senarij, & septenarij, trochaici, catalectici.

[
p. 23] Nehemias
PRô di immortales, ut misera res est servitus
Homini. herum qui nactus est incommodum,
Atque morosum. noctes diesque satis superque est.
Quod dicto, aut facto semper sit opus. quod imperas
(490) Aequum, iniquum sit, nihil videt, nihil
Pensi habet. Atque ob id adeo Nehemiae regij.
Pocillatoris discessum nunc doleo magis,
Quo sane facili, atque commodo usus sum hactenus.
Ah, dum demum nostra intelligimus bona,
(495) Cùm in potestate quae habuimus antè, illa amisimus.
At at, compescenda est lingua, crepuit ostium,
Quis siet metuo. Euge bene habet, Lesbia est.
Huc, nisi hallucinor, ad me instituit gradum.
Iam me opinor ablegabit quopiam:
(500) Quod si sit, pereo funditus: adeò pedes mihi
Nunc obtorpuerunt lassitudine.
Nusquam ibo, licet compellat maximè.
Les, Me miseram, discrucior animo, postquam huius mihi
In mentem venit discessus. At eccum Birriam.
(505) Quem hîc ante aedes praestolare Birria?
Commodè aedepol te hic otiosum offendo: in forum
Transcurso est opus. Bir. Cui homini? Les. Tibi. Bit. Non possum, ita
Nunc sursum deorsum currendo, sum defessus miser.
Les. Antiquum mecastor obtines. Sed quid Nehemias,
(510) Iamne hinc abit? Bir. Iamdudum illum deduxi, foras.
Les. Ah, perij, nunquam tantum ex eius reditu mihi
Obveniet voluptatis, quantum aegritudinis,
Ac doloris ex inopinato illius modo
Cepi discessu, quò nunquam quicquam animus meus
[p. 24] Nehemias
(515) Passus est aegrius. Bir. Credo mea Lesbia. Les. Oh.
Nae istiusmodi hominum jam ingens est penuria.
Bir. Vel in praecipiendo quanta illi comitas?
Quanta humanitas, quantusque erat lepos?
Quodque nos adolescentes per rerum inscitiam,
(520) Imperitiamque minus videbamus, magis
Impensè cupiebamus, quod non consulebamus parùm,
Haec ille reprehendere, & corrigere comiter.
Et obsecundare in loco, docebat, monebat, bene
Praecipiebat semper quae potuit omnia.
(525) Ut quisque maxime auxilio indigebat, ita
Ei potissimum opitulari: cùm vulgus hominum secus
Factitet: à quibus enim sperant plurimum,
Etiamsi illi nulla re indigeant, tamen eis potissimus
Obsequuntur, atque inserviunt. Quin alteri
(530) Melius esse malle, quàm sibi: nulli adversarier.
Les, Arridere omnibus. Bir. Adeo ut ex consuetudine
Benefacere ei jam in naturam verteretur.
Porro in administrandis negotijs regijs
Quanta sedulitas? denique quanta in verbis fides?
(535) Insuper, ut ingenium liberale decet, prudens,
Continens, modestus, incommoda & iniurias
Aequo animo ferre, atque tegere contumelias.
Esse, quàm videri malebat probus.
Atque ita quò minùs ambiebat gratiam,
(540) Hoc eum assequebatur magis. Les. Est, ut dicis. rex eum
Semper in oculis. Bir. Verùm consilia credere omnia.
Les. Haud equidem mirum arbitror, si talem semper fecerit
Maximi: nam quale ingenium haberet, ex servitio
[p. 25] Nehemias
Longiori perspectum illi erat satis.
(545) Sed verba hic facio, quasi nihil mihi
Intus quod agam fiet. Bir. Istud vobis ferè
Lesbia vitium est maximum, ut semel loqui
Exorsae, finem facere nequeatis. Les. Hem,
Quid ais verbero? ego te pol, si vivo, pro
(550) Istis dictis ulciscar probe. Nunc ad forum,
Quò me ituram dixi, properè concedo. reversa
Te, ut meruisti, exercebo scelus. Bir. Commovi, Hui,
Feminae quàm pro levibus noxis iras gerunt?
Uno aliquo verbo facilè ad stomachandum eas
(555) Conciveris. At satis hic cessatum est: fores
Concrepuere, tempus est ut hinc me amolier.



ACTUS III.   SCENA II.
HANANUS, NEHEMIAS, SADOCUS.
Septenarii & octonarii Iambici.

HEm quid ais Nehemia? siccine quos ego semper metui miser,
Tu veluti imbelles, ac inermes aspernandos putas?
Neh. Quidni, cum adversus divinam potentiam nihil
(560) Valeant humana vires. Sad. O virum sortem, atque strenuum.
Han. Antiquam sane Nehemia tuam pietatem obtines.
Sad. Verùm hoc frequenter vereor mi frater, ne isthaec tua
Animosa fortitudo in nervum erumpat denique.
Neh. Oh, bono animo estote, omnia mea mihi meditata sunt.
(565) At spero adiuturum Deum. Han. Si quidem herculè posses, nihil
[p. 26] Nehemias
Prius, neque fortius: verùm si incoeperis, neque
Perfeceris gnaviter, atque ob eorum impetum ferre
Non poteris, infecta re turpiter diffugeris,
Actum est, illudent, ibi nos victos senserint.
(570) Meh. Oh, potin’ ut desinas? nihil periculi est.
Consultò tamen, ac clam rem aggrediemur, ne fortè quod
Nos pigeat post, faciamus Sadoce. Et si omnino, (quod
Deus avertat) infeliciter res cesserit,
Erit tamen hoc factum mihi semper memorabile.
(575) Me patriae incolumitatem mea saluti
Praeposuisse, nieumque caput, me periculis pro ea
Obiecisse: ac proinde mihi stat sententia,
Potius animam relicturum meam,
Quam quod à sceleratis illis dirutum est
(580) Desistam instaurare: neque defetiscat experirier
Unquam, donec quod in animum induxi effecero: non si sciam
Inimicos mihi capiundos omnes homines. neque mihi
Ulli obsistent amnes, neque montes, neque adeo mare.
Tum nec frigus, nec aestum metuam, nec ventum, nec grandinem,
(585) Nec imbrem. porrò famem, sitim perpetiar fortiter
Postremo dulce erit pro patria mori. Sat. Hem, istud est viri
Officium. Neh. Qui pro patria perit, haud pol interit.
Sed appetit vespera, longumque nos fessos iter
Reddidit. ad hospitium hoc nunc si videbitur
(590) Divortamur. die crastino simul ac diluxerit,
Caeptum, Deo opitulante, prosequemur iter. Han. Optimè mones.
[p. 27] Nehemias

ACTUS III.   SCENA III.
GOSEMUS, SANABALLATUS, TOBIAS.
partim senarii, partim septenarii Iambici.

ENimvero Sanaballate nihil loci est
Segnitiae, neque socordiae, quantùm modò
Iudaeorum clandestinos intellexi dolos:
(595) Qui si non astu providentus, maximum
Profecto nobis conciliabunt infortunium.
San. Num me fefellit hosce id struere? Gos. Video quam
Rem agant, ut delusis nobis soli regnent, ad id
Procul dubio affectant viam. Errant, nos animi sui
(600) Si ignaros rentur. Quare ne nobis suis
Fallacis imponant, summa adhibenda est cautis,
Nam si semel superiores evaserint,
Haud facilè nos in pristinum restituemus statum,
Quare ubivis facilius passus sim, quàm hic me deludier.
San. (605) Ita me Mavors amet, si vivo haud auferent
Inultum, ut & ipsi ne quid tale posthac audeant,
Et caeteri ad nobis faciendam iniuriam
Sint tardiores. Gos. Istud rectè. At eccum Tobiam.
Quid nobis adfers Tobia? Tob. Egon’? nihil equidem
(610) Nisi caput. hesterna gravatum crapula:
Ac proinde vos demiror hîc tam manè, qui
Heri tantum biberatis. San. Neque pol iam quiescendi,
[p. 28] Nehemias
Neque dormiendi copia est: ita nobis à gregis
Israëlitici sceleratis machinis
(615) Cavere nos tempus suadet. Tob. Probè mones:
Nam nescio quid jam inter se mussitent, brevi
Adfuturos, qui eversae urbis moenia,
Vel nobis invitis, instauraturi sint denuò. Gos.
Quid audio? externúmne alicunde exercitum
(620) Venturum, sibique suppetias laturum praedicant?
Tob. Ita clàm eos nunc susurrare asserunt, quibus
Credo satis. San. Fabulae, mihi quidem hercule
Istud non sit verisimile. Tob. Nec mihi: tamen
Ipsis commentum placet. San. Haud arbitror fore
(625) Ut quis nos tam fortes, ac strenuos, & ad
Pugnandum exercitatos, ob vile hoc hominum genus,
Sibi inimicos faciat. Tamen, si id quod volunt
Maximè fiat, facilè formidolosos in fugam
Verterimus; nam simulac adventare intellexero,
(630) Viam illis intercludam, atque undique copijs
Conscriptis, collectisque viribus, inopinato
Metu perculsos invadam, atque eò redigam
Omnes illas cohortes subsidiarias,
Ut qua fugiant, quove recipiant se nesciant.
(635) Nunc comessatum intro concedamus, utî
Nos decet, hunc totum potando traducamus diem.
Tob. I prae, sequor. Gos. Nec in me quicquam erit mora.



ACTUS III.   SCENA IV.
ARARIAS, ELIASIBUS,
Eiusdem rationis versus.

NIhil adhuc est quod vereare Eliasibe,
Haud quaquam etiam cessant, & illum propediem
[p. 29] Nehemias
(640) Hîc adfuturum tibi polliceor. proinde tu metum,
Falsamque sollicitudinem istam, quae te excruciat, ex
Animo fac eijcias tuo. Eli. Facilè equidem id queam
Azaria, sed nescio quo pacto me hostium
Semper terreat violenta immanitas:
(645) Quos ego scio si resciverint, exercitum
Extemplò conscripturos copiosissimum,
Viasque obsessuros omnes, ut ne cui
Huc usque ad nos evadendi sit copia.
Atque id adeo magis nobis ut incommodent,
(650) Quam ut rebus consulant suis. Aza. Eheu, tantámne eis
Vecordiam, at malitiam innatam esse, ut malus
Alienis gaudeant, atque ex incommodis
Aliorum, sua ut nitantur comparare commoda?
Verùm, non arbitror cuiquam illorum id subolere, cùm
(655) Nostri ipsi cives etiam nunc istud nesciant.
Eli. Arbitror ego quoque. verùm ne palam fiat,
Idem uxorem facito ut celes: nam femina
Quod ignorat tacet, atque continet optimè.
Azaria mi, quisnam ille obsecro, huc quem procul
(660) Ad vos viam affectare video? Aza. Nescio
Eliasibe: nam interuallum adhuc est longius,
Quàm ut oculorum acies assequatur. Eli. Hîc hominem
Opperiamur, ut si quid fortè adferat novae
Rei, ex ipso cognoscamus, & unde veniat,
(665) Et quo illi iter sit expiscemur. Aza. Igitur hîc
Tantisper, dum accedit, subsistamus Eliasibe.



[p. 30] Nehemias

ACTUS III.   SCENA. V.
SADOCUS, ATARIAS. ELIASIBUS.
Eiusdem generis.

ANimo iam nunc nostros otioso esse impero,
Unius huius praesidio, atque adventu. Ego hominem
Feliciorem non vidi unquam, cuique ita lepidè
(670) Omnia procedant ex animi sententia.
Quocunque venit excipitur humanissimè.
Concurrunt illi gratulantes obviam
Praetores, praesides, aediles, consules:
Salutant, ad coenam vocant, operam suam
(675) Illi dicant, pro se unusquisque sedulo
Agens, quo benevolentiam illius sibi
Conciliet. minimeque (ita me Deus amet) miror,
Si illum quisque expetit, quem semper maximi
Rex ipse fecerit. Mihi quidem cuiusmodi
(680) Ingenio sit, eius fuit indicio oratio,
Quae cuiusque ut vita est declarat maximè.
Non possit magis idoneus ad hanc rem repperirier.
Per hunc nisi me fallit animus, Deus hostium
Nostrorum lasciuam retundet insolentiam.
Delicta puniet. qui malitia freti sua,
(685) Toties nostrae insidias fecerunt innocentiae.
Aza. Papè, hic Sadocus est noster, nisi prospicio parum.
Eli. Is est ipsus, superi nos servatos volunt
Azaria. Aza. Quid stamus? quin procedimus ei obviam.
Sad. Sed quem mihi nunc potissimum exoptem dari, in
[p. 31] Nehemias
(690) Cuius sinum hoc effundam gaudium? Elia. audin’ Azaria
Quid dicat? Ara. Ego verò audio, nunc demum & video,
Et valeo Eliasibe. Sad. Sed ecce quos volebam maxime.
Hos primùm delibutos reddam gaudio.
Elia. Ehem Sadoce mi. Aza. O mi frater. Elia. Gaudeo
(695) Te tandem nobis incolumem esse redditum,
Cuius reditum miserè expectavimus hactenus.
Aza. Quid te obsecro remoratum est tam diu? Sad. Dicam.
Sed accepistis quas pridem ad vos misi literas?
Elia. Accepimus frater. Sad. Eho dic mihi, satin’
(700) Tibi placuerunt Eliasibe? Eli. Oh, rogas?
Sad. Hem, quid tibi Azaria? Aza. Nihil in vita mihi
Unquam renuntiatum est gratius. Verùm vide
Sodes, ne nos in falsum gaudium conieceris.
Sad. Vah, missa isthac facite, jam vos beavero.
Eli. (705) Age frater. Sad. Nescitis quantum apportem boni,
Aza. O hominem festivissimum. Sad. Iam faxo omni metu
Reiecto, in utramvis aurem otiosè dormiatis.
Elia. Age dic amabò, si quid habes bonae rei.
Aza. Mitte ambages omnes. Sad. Agedum, mitto, rem paucis eloquar.
(710) Instauratam brevi conspicietis Hierosolymam.
Eli. Faxit ita Deus. Aza. Utinam augur sis verus: sed haec
[p. 32] Nehemias
Unde tibi tanta affulsit spes? Sat. Ex unius
Huius Nehemiae adventu. Eli. Ubi is est obsecro?
Sat. Ubi sit rogas? faxo mox videas. Non procul
(715) Hinc illum reliqui. at non est tutus satis
Hic ad commemorandum locus: quare intrò si placet
Concedamus, ubi rem omnem narrabo ordine.
Eli. Istud rectè, celato opus est. Aza. Deus vertat bene.



ACTUS IV.   SCENA I.
NEHEMIAS.
Iambici partim senarii, partim Octonarii, admistis paucis septenariis.

DEum immortalem, quis mente est tam adamantina,
(720) Quem non in luctum, ac fletum tanta calamitas
Dejecerit? Me miserum, huiuscene rei causa ego
Tantopere eram cupidus redeundi in patriam?
Cui quanto fuerat praestabilius ubivis gentium
Vitam agere, quàm tam miserandum intuerier spectaculum.
(725) O Hierosolyma, Hierosolyma, hanc cladem tibi
Tua pepererunt crimina: dum Deo tuo
Adversans, divina post tergum praecepta reijcis,
Quibus si paruisses, facilè isthoc declinasses malum.
Ah, ubi nunc tua sunt celsa moenia? ubi turres? ubi aggeres?
(730) Ubi porta, arcesque undequaque munitissima?
Ubi nunc aedes magnifica, templaque augustissima?
Ubi monumenta? ubi maiorum sepulchra splendidisssima?
Ubi opes, quibus regum quondam antecedebas opulentiam?
[p. 33] Nehemias
Vah, quàm subitò in cinerem sunt conversa omnia.
(735) Eheu repentinam rerum omnium vicissitudinem!
Eamus nunc homunculi, rebusque momentaneis,
Et quavis bulla, umbrave fugacioribus
Fidamus, hisque nostram metiamur beatitudinem.
Cùm nihil in rebus humanis tam sit stabile, quod temporis
(740) Momento non frequenter corruat: nihil
Iam firmum, quod non una, eademque hora & substructum, & dirutum
Conspicias. Haec quoties in animo mecum cogito,
Minus hoc nostrum me affligit infortunium;
Et communem hominum sortem contemplans, quod mutari nequit,
(745) Patienter perfero. At nunc tompus est ut cuius gratia
De nocte in publicum modo prodij, omnia
Perlustrem, totamque urbem clam perambulem,
Mecumque mediter, quo pacto singulae queant
Instaurari. Haec adeò noctu clanculum
(750) Agere visum fuit, ne quà veniat palam,
Hostésue resciscant, quod magis expedit celarier.
Quos ego scio manibus, pedibusque acturos omnia,
Quò coeptum interturbent opus. Sed nihil agent.
Frustra contendit, cum Deo qui pugnam suscipit: cui
(755) Nos, nostraque esse curae mihi persuadeo.
Huic qui confidit, nequit frustrarier:
Qui adversatur, dignum scelere exitium luet.
Quapropter nihil horum me terrebunt minae,
Nihil ferratae acies, nihil validissimae
(760) Armatorum cohortes, nihil enses, nihil
Hastae, aut tela, nihil reliquae belli machinae;
Adversus hac me abundè muniet Deus,
[p. 34] Nehemias
In cuius me clientelam, fidemque mancipo.
Sed satius est ut hinc me extemplò subtraham,
(765) Reliquumque, priusquam dilucescat, oppidum
Perambulem: reversus rem nostratibus
Aperiam, & ad instaurandum hortabor sedulò.



ACTUS IV.   SCENA II.
AZARIAS, ELIASIBUS.
Eiusdem rationis.

Lucescit, hoc jam cesso pulsare Eliasibi ostium?
Atque eccum, ipsus per tempus egreditur foras.
(770) Elia. Somnum hac nocte oculis non vidi meis, ita
Timore simul ac spe animus obstupuit mihi.
Nunc proviso quid noster agat Azarias,
Utî de ijs, quae heri à coena nobis Sadocus clanculum
Narrabat, per otium inter nos commentemur prolixius.
(775) Sed commodè ipse mihi procedit obviam.
Aza. Accedam, & alloquar. Hem. salve Eliasibe.
Eli. Azaria, salve, ad te ibam. Aza. Et ego ad te. Quid, quae heri
De Nehemia commemorabat Sadocus, ecquid tibi placent
Eliasibe? Eli. Placeant rogas? Sed vim hostium
(780) Ut fortiter feras metuo, qui hic jam aderunt
Armati, sat scio, ubi nos tale quid moliri senserint.
Nam ut tu scias quàm nunc illi pulchrè ad nostram sient
Perniciem instructi, principiò quid hîc agatur sedulò
Magis observant nunc, quam solent. Aza. Quid audio?
Eli. (785) De adventu Nehemiae nescio quid mussitant,
Malè minantur nobis. Aza. Deus istum perdat invidum,
[p. 35] Nehemias
Qui primus hac illis denuntiavit. Attamen mali
Dum ne decipiantur cavent, etiam cùm maximè sibi
Cavisse existimant, falluntur maximè.
Eli. (790) Est ut dicis frater. Sed quisnam hic, quem procul
E porta prodire intueor? Aza. Nehemias
Est Eliasibe. Eli. Est is ipsus. Vah, quàm gaudeo
Ubi etiam nunc huius generis reliquias restare video.
Aza. Virtus illi relucet in oculis. Eli. Deum
(795) Immortalem, homo homini quid praestat? Aza. Tum quae formae gratia?
Eli. Tristis severitas est in vultu. ATa. Porro mores huic
Tam excellenti formae per omnia congruunt.
Eli. Sermonis mira comitas. Axa. Vita integra.
Eli. Postremo, nihil in ipso est, quod non laude sit dignissimum.
Aza. (800) Accedamus hominem, ac salutemus: vah, quid stamus?
Sed hem, quod ex Sadoco scis, fac nescias, tenes? Eli. probè.



ACTUS IV.   SCENA III.
NEHEMIAS, ELIASIBUS, ALARIAE.
Trochaici partim senarij, partim octonarij, admistis aliquot septenarijs.

Non me clam est, quam duram nunc provinciam susceperim:
Verùm sic animum induxi meum, priùs
Perditurum me meam vitam, quàm non perfecere
(805) Quod semel recepi. Nil malevolorum minas moror,
Nil mortis cruciatum, quem intentant mihi.
Si moriendum est, pro incolumitate patria mori,
Mihi quavis vita futurum est dulcius.
[p. 36] Nehemias
Dum ne ob malefacta pereo, parvi aestimo.
(810) Sed nunc tempus est, ut omnem rem nostratibus
Indicem, & ut magno animo sint persuadeam. At
Eccos quos volebam: ad me affectant viam,
Occurram. Eli. Salvere Nehemiam jubemus plurimùm.
Neh. Hem fratres, salvete. Oh, ut vos aspicio lubens.
Aza. (815) Utinam sit qui re, haud verbis salutem nobis adferat.
Neh. Id quidem soli Deo in manu est, cui
Modò fidamus, & omnia nobis sat cedent feliciter.
Eli. Ita res est mi frater, quod peccavimus
Id obest nobis, Neh. at porrò resipiscite,
(820) Divinamque opem implorate supplices:
Nullum est delictum, cui non facilè ignoscat Deus,
Si nos verè, atque ex animo admissi conspexerit
Poenitere. Aza. Heu nos infelices. Neh. Estote anime bono,
Infelix non est, nisi qui desperat gratiam.
Eli. (825) Hei mihi. Neh. Eia, respirate. Quin dicam libenter.
Quod audiatis: in foribus vobis adest salus.
Aza. Utinam. Ne. Faxo iam experiamini, modo
Ne vos ipsi vestrum nunc remoremini
Commodum. Eli. Nehemia, annitemur pro viribus. Neh. Deus
(830) Vestros conatus sua secundabit clementia.
Exprompta ad hanc rem quam paro opus est ingenij industria,
Infractaque animi constantia: magnum est quod molior,
Quodque magis occultari, quàm promulgari debeat.
Idque adeo metuens, vos hactenus celavi,
(835) Quod dicam nunc. Urbem ego instaurandam censeo.
[p. 37] Nehemias
Huius unius rei gratia huc ad vos me contuli,
Haec me spes nunc reducem in patriam facit.
Eli. Consilium laudo, sed vereor ut queas Nehemia.
Neh. Quidum, cedo? El. Quia hostes illi finitimi,
(840) Quo non aliud hominum genus invidentius,
Hic aderunt infensi, simulac nos id agere senserint.
Neh. Oh, nihil periculi est Eliasibe,
Mittite timorem obsecro, divinoque numine
Freti, nihili pendite imbelles furiosorum minas.
(845) Cui Deus est propitius, huic frustra insidias struit,
Quantumvis astuta, malevolorum invidentia.
Quapropter, uti fortes, atque strenuos viros decet,
Annitimini mecum; ego vobis neque opera, neque
Re, neque consilio deero. Aza. Haud verear Nehemia,
(850) Si in te solum sit situm: sed vim ut queas
Ferre? Neh. Ah, nunquam hodie concedetis mihi?
Nihil, inquam periculi est. & si quid sit, tamen
Vel vitae dispendio nos patriae saluti
Consulere, atque subvenire convenit.
(855) Contemplamini quot probris, quot ludibrijs, [quot2 Quot denique sannis vita nostra fuerit obiecta hactenus.
Quis non honestè malit mortem occumbere,
Quam tantam posthac ferre contumeliam?
Respuite quàm misere iaceant prostrata omnia,
(860) Maenia solo aequata, turres demolitae funditus,
Arces eversae, portae igni absumptae, muri diruti,
Postremò direpta, vastata, ac populata singula.
Haccine nobis conspicienda erunt diutius?
Haccine perpetienda ignominia? ah, mori
(865) Praestat. expergiscimini, & nolite adversari mihi.
Eli. Pol res ipsa, virtusque tua nos cogit Nehemia,
[p. 38] Nehemias
Ut tuis iussis libenter pareamus: imò neque
Frugi, neque honesti, neque grati videamur satis,
Si non tibi per omnia morem gesserimus. Aza. Mihi quoque
(870) Ita tua afflavit animum oratio, ut mori
Satius ducam, quàm in tantis miseriis vivere.
Neh. Euge, sic fortes decet. tamen nihil
Est quod metuatis, vos modo virili, ac strenuo
Curate ut animo sitis, qui & inferioribus
(875) Non rarò peperit victoriam. Verùm nunc tempus est
Intrò ut concedamus: ibi quo pacto rem aggredi
Vos velim, quid fleri, quid caveri debeat,
Conuocatis urbis primatibus, edisseram ordine. Eli. Ut
Lubet, hem, iacienda est alea. Aza. Deus vertat feliciter.



ACTUS IV.   SCENA IV.
SANABALLATUS, TOBIAS.
Senarij, & septenarij, partim recti, partim Σκἁξοντες.

(880) HAnccinè ego tam insignem in nos contumeliam
Impunitam relinquam Tobia? ah, mori
Me satius est. Faxo iam norint quid viri fiet,
Quem illi uti mulierem sibi ludificandum existimant.
Tob. Eia, sit decet. San. Nunquam me per Iovem quisquam
(885) Exorabit, quin illos ut merentur ulciscar
Mastigias. Tob. Rectè. San. Tum autem Nehemiam
Impulsorem istum vah, quibus excarnificabo modis?
Sublimem medium arripiam.Tob. Fortiter. San. Post haec
Inversum capite saxis illidam. Tob. Probe.
San. (890) Ut totam sanguine inquinet viam. dein’
Caput illi praecidam, postremo praecipitem dabo.
[p. 39] Nehemias
Tob. Pulchrè. San. Reliquum recutitorum popellum qua nece
Potissimum interimam nescio. sed circumspice, satis
Me hic thorax, galeaque deceant. Fob. Pol formae gratia
(895) Evenit, ut quicquid indueris te deceat maximè.
San. Nihil est in me, quin omnes istud laudent plurimum.
Tob. Non immerito. San. Tum quis me alter homo est confidentior,
Aut audacior, aut ad rem militarem promptiore
Qui in pugnis, bellis, diripiendis urbibus,
(900) Spoliandis hostibus aetatem contrivi meam.
Insidiari adversariis, munire aciem,
Praesidia disponere, nihil extimescere,
Hyemem atque aestatem juxta perpeti. Quod si
Nunc mea quae gessi, pergam commemorare facinora
(905) Dies nos deserat prius, quam ego vel decimam tibi
Eorum partem commemoravero. Tob. Credo.
San. Sed non sum is qui meas ipsius pugnas praedicem
Manibus, non lingua belligerandum censeo.
Sed eccum Gosemum: vide ut perturbatus siet.
(910) Vel vultus huius ignavissimos istos
Facile in fugam converterit. Tob. Prò Iupiter
Supreme, quantas militum huc adducit copias.
Vae illis, qui hos sibi inimicos fecerint. San. Hic, dum
Accedunt, subsistamus paulisper. Tob. Placet.



ACTUS IV.   SCENA V.
GOSEMUS, SIMALIO, SANABALLATUS, SANGA.
Eiusdem rationis.

[p. 40] Nehemias
(915) AN unquam cuiquam contumosiosius,
Simalio, audistin’ factam iniuriam quàm haec est
Nobis? ô coelum, terra, ô facinus indignissimum!
Sim. Ni protinus à coepto desistant, haud sic auferent.
Gos. Licet destiterint maximè, haud tamen tantum scelus
(920) Unquam me vivo impunitum relinquetur.
Quin pol istos pro tanta isthac audacia
Exercebo ut digni sunt furciferos, qui nos sibi,
Si dijs placet, illudendos propinaverint.
Novitius ille aduena nobis hanc excitat
(925) Tragoediam, ille frigidam suffundit, illius
Suasu, atque impulsu transiguntur omnia.
Quem hodie scelus si detur apprehendere,
Eo redigam miseriarum, ut perpetuò sit miser.
Curabo ut omnibus exemplum siet. Vah, quàm
(930) Vellem illum nunc mihi dari obviam, ut caput
Ei diminuam mastigia, satis mihi
Id habeam supplicij, dum illum ulciscas modo. San. Alloquar.
Goseme, deflecte huc ad nos. Gos. Non audio.
San. Sodes paulisper. Go. Ah, ne me obturbaris pessime,
(935) Nisi mavis cerebrum tibi hic distergier.
San. Eia, ut furit. Gos. Hem, tun’ hîc eras Sanaballate? ne
Vitio vortas quaeso, haud praevideram te, ita
Oculi iracundia nunc obcaecati sunt mihi.
San. Non miror per Iovem. Expeditas sanè adducis copias,
(940) Pol hi vel Orco praedam auferant. Gos. Qualis
Exercitus dux, tales consueverunt esse milites.
San. Nae illi haud sciunt quos sibi crabrones irritaverint.
Pan. Fugam dabunt, utî nos adventare senserint.
[p. 41] Nehemias
Gos. Quin faxo neste elabantur: undique
(945) Illos praesidijs passim dispositis sic circuncludam, ut aut
Fugiendi, aut evadendi nullus cuiquam sit locus.
Atque ita tandem universum extirpabimus
Apellarum genus. San. Militibus omnia
Vastanda, ac diripienda propinabimus,
(950) Postremò caede, cruore, cadaveribus, incendio,
Luctu, atque singultu quicquid usquam est complebimus:
Atque haec illis merito accident, cùm evenerint.
Credo iam supplicantes aderunt, sed nihil
Agent: errant, si nos lachrymis placari posse cogitant.
(955) Verùm quid hic stamus? quin rectà isthuc agmen deducimus?
Gos. Benè dicis procedito tu huc cum vecti Simalio,
In dextrum cornu temet ingere. Tu Strato in
Sinistrum, tu in medium Sanga. Hem, quid homo ignavissime,
Lapidibúsne paras pugnare? Sang. Quid? ego quasi
(960) Canes saxis homines insectabor timidissimos.
Quid hoc, satin’ vobis placet? San. Ha ha he, pulchrum spectaculum.



ACTUS IV.   SCENA VI.
NEHEMIAS.
Senarij, & septenarij, trochaici, catalectici.

NUnc tranquillo demum animo egredior foras.
Postquàm quae sum aggressus pulchrè etiamnum succedere conspicor:
Adèò quisque operi intentus, nunc sedulo
[p. 42] Nehemias
(965) Officium exequitur suum. Idem est omnibus
Animus, aequum studium, similis constantia,
Hostibus aut resistere fortiter, aut honestè
Pro patria, pro libertate, pro aris, & focis
Mortem oppetere. Quos equidem credo jam jam adfuturos
(970) Esse, ut nos hinc depellant, opusque coeptum
Ut interturbent: qui si venerint, efficiam ut cum viris
Rem sibi esse intelligant usque adeo ego illorum pati
Possum ineptias, & magnifica verba à quibus
Si ad pugnam veniatur, vapulabunt largiter.
(975) O invidiam, tantumne illis ab re sua
Esse otij, aliena ut curent, eaque ad se qua nihil
Attinent? adeò in hoc simul omnes incumbunt, ut suae.
Etiam ipsorum pernicie nobis incommodent?
Ah, itáne fieri oportet? Sed quid cum illis agas,
(980) Qui neque bonum, neque quid aequum sit, sciunt:
Melius, peius, prosint, obsint, nil vident, nisi
Quod lubet. Sed dignum talibus factis Deus
Exitium invenerit: in hunc omnem salutis
Spem, fiduciamque confero, illius
(985) Ope fretus, facile vel violentissimum
Adversariorum exercitum contempsero.
Verùm ad moenia rursum hinc praestiterit concedere.
Quò, si fortè sit opus, animum addam nostratibus,
Porroque admoneam quid devitandum sit periculi.



ACTUS V.   SCENA I.
ELIASIBUS, HANANUS. NEHEMIAS.
Partim septenarii, partim octonarii, adjunctis?? paucis senariis.

[p. 43] Nehemias
(990) ITa me Deus amet, quantùm ego hostium instructos dolos.
Conatusque audio, non mediocriter timeo miser,
Ne quam illi mox nobis turbam faciant, aut vim extructoribus,
Adeo gladiatorio animo ad nos affectant viam. Ah,
Nullône pacta vim istorum evitare poterimus?
(995) Heu, quot modis nos illorum divexavit crudelitas?
Quoties insani ex infidis oppressere? quoties
Oppugnauêre innoxios? quoties damnum dedere? vah,
Itane obstinatè operam dant, nos ut mille excrucient modis?
Totumque Iudaeorum genus extirpent funditis? Verùm
(1000) Hananum video, tristis est, eadem hac quae me malè habent virum.
Ibo obviam, ut prius quàm se hinc subducat alloquar. Han. Nisi
Me fallit animus, haud multum à nobis aberis infortunium.
Ita hostium castris obsessae, in angustum oppidò
Nostrae coguntur copiae, hei misero mihi.
(1005) At eccum Eliasibum. Eli. Salve Hanane. Han. Eliasibe,
Salve. Eli. Scin’ quo in malo versemur miseri? Han. Ah, utinam nesciam.
Eli, Cedo, quid agimus nunc? quid das consilij Hanane? Han. Egon’? nihil
Nisi quod sors fert, ut aequo animo feramus. Eli. Nescio
Quid mens mihi praesagit infortunij. Sed commode
(1010) Ecce egreditur Nehemias. Neh. Nihil est Azaria
Quod verearis: rem omnem mihi committito,
[p. 44] Nehemias
Tu modo quae praecepi exequare gnaviter,
Eli. Nehemia. Neh. Hem Eliasibe? non praevideram te. Tu quoque hic
Aderas Hannane mi? bene factum, gaudeo.
(1015) Non potuit fieri opportunius, ambos vos volo. Eli. Hem
Nehemia, audistin’ quam illi agant rem? Neh. Odoratus sum omnia.
Han. De inopinata statuerunt nos invadere.
Neh. Scio: sed Dolum dolo illuserimus, meditata mihi sunt
In pectore consilia omnia. Eli. Tibi ita videtur, at ego
(1020) Non posse arbitror, neque vim illorum sustinere, neque
Resistere, neque perpeti. Han. Idem & ego vereor miser.
Neh. Ah, ne diffidite: hoc meae fidei credatis obsecro,
Qui nunc vobis viri videntur, nebulones
Sunt ignavissimi, lascivia, luxuque diffluunt,
(1025) Insulsi, fatui, tardi, stertunt noctes & dies.
Adhaec Deum quem maximè aquum est revereri, nihili aestimant,
Idolis servientes turpiter. Hoscine
Quaeso nobis timendos esse creditis?
Horum impotentes extimescemus minas?
Eli. (1030) Facilè metu omnem abiecero frater, nisi saepius
Quantum armati valeant essem expertus miser.
Neh. Istam cladem vobis vestra peperêre crimina;
Non hostium vires, quibus quàm facile restitissetis,
Ni divina vos defecisset gratia.
(1035) Nunc delictorum poenitet: & ob id Deum
Iam nobis propitium esse, atque benevolum scio.
Han. Sed audistin’ quantum adducant exercitum?
Quot pedites, equites? reges si simus, nunquam tamen
Tantum sufferre queamus impetum. Neh. Non viribus.
[p. 45] Nehemias
(1040) Sed consilio, prudentia, divina ope
Res praeclarae geruntur. Denique nunquam fit sine
Periculo facinus magnum, ac memorabile.
Audendum est, nemo ignavia victoriam
Est consequutus unquam. Prima coitio acerrima est,
(1045) Hanc si sustinuerimus, post illos ut lubet
Ludemus. Itaque hoc quidquid est periculi,
Magnarum, mihi credite, erit remedium aegritudinum
Nam posthac incolumos sat scio fore nos, si vel semel
Eis infracto ac forti animo restiterimus.
(1050) Contra si nos languere, ac timidos esse senserint,
Feroces hîc aderunt continuò. Semper maximum
In praelio periculum est ijs, qui maximè timent,
Confidentia pro muro habetur. Ne vos verbis territent.
Iam mortem effugit, quisquis eam contempserit.
(1055) Si illis machaera, & nobis veruina est domi.
Egomet consultor idem, atque socius periculi
Vobiscum ero. Eli. Nehemia mi, in te spes omnis nobis sita est:
Te solum habemus, tu es patronus, si tu deseris
Actum est: perijmus. Neh. Ah, egon’ istud conari queam:
(1060) Adeon’ me ignauum, aut ingratum, aut inhumanum putas?
Adeon’ porrò infidum, aut adamantinum, aut ferum,
Ut me neque amor patriae, neque miscricordia, neque pudor
Commoveat, neque commoveat ut servem fidem?
Cave istiusmodi quicquam tibi unquam in mentem venerit.
(1065) Neque faciam, neque me satis piè posse arbitror.
Quin faxore experiamini patriam mihi
[p. 46] Nehemias
Multò esse chariorem, quam egomet sum mihi.
Nullum fugiam laborem, imò capitis periculum
Lubenter adiero, dum prosim illi. Sed nunc qua gratia
(1070) Vos convenire statueram, auscultate. eo
Pacto & meum consilium, & hostium dolos
Cognoscetis, quidque facere in hac re vos velim.
Principio hostes, utî dicebatis modo, nos clam aggredi, &
Ex insidijs nec opinantes statuerunt adoririer.
(1075) Quod ne fiat, nobis dum est tempus, praecavendum est sedulò.
Quapropter post muros in inferioribus locis,
Gladijs, arcubusque armatos collocandos censeo,
Dimidiam tantum nostrorum partem aedificare, caeteris
Pro opere hastas, clypeos, galeas, aliaque id genus
(1080) Arma volo suppeditarier: Qui verò lateribus,
Calce, aut lignis portandis occupantur, altera
Manu id agant, alteram ferro communiant
Praeterea aedificatores non nisi gladijs
Accincti, aedificent: ut si usus forte veniat,
(1085) In promptu sit, quo malevolorum coerceatur impetus.
Tubae signum erit apud me. & quandoquidem propter operis
Late patentem magnitudinem longe sumus
Alij ab alijs semoti, meminerint, ut quo loco
Buccina sonuerit, eo se continuo omnes conferant.
(1090) De nocte verò cum suo quisque famulo
Excubias agat, & in media pernoctet Hierosolyma.
Postremò ut magno animo sint, admonete singulos,
Nihilque formident. Deum nobis adiutorem foret
Atque ob id omnia successura ex animi sententia.
Eli. (1095) Dabimus operam Nehemia. Han. Nunquid aliud est
[p. 47] Nehemias
Quod nos velis frater. Neh. Nihil nisi ut citra moram
Quae iam praecepi sedulo exequamini. Eli. Curabitur.



ACTUS V.   SCENA II.
NEHEMIAS.
Partim senarii, partim septenarii.

ADvenit tandem, quem saepe optavi diem,
Quo aut pristinam libertatem restituam patriae,
(1100) Aut mortem pro eius incolumitate oppetam.
Adeò hoc rerum statu nullam mihi vitam
Exoptandam arbitror. Quin vel vicies mori
Malim, quam, quae hactenus toleravimus probra.
Perpeti diutius. Quamvis non admodum
(1105) Inconsulta istorum me terreat procacitas:
Qua tum demum in nos debacchantur maximè,
Cum tuti post principia, verbis belligerantur ebrij.
Tum eorum audire est operaepretium audaciam.
Si vel vulpes, aiunt, in murum quem extruunt
(1110) Ascenderit facile fugatis operis, lapideum
Everterit opus. Exaudi quaeso Deus
Quàm contumaciter nos aspernentur pessimi,
Quibus maledictis proscindant, quibus incessant convitiis.
Ne patere mi Deus, ut impunè in nos illuserint.
(1115) Sed hac quae nos afficiunt contumelia, in suum
Ipsorum redundet caput, ut procul è patria
Sua abducti in regionem hinc longè dissitam,
Contemptui sint omnibus. Atque ita tandem sentiant
Quid sit Deum negligere, innoxios lacessere,
(1120) Aliorum gaudere calamitatibus, invidere commodis.
Sed nunc, ut tempus est diei, ad muros hinc me conferam.
Ut si qua in re mea opera indigeant, in promptu siet.
[p. 48] Nehemias

ACTUS V.   SCENA III.
AZARIAS, SANABALLATUS, GOSEMUS, TOBIAS.
Septenarii, & octonarii Iambici, admistis paucis senariis.

NEhemias me relictis rebus jussit adversarios
Hodie observare, ut quid agerent, aut quid captarent consilij
(1125) Scirem, id propterea nunc speculatum egressus sum foras. At at,
Nescio quem huc adventare. propius haud
Ausim accedere, ne deprehensus malè peream miser.
In hanc palustrem igitur me abdam vallem, ut quò eant,
Aut quà pergant, quidue incoeptent, observem sedulò, hoc agam.
San. (1130) O populares, viri, adolescentesque humanissimi, date
Viam, qua fugere liceat, totae facite platea
Pateant, removete quicquid nos posset remorarier.
Sed neque quo fugiam, neque ubi lateam, neque dedecus hoc quomodo
Celem scio infelix, ita nunc paveo, ita nunc me pudet mei.
(1135) Nullus sum, totus occidi miser, genua mihi
Tremore succidunt, vox deficit, lingua haeret faucibus:
Vah, ne Salus nobis saluti jam esse si cupiat potest.
Gos. O Iupiter, hunccine de improviso mihi obijci metum
Tantum, ut neque quomodo evadam, aut ubi delitescam
(1140) Certum fiet. membra timore debilia sunt, mens mihi
Formidine planè obstupuit: tum pectore nihil
Consilij consistere potest. Nae nos aedepol
[p. 49] Nehemias
Huc venimus auspicio malo. Hem Sanaballate, quò
Fugis? vah, siccine hic me solum deseris? San. Ego nescio
(1145) Herculè neque quo fugiam, neque quo pacto elabar: ita nunc
Penitus oblitus sum mei. Sed eccum Tobiam.
Eaedem hunc quae nos intemperiae agunt, totus tremit.
Palletque. Tob. At at, quidnam hoc monstri est? Unde subitus oboritur
Mihi timor, nondum conspectis hostibus?
(1150) Cum non alius in bello me solet esse confidentior?
Hem quid sibi vult hic tremor? quid isthuc est mali?
Nequeo satis mirari, neque conijcere, nisi nos
Suis quis excantarit praestigijs. Ah, nescio unde nunc
Vel auxilij, vel perfugij mihi parem copiam. Hem,
(1155) Tun’ hîc eras Goseme? Bene habet, salvum te esse gaudeo. Gos. Haud
Diu erimus per Iovem, nisi nos hinc quam ocyssimè
Subducamus. Quod sperabamus fore
Clam, resciverunt adversarij. Tob. Fugiamus hinc
Dum possumus, dumque incolumes sumus Sanaballate; nam
(1160) Nescio quid mihi animus praesagit infortunij.
Iam jam dolis circumveniemur, & opprimemur inscij.
Sa. Rectè dicis, vir qui fugit, pugnabit denuò. &
Ob id fugiendo vitae consulere, quàm fortiter
Pugnando interimi, semper habitum est fortius.
(1165) T. Non temere pol est, omnes quod sic obstupuerint copia.
Gos. Quid igitur, jamne reduco exercitum? San. Tu quod tibi
Ex usu esse videtur facito, ego me in pedes quantum queo.
To. Ehem, quid hoc? aufugit homo, nosque hîc reliquit; quid stamus?
Cur non & nobis prospicimus in tempore?
[p. 50] Nehemias
(1170) Go. Age age, nil moror exercitum, quisque sibi consulat.
Namque hocce tempus precavere mihi me, non alijs sinit.
Vos omnes obtestor qui haec incolitis loca, hac si fortè quis
Nos consectetur, ne commonstretis, qua aufugerimus via.



ACTUS V.   SCENA IV.
SANGA.
Eiusdem generis.

PErij, quid hoc? siccine nos hic relinqui solos? Hem ducum
(1175) Praeclaram confidentiam? vah, qui caelum minis
Modò territabant, ante tubam inani formidine
Exanimati, clam omnes simul aufugerunt turpiter.
Eia, pugnatum est fortiter, quid restat, nisi ut exercitum
Dimittam? Egregiam per Iovem laudem, & spolia domum
(1180) Referemus amplissima. Quid, omnes copias
Reducimus integras. Eho, nonne hoc magnificum satis
Videbitur facinus? agite, hac vos me sequimini.



ACTUS V.   SCENA V.
AZARIAS.
Septenarii, & Octonarii trochaici.

NUnquis hic est? nunquis hinc me sequituri nemo homo est.
Prô Deum immortalem jámne erumpere hoc mihi
(1185) Gaudium, jamne exclamare licet? Oh, quod novum
Ego hisce oculis contemplatus sum spectaculum?
Quae audivi? papè, ecquis nobis fortunatior?
In quibus Deus hodie potestatem ostendit suam.
Ita profectò sese res habet, insperata saepius
(1190) Videas accidere, quam quae speraveris.
Nam cedo, quis credidisset hoc unquam fore,
Quod nunc evenisse gaudeo? Ideoque aliquis me putet
[p. 51] Nehemias
Forsan non putare hoc verum, sed mihi
Nunc sic esse isthoc verum lubet. Deo herclè gratiam
(1195) Habeo, postquam haec nobis acciderunt ex sententia.
Verùm quid morae est, quin hinc me amoliar,
Et in urbem recurram protinus.
Bone Deus, quantum adventu meo nostratibus
Gaudij, quantùm voluptatis, quantùm adferam
(1200) Laetitiae? quot commodas res? quot adimam aegritudines?
Sed festinato est opus, ut hoc nec opinantibus
Primus obijciam, animumque illis exonerem metu.



ACTUS V.   SCENA VI.
, NEHEMIAS, AZARIAS.
Partim senarii, partim septenarii, admistis aliquot octonariis

DEmiror quid remoretur Azariam, hei mihi,
Quàm timeo ne in hostium manus allapsus, perierit
(1205) Miser, Sed Nehemiam video, ex hoc quaeram redierit
Nec ne. Neh. Pulchrè etiamnunc divinâ beneficentiâ
Coeptum procedit, opus. & nisi me fallit animus, omnia
Succedent bene. Eli. Nehemia. Neh. Quis me? Hem Eliasibe.
Tun’ hic eras? quemnam praestolare hic ante ostium?
Eli. (1210) proviso quàm mox noster huc redeat Azarias.
Neh. Iam jam hic aderit scio. Eli. ah, quàm illi timeo miser,
Ne occultis alicubi irretitus hostium cassibus,
Trucidatus sit infelix. Neh. Istum tuum metum,
Qui tibi animum excruciat, omitte Eliasibe.
Eli. (1215) Oh, omittam Nehemia? eius mihi curae est salus.
Neh. Et mihi quidem. Eli. Si salvus esset, jam hic adesset sat scio.
M 2
[p. 52] Nehemias
Neh. Pergin’ malè ominarier? vide sodes tua
Ne tibi malum aliquod pariat diffidentia.
Brevi, inquam, illum nobis incolumem restitues Dei
(1220) Benignitas, tu modo fac sis animo bono.
Eli. Nehemia mi, quis ille est quaeso, quem procul
Huc ad nos accurreré conspicio? Neh. Eliasibe,
Azarias est. Eli. Est is, an non est? certè ipsus est.
Perij, quid sibi vult hic praeceps hominis cursus? tubam
(1225) Nehemia jube inflari, hostium propè est exercitus.
Neh. Ah sanusne es meticulose? bonum apportat nuntium,
Nam laetus est, nisi prospicio parum. Eli. Ita faxit Deus.
Neh. Occurramus. Aza. Deum immortalem quid porto? sed quem mihi
Potissimùm exoptem nunc cui haec narrem, dari?
Neh. (1230) Audin’ tu hic quid dicat. Eli. Isthoc verbo Nehemia
Animus mihi redijt, & cura ex corde excessit. Neh. Alloquar.
Hem Azaria mi. Aza. Nehemiam, video, nemo est, quem mallem omnium.
Hunc primum delibutum reddam gaudio.
Eli. Quid laetus es, aut quid ita gestis frater? Aza. Eho, Eliasibe.
(1235) Quid gestiam rogas? prae gaudio, ita me Deus amet,
Neque quid ago, neque quidquod loquor, scio. Cedo manum
Nehemia mi. Neh. Manum? Aza. Manum inquam, gaude. Neh. Quid ego gaudeam?
Aza. Et tu Eliasibe. Eli. Quamobrem? eloquere amabo? Aza. Quia ego
Impero, gaude inquam. Eli, Gaudeo, quando jubes,
[p. 53] Nehemias
(1240) Et si nihil video cur gaudeam. Ara. In tuto
Est omnis res: omnem tristitiam, atque metum omittite. [< tirstitiam]
Quod nunquam opinati sumus, neque quisquam nostram unquam sibi
Quod eventurum credidit, id nunc accidit.
Neh. Agedum frater, paucis narrato quid siet.
Aza. (1245) Euge, à Deo sine controversia diligimur Nehemia.
Neh. Utinam. at cedo sodes, quid adfers bonae rei?
Aza. Ima ut ascultetis obsecro: quandoquidem ego
Isthaec narrandi, quàm vos audiendi sum cupidus magis.
Eli. Quid cessas igitur? Aza. Ex me jam faxo pulcherrimum
(1250) Multò omnium audiatis facinus. Neh. Ah enecas:
Quin tu hinc pollicitationes aufer, &
Quod fers uno verbo eloquere. Aza. Accipite, hem. Hostes metu
Repentino perculsi omnes fugêre turpiter.
Neh. Hem Azaria, hem mi frater, quod ego prodigium audio?
(1255) Num tu ludis nunc nos. Aza. Nequaquam Nehemia.
Verisima sunt quae nuntio. Eli. O factum bene,
Beasti. Neh. Istud mihi responde primùm quod te rogo,
Azaria, vidistin’, an audita praedicas?
Aza. Hisce oculis Nehemia. Neh. Voluptatem magnam nuntias.
Eli. (1260) Vide sodesne in falsum nos conijcias gaudium.
Aza. Ah, itáne mihi apud te deesse fidem? quid consequar
Lucri, si mentiar? aut quem aequè ac me ipsum fefellero?
Eli. Da veniam frater, non quod verbis tuis
[p. 54] Nehemias
Diffidam, eò dico: sed quo magis isthoc verum esse cupio,
(1265) Hoc timeo magis. Aza. Absit timor, omnibus modis
Rem nobis esse salvam promitto. Eli. O lepidum hominem. Neh. Si haec sunt
Azaria vera, ita ut credo, quis nobis fortunatior?
Eli. Hem, quàm saepe accidunt, quae nunquam sperare audeas
Mi Nehemia. Neh. Deo acceptum ferri hoc debet bonum.
(1270) Cuius nutu fiunt, ac transiguntur omnia.
Quapropter etiam atque etiam videndum Eliasibe,
Ne nos divina indignos praebeamus munificentia.
Eli. Piè, ac sapienter admones Nehemia. Neh. Intrò nunc itaque
Eamus, ut summum simul omnes laudibus,
(1275) Praeconijsque celebremus, atque veneremur Deum.
Eli. Id ut faciamus, equidem res, ac tempus nos monet.



PERORATIO.
Senarij, admistis aliquot septenarijs.

INgentes vobis spectatores gratias,
His ludis quotquot adfuistis scenicis
Noster agit grex, auctorque fabulae: suam
(1280) Quod per silentium vestrum sibi licuit
Novam hanc agere actiunculam, in qua si quid fortè nos
Per negligentiam aut inscitiam, deliquimus
Oro in meliorem partem interpretemini,
Rudique nostrae ignoscatis pueritiae.
(1285) Cuius cum ingenium infirmius sit, saepius
Eam labi, atque errare necesse est. Nunc ne fabulam
Vobis exhibuisse videamur vanam, animum advertite,
Quaecunque è sacris depromuntur literis,
Multum (licet id non omnibus aequè appareat)
[p. 55] Nehemias
(1290) Sub involucro continent mysterij.
Quanquam perpaucos inter vos esse arbitror
Naris tam obesae, qui nondum etiam intelligant
Satîs, sibi quid nostra Nehemias velit.
Nam per collapsae instauratorem Hierosolymae,
(1295) Quem nisi Christum caelestis regis filium
Generisque humani assertorem nobis sacer
Bibliorum depingit codex? qui regiam
Patris relinquens arcem, mortales tyrannide
Cacodaemonum oppressos, ex Orci faucibus
(1300) Eripuit infelices: profligatisque hostibus,
In pristinam libertatem asseruit: dumque huc enititur,
Nihil sibi extimescendum, nullum periculum
Subterfugiendum unquam arbitratus est, adeo
Ut ne immanissimis quidem horrendae necis
(1305) Cruciatibus avocari se hinc sit passus. Caeterùm
Per Iudaeos instauratoris Nehemia
Comites, quis non videt adumbrari Apostolos,
Reliquosque propagatae religionis principes?
Qui pro virili Iesum sectantes ducem,
(1310) Dum Christianae dilatant ditionis terminos,
Quid non sunt perpessi? paupertatem, inediam,
Famem, sitim, aestum, frigus. aguntur in crucem,
Torrentur, saxis obruuntur, ut impij
Caeduntur passim. ac profligantur undique
(1315) Horum patienti mentis invicta constantia
Caelestis illa, ac mystica Hierosolyma Ecclesia
In immensum olim crevit felicissimè. At
O nos infelices, qui hanc quam Christus sua,
Ipsius morte servandam esse censuit,
(1320) Cuius saluti tot viri sanctissimi
[p. 56] Nehemias
Vitam libenter impenderunt, denuo
Execrandis errorum tenebris afflictam cernimus
Horrescit animus quoties in mentem mihi
Veniunt, quae non ita pridem ipsi conspeximus.
(1325) Quod facinus posthac non audebit impia
Insanorum mortalium vesania,
Postquam ne ex quidem violare, ac polluere turpiter
Erubuerint, quibus maxima reverentia,
Summusque debetur honos? ea profanare, à quibus
(1330) Universa populi Christiani dependet salus?
Quorum effrenatam nisi Deus violentiam
Coercuisset, jampridem omnis religio,
Omnis pietas, omnisque sacrosancti numinis
Intercidisset cultus. Quid igitur restat,
(1335) Nisi ut impia vitae confessi crimina,
Eundem supplices simul omnes oremus Deum,
Ut nos sua dignatus misericordia,
Quod coepit exequatur gnaviter. Nunc, si
Quod egimus non displicuit, applaudite.
FINIS.
Continue
[
p. 1] Saulus

TERENTII
CHRISTIANI,
SAULUS.

Actorum nomina.

SAULUS.
SOSIA, Sauli servus.
TRANIO,
LYCO, Sauli satellites.
EULALIA,
THEOPHILUS,
EUSTACHIUS, Christiani.
SOPHRONIUS,
MACARIUS,
PHILIPPUS, Diaconus.
LABRAX, Lorarius.
NOSOPONUS,
POLIDORUS, Samaritani cives.
PHILOXENES.
PHILAX, Pharisaeus.
IESUS, vox inconspicua.
ANANIAS, Christiani.
IGNATIUS,
[p. 2] Saulus
PROLOGUS.
Senarij Iambici. SAlutem vobis cives candidissimi
Totus puerorum grex exoptat plurimam,
Sibique gratulatur, quòd alacres modò,
Frequentesque huc vos accurrisse conspicit.
(5) Namque hanc rem indicio esse arbitratur, antè quas
Egit, vobis non displicuisse fabulas.
Itaque meam incusans atque increpans moram,
Nondum satis paratum protrudit foras,
Hinc est quòd veste etiamnum composita parum.
(10) Laxoque per humeros fluente pallio,
Exire me vidistis in proscenium.
Nunc quid sit cur huc veni, paucis eloquar.
Quoties suos antehac vos ludos scenicos
Animis attentis, atque arrectis auribus
(15) Spectasse, ijsdemque applausisse comiter,
Secum noster recordatur didascalus,
Haud mediocre profecto illi calcar additur,
Ad alias itidem scribendas Comoedias.
Ideo licet erudiendis nobis haud levem
(20) Quotidie operam, ac laborem impendat, non potes
Tamen quin aliquid succisivis horulis
Vel secum meditetur, vel chartis illinat,
Quod nobis ex usu, vobis voluptati
Futurum speret. Quapropter quemadmodum
(25) Tobaeum quondam, nuper Nehemiam dedit:
Ita nunc novam adfert nobis actiunculam;
Ex mysticis rursum petitam literis.
Non fabulosae illi sunt cordi naenia
[p. 3] Saulus
Non obscoeni veterum Poëtarum joci,
(30) Ingenuis puerorum officientes moribus.
Nil tale rudi est infundendum testulae:
Quae uti facilè inficitur, ita odorem quo semel
Est imbuta, tenet servatque diutissimè.
Pium est quod dat, pudicum, castum, serium;
(35) Ex Euangeliorum de promptum codice.
Nempe ut Saulus Tarsensis ignorantia, haud
Malitia peccans, Dominicum affligit gregem.
Hanc, inquam historiam in actus Comicos recens
Redactam, hic vobis spectandum exhibebimus,
(40) Adeste quaeso, & veluti aliàs, ita nunc quoque
Nobis aures accommodate candidas,
Aequas, faventes, attentas ac benevolas.
Quod si quis inter vos fortè fuerit, cui
Hic nostri praeceptoris improbabitur
(45) Labor: aut dente etiam circumrodet invidet
Is hoc à me responsum habeat sibi: multò
Facilius esse aliorum scripta carpere,
Quàm aut emendare, aut quid proferre doctius
Non hîc eius causam defendendam mihi
(50) Sumam: cum nil malevolorum ipse calumnias:
Nil improborum hominum moretur scommata:
Imò hoc maiorem laudem se meritum putet,
Quò plures invidere sibi conspexerit.
Nam ita plerumque fieri consuevit, ut livor
(55) Humilia despiciens, excellentissimis
Quibusque facinoribus uratur maximè.
At sat longo sermone detinuisse vos
Videor. Itaque desino. Agitedum; animum aduortita,
Ut pernoscatis quid sibi Saulus velit.
[p. 4] Saulus
Comediae periocha.
SAULUS juvenili fervore, ac praepostere
Quodam pietatis oestro percitus, modis
Omnibus affligit Christianorum genus.
Illi periculo, mortisque territi
(5) Formidine, ex urbe impia in Samariam
Cedunt: ubi divina opitulante gratia,
Ad profitendum Christum pelliciunt plurimos.
Qua re intellecta, Saulus iracundia
Furit, minas, caedesque spirat efferus.
(10) Mox saevo armatus pontificis diplomate,
Persequitur innocentes. At in itinere non
Procul à Damasco, caelesti ictus fulmine,
Oculisque orbatus, tandem resipiscit. Dein’
Recepto visu, & sacro afflatus numine,
(15) Assertor Christi ex hoste evadit maximus.



ACTUS I.   SCENA I.
SAULUS, SOSIA.
Senarii Iambici, admistis paucis septenariis.

Quam vereor ne mihi horum obsit cunctatio,
Illisque prosit, quos ego odi pessimè.
Sed eccum cessator adest tandem Sosia.
Agedum, huc ad me concede verbero, quid malum,
(5) Te illic remoratum est tam diu? aut ubi in via
Ociosè destitisti? quid taces scelus?
Sos. Minimè equidem cunctatus sum here, nec destiti
Usquam, neque est diu abs te quod discesserim.
Sau. Responsator, itáne nunquam quippiam tuae
(10) Patieris imputari ignaviae? neque
Culpam agnosces unquam? Sos. Lubens agnovero,
[p. 5] Saulus
Si tu mihi here, quod peccatum est, ignoveris.
Sa. Vah, antiquum herclè morem, atque ingenium obtines.
Videre mihi ex Phrygum numero, qui non nisi
(15) Verberibus consueverunt emendarier.
Age consulam tuae isti pigritiae, ac malo
Nodo malum mihi quaeram cuneum. pulchrè meam
Rem, si superis placet, stabilivi, cùm mihi
Servum te nuper sum mercatus pessimum.
(20) Sed inultum istud nunquam faxo ut auferas,
Ne tu me nebulo impunè illuseris, est ubi
Te ulciscar locus. Sos. Ah, ne saevi tantopere:
Si qua in re deliqui, non causam dico, quin
Quod commerui feram. quanquam tamen hactenus
(25) Ne quid meritò culpandus essem, cavi sedulò.
Sa. Etiámne mutire audes, aut mecum loqui
Nequam? Nae ego te pro dictis istis contumacibus
Exercebo probè. Sed quid, qua gratia
Te eò misi, convenistin’ quos jusseram?
So. (30) Imò ut festinarent dixi, rem non pati moram.
Reliquaque omnia, quae tu modo mandabas mihi.
Sa. Aliud respondes, quàm quod te rogo furcifer.
So. Perij, ut praecipiti animo est. Sa. Ehem, quid tecum murmuras.
Mastigia? So. Nihil, rectè. Sa. Illi, inquam, ad quos te miseram,
(35) Tandemne venturi sunt, an nondum etiam?
Sot. Iam jam praesentes se hîc promiserunt fore.
Atque adeo eos nondum demiror adesse. Sa. Abi
Denuo, quidnam illos remoretur vise. propera;
Quid stas cunctator? redijsse oportuit.



[p. 6] Saulus

ACTUS I.   SCENA II.
SAULUS.
Partim senarii, partim septenarii jambici.

(40) CRucior per horum tarditatem è faucibus
Hunc mihi bolum eripi. Hodie ad me admodum diluculo
Venit Phylax amicus noster, nuncians
Se cùm a prolixiori coena modò domum
Reverteretur, conspexisse ex aedibus
(45) Eusebiae huius vicinae proximae, Petrum.
Istum scelerum omnium dico architectum, clàm egredis
Dein’ dum quid ibi ageretur porrò attentiùs
Observaret, eundem paulò post plurimis
Istius crucifixi praestigiatoris sectatoribus
(50) Eodem redijsse comitatum. ob id ego nunc satellites
Meos accersi iubeo, ut clandestinum istud meo
Inexpectato interventu perturbem conciliabulum.
Sed astu rem tractemus oportet, ne praesentiant.
Verùm nescio quo pacto illi insidias nostras ferè
(55) Semper sua sagaci nequitia hactenus
Eluserint: per postica, ac fenestras clanculum
Elapsi; ad suffugia illis mille patent rimae: neque
Vafricis, neque dolis queunt circumvenirier.
Imò cum manifesto tenentur, non secus
(60) Ac anguillae per digitos elabuntur lubrici.
At nunc faxo ne sic effugiant, undique
Dispositis praesidijs fugam illis interclusero,
Omnes explicuero casses, omnes dolos
Intendero, ne cuiquam evadendi supersit copia.
(65) Sed frustra ego hac in animo mecum deputo,
Cùm isthuc quod spero mihi horum intercipiat cunctatio
Deus istos male perdat testudines. at oppido
[p. 7] Saulus
Opportunè illos huc procul adventare conspicor.
Gladijs, hastis, omnique armorum genere probè admodum
(70) Instructos. nulla mora est quin sceleratissimum
Istum interturbem coetum. dormiunt, ego
Pol illos, uti merentur, commovebo sacrilegos.



ACTUS I.   SCENA III.
TRANIO, SOSIA, LYCO.
Eiusdem generis.

Quid isthuc Sosia? itáne nondum adesse nos
Tuus indignatur herus. So. Indignetur rogas?
(75) Eum ipse faxo stomachantem audias modo.
Dicas hominem, aut insania, aut furore percitum,
Quanquam nihil novi facit: jampridem enim
Nihil aliud quam mecum litigat. non arbitror
Quemquam uspiam morosiorem repperirier
(80) Si quid animo aegrè est, id continuò in me evomit.
Ly. Quid ais? in matulam ego quam in me malim evomat.
So. Irrides? tu pol si hic sis aliud dixeris.
Tr. Commune isthuc Sosia mortalibus vitium est: sua
Cuique sors, conditioque vitae displicet:
(85) Nos nostri, te tui, uti videtur, poenitet.
Sed comprimenda vox est. eccum stantem ante ostium.
Commotus est, video, appellemus illum comiter.
Animo irato mollis solet mederi oratio.



ACTUS I.   SCENA IV.
SAULUS, SOSIA, TRANIO, LYCO.
Eiusdem rationis.

VIdendum estne iratus minus ab his impetrem
(90) Stomachando, quam possem loquendo commodè.
Quare quanquam illis merito quod succenseam
Habeo, qui me sua mora torserunt hactenus:
[p. 8] Saulus
Tamen reprimam me, ne aegrè quicquam ex me audiant.
So. Vos ad eum accedite, mihi est quod agam intus. Tr. Salvere te
(95) Iubemus plurimum vir illustrissime.
En adsumus tua ut iussa exequamur strenuè.
Sa. Probè fecistis, quanquam vos maturius
Venisse optarim. Nescio qua socordia
Hodie vos tenuit, quibus aliàs nihil usquam promptius.
Ly. (100) Quidum quaeso? Sa. Quia iam dudum ante lucem eos
De improviso oppressos oportuit. Nam quod modò
De noctu vobis factu facile fuisset, hoc
Nunc exortus diei effecit difficillimum:
Tr. Dum quae opus erant paramus, diluxit opinione celerius.
Sa. (105) Agitedum, uti fortes, atque strenuos decet,
Annitimini ut quod est factum dispendij.
Astutia, dolisque pensetis. Ly. Dabitur opera. At
Ubi cadaver quod insectemur vultures?
Nam praeda jamdudum animus inhiat. Sa. In aedibus
(110) Eusebiae, huiusce vicinae, mulieris omnium,
Quae aut vivunt, aut vixerunt unquam sceleratissimae.
Quae se neque edictis, neque ullis legibus
Teneri existimat: quae nos illudendos sibi
Proponit audacissima. Tr. Satin’ hoc certum? Sa. Certè, nam ita
(115) Esse, modo mihi commemoravit Phylax, cui
Credo satis. Tr. Hem, quam ego rem novam audio? femina
Tantum facinus audet? mori nos satius est,
Quam non illam, ut digna est, ulciscamur venificam.
Sa. Sed astu rem videte ut aggrediamini,
(120) Ne quà praesentiscant. Ly. Facilè curavero,
Etenim quo pacto id fieri soleat calleo.
[p. 9] Saulus
Sa. Age, verùm ne quis omnino elabatur maxima
Adhibenda est cautio: Idque quo facilius effici
Queat, & quo minus illi resciscant, consilium dabo.
(125) Principio tu Tranio non recta illuc via, at
Per angiportum hunc cum tuis ingressis, impiam
Istam domum post obsideto clanculum:
Fenestras, posticum, rimasque omnes vide
Observes sedulo. Tr. Fiet. Sa. Tu autem Lyco
(130) Illas recta sine tumultu te conferens,
Antè aedes expugnabis fortiter. Ly. Audio,
Sa. Primùm nihil cunctatus, vi fores effringito.
Dein’ quantùm potestis vos intrò evestigio
Simul omnes conijcite. malè pereat, quisquis
(135) Vos ausus sit remorarier. Itaque undique
De improvisa circumseptos comprehendite,
Vincite, verberate, proculcate, sternite
Execrandum istum seditiosorum gregem.
Nullius vos misereat, nullius dolis
(140) Flatuque conficta preces ad misericordiam
Vestros flectant animos, nec causam liceat dicere
Cuiquam, quin statim quemcunque fueritis
Nacti, manibus post tergum colligatis, huc eum
Rapite ad me. Atque audin’ Tranio, ne mulieribus quidem
(145) Illic repertis vos volo parcere. sed satis
Iam remoratum est, satisque consultum, maturè facto opus
Est. Tr. Istud rectè, nam paratis semper obfuit
Dilatio. Sa. Praebete vos viros, ego interim
Tantisper hîc donec reditis opperiar foris.



ACTUS I.   SCENA V.
SAULUS.
Septenarij, & octonar. admistis aliquot senarijs.

[p. 10] Saulus
(150) ITa me Deus amet, quanto ego magis, magisque audaciam,
Pernitiosumque horum nebulonum inceptum mecum cogito,
Non mediocriter timeo miser, quonam haec res evasura sit
Denique adeo ut neque minis, neque plagis, neque crucibus,
Adversus invincibilem horum pertinaciam
(155) Quicquam profecimus hactenus. Cum Hydra, monstro suis
Foecundo vulneribus, planè nobis rem esse video: nam unum
Aut alterum è medio si sustuleris, statim decem,
Vel plures etiam, his multo nequiores, exoriuntur alij.
Mortem quam reliqui mortales veluti rerum omnium
(160) Terribilium maxime terribilem existimant
Eam stultissimae persuasionis confidentia
Nihil extimescunt illi. at incredibili animi constantia
Tristissimos carnificum cruciatus patienter perferunt,
Seque affligi gaudent. Haec dum rude vulgus conspicit,
(165) Accidit, animo ut dubio, atque incerto fiant plurimi:
Nosque uti crudeles insimulent, illorum fortitudinem
Admirentur, laudent, atque in coelum efferant;
Adeo ut non paucos diffundente se passim mali
Contagio, eadem amentia videas tenerier.
(170) Quapropter nobis quotquot res curamus publicas,
Quibus maiorum decreta, & populi curae est salus,
Summis est enitendum viribus, ne latius
Per urbem nostram, vicosque execranda isthac serpat lues.
Sed ut ante eamus, dum tempus datur, priusquam horam
(175) Scelera, & blanditiae, lachrymaeque confictae dolis,
Plures in erroris sui commertium
Pelliciant. Haec superis adiuvantibus brevi
Me consequuturum spero, si & caeteri
Summates, atque civitatis Principes,
(180) Nostrum exemplum imitati, pernitiosam horum confidentiam
[p. 11] Saulus
Temeritatemque coërceant, malefacta puniant,
Nocturnos interturbent coetus. at nunc interim
Dum illi absunt, ibo intro. dein ubi quae ad hanc rem attinent
Porro curavero, revertar evestigio.



ACTUS I.   SCENA VI.
TRANIO, EULALIA, LYCO, THEOPHILUS.
Eiusdem rationis.

EXi foras sceleste. at etiam restitas?
Exi; inquam, nisi cerebrum tibi mavis hic dispergier.
Hem Lyco, vide ne isthaec elabatur venefica.
Vah, quid stas colaphum ni si sequitur, impingito.
Eu. Obsecro populares, ferte innocentibus
(190) Auxilium, subvenite miseris. etiam verberas?
O miseriam! nihil pudet? Ly. Sacrilega, ego pol tibi.
Nisi taces, linguam istam praecidam impurissimam.
Th. Tace mea Eulalia. non verberari, sed
Verberibus dignum quid committere, miserum est.
Ly. (195) Hem, quid ais audacissime? Tr. Vapula trifurcifer.
Ly Quid quaeso pugnos frustra laedis Tranio?
Non sentis nisi fustem mastigia. Tr. Crucior
Mihi baculum deesse, quo isti latera conteram
Furcifero, nam ad plagas jampridem corpus illi occalluit.
Eu. (200) Perij misera. Th. Bono animo esto soror charissimas
Miser non est, nisi qui ob malefacta patitur sua.
Neque perire mihi crede, poterit unquam, qui Deum
Habet propitium. Tr. O impudentem confidentiam!
Mirum ni tu te ob benefacta putes comprehendier:
(205) Aut quenquam, qui vos respiciat, usquam Deum
Posse reperirier. Th. Ego nos esse extra noxiam puto:
Tu si potes; cedo quid deliquimus? Tr. Rogas
[p. 12] Saulus
Quid deliqueritis impudens? palam id quidem est,
Resque ipsa clamitat. Ly. Quid isthuc? in ipso crimine
(215) Depraehensus, inficiaberis factum scelus?
Eu. Me miseram, in crimine? Quónam? Tr. Ecce autem similia omnia,
Omnes congruunt, unum cognoris, omnes noveris:
In eodem pariter ludo sunt edocti ad malitiam.
Cùm maximè delinquunt, inficiantur maximè.
(220) Nec ullum unquam committunt flagitium, cuius eos poeniteat.
Tam peruicax animis innata est pertinacia.
Ly. Hem Tranio, satis iam verborum est, iandudum herus
Nos expectat, properemus. Tr. Vah, move te sceleratissime.
Ly. Sequere venefica, nisi obtorto collo malis protrahi.



ACTUS I.   SCENA VII.
SAULUS, TRANIO, LYCO, THBOPHILUS.
Eiusdem generis.

(225) REvertor, ut visam quam mox mei redeant satellites,
Qui si astu rem tractaverint, Deus bone
Quantam, & quàm veram laudem capiet Saulus. At optimè, nisi
Hallucinantur oculi, procul eos adventare video.
Trahunt nescio quos secum. Euge, bene factum, gaudeo.
(230) Superi procul dubio meos conatus adiuvant.
Agedum, quicunque tandem fuerint, faxo intelligant.
Haud quaquam deesse, qui tantam Reipublicae
Illatam contumeliam, tantamque iniuriam
Ulcisci possit. Tr. Rursumne restitas
(235) Ignave? at eccum opportune foris herum stantem conspicor
Ante ostium, nostrum video opperitur adventum.
[p. 13] Saulus
Sa. Duos certè huc ad me ligatos pertrahunt:
Alter vir, altera mihi videtur femina.
Sed cesso eis ire obviam? Ly. Here salveto; haud infeliciter
(240) Uti vides, nobis successit haec venatio.
Adducimus tibi praedam. Sa. Optimè herculè
Fecistis, & à me magnam inijstis gratiam.
Tr. Paululum here si cessassemus, reperissemus neminem.
Ita nostrum adventum subodorati, jam adornabant fugam.
Sa. (245) O factum bene! ego herculè si vivo, eos ita
Ulciscar, ut ne impunè in nos illuserint.
Eho, utrunque rapite huc ad me. Hem scelerum caput,
Tuque mulier impudentisima, quae vos agunt
Intemperiae? quaeve isthaec est dementia?
(250) Ut nostris post tergum reiectis legibus,
Violatisque magistratus decretis, quicquid lubet.
Id protinus licere vobis arbitremini.
Hem quid conticuistis? quin tu saltem mihi
Respondes nequisime? Th. Equidem quid faciam nescis.
(255) Loquárne? incendam? taceam? instigem: purgem mei laterem lavem.
Sa. Vah, quid tu tecum mussitas mastigia?
Eloquere clarè si quid habes, quod respondeas.
Th. Nihil quidem, nisi nos à culpa esse alienissimos.
Sa. O effrontem animi pertinacis confidentiam!
(260) Num cogitat quid dicat? num facti piget?
Vide num eius color pudoris signum usquam indicet?
Th. Qui nullam admisit culpam, eum oportet intrepide
Pro se, ac confidenter loqui: nocenti vertitur color.
Sa. An innocens tibi videre verbero?
(265) Ego pol te pro istis dictis, ac factis scelus
Ulciscar, ne tutam audaci linguae petulantia
[p. 14] Saulus
Impunè nos derisisse videare tun’
Te nihil ais commeruisse impurissimè?
Violator legum, pernicies communis civium?
(270) An clandestinos istos vestros congressus diutius
Impunitos, multosque fore creditus?
Tum vestra quae illic perpetratis facinora
Etiamnum existimatis ignorarier? non herculè
Posthac vestris fucis, aut sycophantijs erit locus.
(275) Nec malefactus fuga. nec suffugium confidentia,
Nec divorticulum dolis: neque ulla consultatio est.
Quin male pereatis omnes, quotquot crucifixi istius
Praestigiatoris partes sectamini.
Qui simplicium animos malorum dogmatum
(280) Contagio inficitis; qui homines adolescentulos
Rerum imperitos, in fraudem pellicitis comiter
Salutando, & solicitando, montesque aureos
Promittendo lactatis incautos, mendacia
Mera passim persuadentes credulis. Th. Deus
(285) Id prohibeat. Sa. Deum nescio, ego quidem quod potero sedulò
Enitar, ut totum hoc seditiosum pereat hominum genus.
Atque adeò in vobis primum exemplum edam, ne tale quid
Vestrum quis quam posthac incipere audeat. Ehem
Lyco, sublimes hos intrò rape quantùm potes,
(290) Eosque adservandos cura vinctos, atque audin’ quadrupedes
Constringito, ne qua pateat effugiendi copia.
Dein’ ad me simul omnes revertimini. Ly. Curabitur.
Sa. Hem, sic dabo age, nunc nos qui volet lacessito,
Faxo tali eum mactatum, atque hi sunt, infortunio.



ACTUS II.   SCENA I.
EUSTACHIUS, SOPHRONIUS, PHILIPPUS,
[p. 15] Saulus

Trochaici catalect. senarij, septenarij & octon.

(295) AGedum Eustachi, abige abs te lassitudinem,
Nequaquam hic quiescendum arbitror, circumspice
Num quis te à tergo insequatur, occidi,
Vix traho anhelitum, ita sum defatigatus miser.
O nos infortunatos! sed quosnam conspicor
(300) Procul in ultima hac platea? nullus sum, perij.
Manifesto teneor miserrimus, cesso caput
Pallio obtegere, & me hinc quam celerrimè subducere?
At genua mihi labant, pedesque progredi
Me vetant longiùs. actum est, quid faciam nescio, So. Enimverò
(305) Te Philippe laudo, & fortunatum judico,
Id cùm studuisti, omne ut infortunium,
Casusque humanos infracto animo feras.
Minimeque ita me Deus amet, miror, si plurimos
Morum integritate, vitaque sanctimonia, in
(310) Christianorum allicias consortium:
Nam mihi, quale ingenium habeas, fuit indicio oratio,
Quae cuiusque ut animus sit, declarat maximè.
Ph. Si quid laude dignum in homine est Sophroni, id
Haud nobis, sed divinae debetur munificentiae.
(315) At quis ille est, quem conspicio procul? estne hic Eustachius
Frater noster? So. Si satis cerno, est is ipsus. Ah
Vultus non placet. multò quam solet est tristior.
Hei, timeo miser, quam hic nobis nunc rem nuntiet,
Accedamus ad hominem frater, ut sciamus.
(320) Num quid & huius adventus tristitiae nobis adferat.
Eu. At at, interij infelix, huc ad me affectant viam.
Numquid dubium est, quin ego perpetuo perierim? Ph. Quid? fugam
[p. 16] Saulus
Meditatur, metu, utî videtur, exanimatus Sophroni.
So. Revocemus hominem. Ph. Heus heus Eustachi, hem, tibi
(325) Dico Eustachi, agedum resiste; quid isthuc obsecro? satin’
Sanus, qui nos fugitas? resiste inquam, ac recipe animum.
Eu. Hem Philippe, hem frater. So. Eheu quid times,
Trepidas, aut festinas mi Eustachi? bono
Animo esto, ah taces? quid exanimatus es? cedo. Eu. Oh,
(330) Tu quoque aderas Sophroni? quaeso ne vitio vertite;
Alios vos esse arbitrabar, ita oculi nunc mihi
Caecutiunt metu. So. Hem, quid isthuc est mali? ah, quid haesitas
Frater? quin paucis rem eloquere obsecro. Eu. Nescitis quo in malo,
Et quanto in periculo simus. Ph. Quid ita tandem sodes!
(335) Responde Eu. O fortunati, ignoratis quid mali
Praeterieritis, qui hac nocte proxima
Non adfuistis nobis. Ph. Hem, quidum quaeso? Eu. Paululum
Ad me sinite ut redeam, rem omnem à principio audietis.
So. Oratio haec me miserum exanimavit metu.
Ph. (340) Absit metus, absit animi perturbatio:
Credite hoc mihi, nihil cuiquam mali
Accidere, innocentia incolumi, potest:
Verum agedum, narrato quid sit infortunij.
Eu. Circumspicite sodes num quis alicubi sit, clanculum
(345) Nostrum qui aucupetur sermonem. So. Nemo est, age mittito
Ambages. Eu. Circumspicite etiam. Ph. Ah, enecas.
Omnia, inquam tutissima sunt. Eu. Ut nihil
Incipias tam occultè, quod non impia
Inuidorum hominum persentiscat sagacitas!
So. (350) Metuo quò evadas. Eu. Dum noctis, uti ferè consuevimus
[p. 17] Saulus
Plerumque aliquot Christiani convenimus clanculum,
Nescio quis nos Corycaeus observaverit
Introeuntes. So. Hem, quid audio? Eu. Nos nihil mali
Suspicantes, dum nunc Christo supplices
(355) De more nos precibus commendamus: nunc ad constantiam &
Inconcussam susceptae fidei professionem
Mutuum commonemus, & exhortamur sedulò,
Armatis satellitibus circumvenimur undique
Ex improviso, nec mora, confringuntur fores.
So. (360) Interij. Eu. Irruunt in aedes. nos subito metu,
Atque inexspectato perculsi periculo,
Alius alio in pedes se, quantum possumus.
Illi fugientes acriter insequi, viam
Intercludere, eos quos poterant assequi,
(365) Verberare, comprehendete, atque vinculis
Constringere crudeliter. Ph. O tyrannidem!
Hanc nobis Saulus, sat scio, movet tragoediam:
Qui jampridem Christiano infestus nomini,
Nos observat, insidiatur, omnibusque
(370) Oppugnat machinis. Eu. Ego per fenestram, quae in conclavi erat,
Elapsus, vix efugi infelix. So. Obsecro mi Philippe, quid
Nunc agimus: quò fugiemus miseri? Ph. Oh, jam nunc times?
Quasi non aliàs antehac in simili periculo
Saepe fueris: non nunc fratres primùm tristia
(375) Ferre didicimus; tulimus olim graviora. adversa qui
Patienter fert, post, fruetur prosperis.
Porrò autem, miser est, non qui accipit, sed qui facit
Iniuriam. Eu. Sapienter tu quidem istud mi Philippe.
[p. 18] Saulus
Caeterùm satis, inquam, hîc nos haesisse arbitror.
(380) Commigrare hinc nos tempus monet. So. Probè
Consulis: namque hic saevire si quidem occeperit,
Ludum, jocumque fuisse dices caeteros,
Prae ut huius rabies quae dabit! Adhaec quidnam est quod agamus hîc,
Ubi si quid bene moneas, nemo obtemperat?
(385) Idcirco abeamus. praesentes quando proficimus parum.
Ph. Quid si isthuc in animum induxisti fore utile,
Agite; nolo vobis ullum commodum in me claudier.



ACTUS II.   SCENA II.
TRANIO.
Iambici partim senarii, partim octonarii, admistis paucis septenariis.

SAtis pol proterve atque contumaciter
(390) Nos illudendos sibi proponit impurissimum
Hoc Christianorum genus. Vah, nescio
Quorsum tandem haec evasura sit audacia:
Cum neque equuleorum, tormentis, neque virgarum plagis, neque
Mortis cruciatibus, quicquam unquam profectum sit hactenus:
(395) Ad quorum solam mentionem noster inhorrescit animus;
Haec illi qua mentis constantia, quo vultu perferunt?
Dum uruntur, dum secantur, sensu eos carere dixeris:
Adeò nunquam ingemiscunt omnibus excarnificati modis.
Porro autem divitias, & honores, quorum gratia
(400) Non solum hominum vulgus, at nostri etiam saeculi
Sapientes nihil non facere, & pati
Conspicimus, quàm nemo omnino illorum ambijt
Unquam? quàm parvi, inquam, aestimant? Voluptates verò, cane
[p. 19] Saulus
Peius, & angue devitantes, inedia,
(405) Labore, vigilijsque corpus macerant,
Quae sanè omnia, uti laudem fateor promereri maximam,
Ex animo si provenerint, legumque si observantia
Accesserit: ita simulata, ac fucata perniciem adferunt.
Nihil enim mihi peius, nihil nocentius,
(410) Ac proinde nihil odio, supplicioque dignius
Semper visum fuit, quàm specie sanctimonia
Personata impietas. Quare tantò magis
Nos aduigilare aequum est, ut totum hoc funditus
Extirpetur superstitiosum hominum genus.
(415) Nam si nos aut languescere, aut connivere intellexerim,
Continuo ingentem passim conspexeris
Multitudinem exoririer. Nihil
Erit, quod non licere sibi putabunt audacissimi.
Sed quid Lyconem tam diu remoretur nescio.



ACTUS II.   SCENA III.
LYCO, TRANIO.
Partim senarij, partim septenarij Iambici.

(420) Facite ita ut iussi, asservate istos sedulo: fores
Curate ut omnibus sint occlusae repagulis.
Hominem alienum in aedes intromittite neminem.
Atque adeò videte ne quisquam vestrùm pedem
Quoquam foras efferat. at continete vos domi,
(425) Ne os sublinatur nobis. Tr. Oh, iam desine Lyci
Idem tuis praecipere toties: nisi tantùm hoc eo
Intelligere credis, quod dictum est centies.
Si satis has novi compedes, nihil periculi est.
Aves si sint, tamen ex isthoc nunquam evolaverint
(430 Ergastulo. Ly. Ah! parum perspexisse illorum mihi
[p. 20] Saulus
Videris ingenium ad fallendum miris instructum modis
Quasi non multi ante hac, & arctis impediti vinculis,
Et pessulis, serisque constricti, insuper
Atro inclusi carcere, nescio quo pacto evaserint
(435) Saepissime. Quare ne quid & nunc istiusmodi
Usu veniat, magna mihi adhibenda est cautio:
Ne, si illi fuerint elapsi, ego perpetuo perierim.
Tr. Esto sanè verum interim dum hic stamus, aufugit
Tempus: & herus nos opperitur sat scio.
(440) Properemus, ne quid fortè nostra offendatur mora.



ACTUS II.   SCENA IV.
SAULUS, LYCO, TRANIO, LABRAX.
Trochaici catalectici, partim senarij, partim septenarii.

UT nihil quietis est in pectore!
Dum advenio, coepi egomet mecum interim
Rem aliam ex alia cogitare, & ea omnia
In peiorem partem, uti plerunque fit,
(445) Ubi quid in animo solet esse molestiae.
Quid multis? quò magis horum confidentissimam,
Multoque omnium perniciosissimam
Mecum considero, atque expendo audaciam,
Hoc mihi praecavendum videtur diligentius,
(450) Ne quàm hic nobis excitent tragoediam.
Usque adeo execranda hac passim plurimos
Incessit superstitio. Quin tota civitas
In periculum veniet, nisi quantùm possumus
Tam impiam explodamus, ac ulciscamur haeresin,
(455) Vah, non satis intelligo, quidnam persuadeant
Sibi homines rerum omnium imperiti, & ex
[p. 21] Saulus
Infima plebis colluuie, atque adeo à retibus,
Et telonio non ita pridem asciti. Hóscine
Erat aequum ex nostro more, an nos ex illorum vivere?
(460) Ridiculum, an tales plus nobis sapere existimabimus?
Qui in sacris voluminibus omnem aetatem contrivimus.
Qui in nostris multum, diuque exerciti diatribus,
Divinas vel memoriter tenemus literas.
Nae ille totus desipit, rudissimis
(465) Quisquis his aurem praebet nebulonibus;
Qui dum sunt foris, nihil videtur sanctius,
Nec magis modestum quicquam, nec magis
Temperans. Verùm quam inhonestè, ac turpiter
In suis istis nocturnis se gerant
(470) Coetibus, quàm temere maiorum conuellant decreta, quam
Nihil eorum, aut observent, aut comprobent,
In quibus vera sita est sanctimonia,
Iam lippis, tonsoribusque quod aiunt, est notissimum.
Quapropter nihil non experiar, nullumque non
(475) Movebo lapidem, ut horum impiis conatibus
Resistam, perniciosas molitiones inhibeam,
Audaciam coerceam, retundam insolentiam.
Quin animam relinquam potius, quàm non hos, utî
Commerentur, ulciscar sactilegos. Neque quisquam arbitror
(480) Reperietur, qui non id meritò factum esse praedicet.
Atque ita me Deus adiuvet, ut ego, quod in hoc negotio
Vehementior sum, non atrocitate animi commoveor, at
Ingenti quodam erga religionem, ac rempublicam
Amore, humanitate, atque misericordia.
(485) Nam nisi tam impudenti consuluerimus confidentiae,
Idque adeò maturè, & primo quoque tempore,
[p. 22] Saulus
Actum est, illudent, ubi superiores se esse senserint.
Sed video huc revertentes satellites. Ly. Hem Tranio,
Eccum herum stantem pro fogibus conspicor.
Tr. (490) Agitedum properate Ly Ah, vereor ne denuo
Nos ableget quopiam. Sa. Hem satellites,
Optimè quidem quod redijstis. Quia
Sedulam, bonamque hodie nobis dedistis
Operam, merito habendus sim ingratissimus,
(495) Si non contra vobis studeam gratificarier.
Ly. Oh, merito te mi Saule semper feci maximi.
Sa. Vim primum nunc vobis beneficium praestem Lyco?
Ly. Si quidem placet here. Sa. Euge, placet: ad prandium
Omnes vos voco. Ly. O herum lepidissimum.
Tr. (500) Magna pol ob eam rem à nobis tibi habetur gratia.
Sa. Agedum. Quid stamus? quin concedimus intrò? LY. Optimè
Consulit: nam vel lupo esurientior
Sum. Tr. Et mihi jamdudum fame intestina murmurant.
Vae isti culinae, quae nos saturabit famelicos.
(505) Hem, quid stas Labrax? quin sequeris? La. Ego verò ac lubens.



ACTUS III.   SCENA I.
PHILIPPUS, SOPHRONIUS, EUSTACHIUS.
Senarij, septenarij, & octonarij Iambici.

ITa profecto res est, ut dixi, Sophroni,
Quo ab impia nos longius subducimus Hierosolyma, hoc
Euangelici negotij proventus est foecundior;
Magisque omnia succedunt ex animi sententia.
(510) Nam quanquam nobis cum huius urbis civibus
Haec nupera admodum notitia est, mirum tamen
[p. 23] Saulus
Qua nos ubique prosequantur beneficentia:
Quanti faciant, quo nos amore diligant.
Salutant comiter, consolantur: pecuniam,
(515) Vestes, aliaque quibus naturae eget imbecillitas,
Ultrò suppeditant, liberaliter. Hic ad prandium,
Alius ad coenam vocat: adventum gratulantur,
Excipiunt humanissimè abeuntes domum
Deducunt. denique pro se quisque sedulò
(520) Facit quo nos sibi benefaciendo devinciat:
Adeo ut hi prae reliquis se felices existiment,
Qui nostrae egestati opitulati fuerint maximè.
So. Est ut dicis Philippe: nihil his hominibus
Unquam mihi in vita visum est humanius,
(525) Nihil hospitalius, nihilque bene monentibus
Nobis per omnia obsequentius: adeo ut bona
Spes habeat animum, rem hîc successuram feliciter.
Eu. Deo, fratres, magna est nobis habenda gratia.
Cuius ductu primùm huc appulimus: quique nostros
(530) Hos qualescunque conatus secundare
Sua dignatus est clementia. Ph. Pie quidem
Tu isthaec, ut caetera omnia Eustachi: nihil
Etenim hic est, quod non gratuita illius in
Nos debeatur munificentiae. In hoc quisquis sibi
(535) Spem fiduciamque esse positam persuaserit,
Licet omni humana destitutus sit ope, egent,
Pannosus, contemptus, mortalibus omnibus
Inuisus, atque ideo sicuti apparet miserrimus:
Rerum tamen omnium quibus corpusculi indiges
(540) Necessitas, passim illi copia suppetet.
Nihilque cùm habeat nihil deerit tamen.
So. Istud verissimum esse utî confitear ipsa me
[p. 24] Saulus
Compellit res. Ph. Tum si adversi quid fortè acciderit, Deus
Exerceri suos, haud extingui sinit,
(545) Postremò si pro Christi nomine omninò.
Moriendum sit, nequaquam, qui ita perit, interit.
So. Verum dicis Philippe. attamen (ut quod sentio loquar)
Nescio quo pacto mihi semper visum est durum & grave
Ab impijs pium, à nocentibus innocentem affligier.
Ph. (550) Fatebor ita esse Sophroni, nisi in ipsum Christum, quo nihil
Unquam aut fuit, aut erit innocentius, quondam
Tam immaniter impiorum saevierit crudelitas.
Eheu, non possum quin lachrymem miser, quoties mihi
Tam indignum, infandumque facinus in mentem venit.
(555) O impiam, ingratamque civitatem Hierosolymam! vide
Obsecro quàm immerito ei haec abs te illata sit iniuria.
Qui coeteris posthabitis orbis nationibus
Te unam potissimum elegit sibi. docuit,
Bene praecepit, quae potuit omnia: peccatum tuum in
(560) Se transtulit: vitam denique vestrae saluti
Libenter impendit. hanc tu tanti immemor
Beneficij, pro maximis meritis ei gratiam
Refers? quòd nisi maturè resipueris, uti benevolentiam
Eius es experta, ita & iram senties: quod haud
(565) Procul abesse ominor: quando tua huc eum
Flagitia provocant. Eu. Ehem Philippe, quid
Isthuc? quam huc adventare turbam conspicor?
Cur non hinc nos subducimus? Ph. Hem manete, nihil periculi est.
Nisi quid me fallit mens, quòd modo paucis praesentibus.
(570) Divino adiuti numine, edidimus miraculum,
[p. 25] Saulus
Id nunc omnis rescivit populus, hinc ille
Concursus. Eu. De eiecto dicis cacodaemone?
Ph. Isthuc ipsum. Eu. Certè est istud; nam si satis
Cerno, aegrum lecto decumbentem bajulant. viden’
(575) Philippe? Ph. Video. Hem, quin illis prodimus obviam.



ACTUS III.   SCENA II.
NOSOPONUS, POLYDORUS, PHILIPPUS.
Eiusdem rationis.

MIserum me, differor doloribus! Po. Tace obsecro
Fili mi, & quod ferendum est, perfer fortiter.
Nam his quid aliud, quàm tibi malum conduplicas
Querimonijs? dolorem infracto qui pectore sustinet,
(580) Idem, mihi crede, post fruetur gaudio.
No. Facilè cum valemus recta consilia aegrotis damus:
Si hic sis pater, aliter sentias. Ph. Orandus est.
Nobis Deus fratres, ut quemadmodum modò,
Ita etiam nunc nostris adesse dignetur conatibus.
No. (585) Eheu me infelicem! mori malim, quàm ad hunc modum
Tot jam annos miserè discruciarier. Po. Bono
Animo esto; eccum video, qui huc morbum tibi adimet.
No. Faxint ita superi. Po. Quin ultro nobis obviam
Progreditur. Ph. Accedamus. Po. Salve plurimum
(590) Vir reverende, ad te venimus, spem, salutem,
Auxilium, ac consilium expetentes supplices.
Ph. Si in me quid est, vobis quod ex usu futurum creditis,
Agedum, utimini, operam meam vobis dico;
Namque hoc vestra erga nos debemus munificentiae,
(595) Conari manibus, pedibus, noctesque & dies nihil
Non periclitari, dum prosimus vobis. Po. Virum
[p. 26] Saulus
Bonum esse te tua indicio est oratio. Ph. Vellem quidem.
PO. Ab hinc decem annos, aut eo amplius, meus
Hic filius, grabato hoc quem coram incumbentem conspicis,
(600) Saeva correptus apoplexia, dies
Noctesque excarnificatur crudelissimè.
Eius rogamus ut te misereat, ac opem feras.
Ph. Nullósne consuluistis medicos? Po. Plurimos.
Ph. Quid respondent? Po. Dum nobis aegre turgeres marsupium,
(605) Essetque quod catapotijs, ac pharmacis
Impenderetur, omnes pollicebantur
Magnificè. Nunc postquam nihil reliquum est rei,
Desperatur salus. Ph. Bona verba. No. Sic se res habet,
Ut ait pater, destituor undique. Nunc in te mihi
(610) Spes est honorande vir, opitulare obsecro, ac inopis
Te miserescat mei. Ph. Ausculta frater. Ego neutiquam
Probi pijque hominis officium esse puto, cùm ipse nihil
Promereatur, postulare id gratiae apponi sibi.
Po. Quorsum isthaec. Ph. Dicam. Si hodie, uti spero, tuum
(615) Contingat hic vobis praesentibus revalescere filium.
Id nequaquam mea aut arti, aut industria,
Verùm divino erit asscribendum numini.
Nihil enim hîc est humanum quod sibi ingenium arroget,
Deus subinde utî nobis morbum immittit mortalibus,
(620) Ita solus medicandi artem callet optimè.
Nec quenquam usquam valetudinis inveneris
Tam desperatae, cui non is vel solo nutu, ubi
Volet, mederi posset: cùm mortuos
Quoque in vitam revocaverit saepissimè.
Po. (625) Istud quidem aliquoties istum Nazerenum, quem vos Dei
[p. 27] Saulus
Fuisse praedicatis filium, fecisse audivimus.
Ph. Frequenter frater. Po. Mirum certè. Ph. Atqui verissimum.
Hisce oculis ipse vidi. Porro autem impios
E corporibus mortalium exigere cacodaemonas,
(630) Mederi longo morbo tabescentibus,
Idque unico verbo: caecis visum restituere,
Sedare ventos, imperare fluctibus,
Aliaque huiuscemodi divina edere miracula,
Erat illi quotidianum. nunc adeo ut nihil
(635) Falsi me dixisse sciatis, & eum de quo loquor,
Christum, verum Dei fuisse filium.
Animum tandem inducatis credere, iuvenem
Hunc, quem totos decem annos apoplexia
Divexatum esse asseritis, mirisque excarnificatum modis.
(640) Mox membris omnibus optimè valentem,
Dolore vacuum, è lecto prosilire videbitis.
Agedum, adeste, & spectate prodigium. Po. Audin’ Nosopone
Hic quid dicat? No. Oh, pater, audiam rogas? quin sontio
Totum me immutari, nervos in corpore
(645) Omnes mihi constringier: atque adeo pristina
Me planè restitutum esse valetudini.
Po. Ehem, quid ais fili? No. Ne credito pater,
Nisi quod dico re ipsa evestigio comprobem.
Po. O rem omnium longè prodigiosissimam!
(650) Quid! siccine de lectica prosilis? hem, quid stas, medium hominem
Complectere Philoxene, ne in terram praeceps corruat.
No. Ah, mitte me sodes pater, nihil periculi est.
Satis valeo, vel ad luctam. Po. Hem mi gnate, hem gnate mi
[p. 28] Saulus
Quam ego novam rem nunc video? oh, superi nos servatos volunt.
No. (655) Prae gaudio mi Pater ubi sim planè nescio,
Quia praeter spem, atque incredibile hoc mihi obtigit.
Po. O faustum, fortunatum, ac felicem hunc diem!
Ph. Quid nunc fratres, satin’ qua dixi creditis?
Po. Omnia. Ph. Quid tu adolescens? No. Ut ne qua in re tibi
(660) Refrager, tua me hortatur virtus, hospes honoratissime.
Po. Oh, cui unquam quicquam audistis factum felicius!
Eho divine vir, quò ego nunc munere
Tantam in nos compensabo beneficentiam?
Aut quo pacto satis tibi pro merito referam gratiam?
(665) Agedum nihil à me optabis, quod non optatum feres.
Nam quanquam res angusta nobis est domi,
Non committam tamen, ut in hominem tam bene
De nobis meritum ingratus fuisse videar. Ph. Non mihi
Frater, at uni Deo habenda vobis gratia est.
(670) Quod divinae acceptum ferri convenit
Potentia, ob id à quoquam me aut magni pendi, aut laudarier,
Iniquum, atque impium esse iudico. Po. Scio
Mi hospes te non nisi coelesti opitulante gratia
Rem tantam potuisse efficere: maius enim opus est,
(675) Quam humana ut hic quicquam sibi vendicet industria.
Nihilominus tamen hoc nobis, meaeque famae commodum
Esse arbitror, ut si non magno & meritis tuis
Digno, exiguo saltem tibi contra gratificer munusculo.
Ne, qui nobis maledictum velint, id non tuae
(680) Civilitati, sed meae imputandum existiment
Ingratitudini. Ph. Mitte isthaec obsecro. mihi
[p. 29] Saulus
Satis magnam puto relatam gratiam,
Quando haec quae de nostrae salutis auctore
Christo hosce aliquot dies hîc praedicavimus,
(685) Arrectis auribus audire, & ijsdem fidem
Habere vos intelligo. No. O virum pium!
Deus me oderit, nisi tu mihi mea ipsius
Vita charior es. Po. Et ego malo me quovis dignum deputem
Nisi omnia hac verissimè abs te credam dicier.
No. (690) Me quoque in eandem sententiam tua
Iamdudum pertraxit pietas. Ph. Hem, laudo, isthuc tenete.
Hinc ne à quoquam abducamini videte sedulò:
Diversa ab his quisquis docuerit, eum haud secus
Ac pestem devitabitis deterrimam.
(Po. 695) Annitemur pro viribus divine vir.
Tum autem huius in filium hodie collati beneficij,
Quoad vixerimus nos memores fore promittimus.
Aedes meae praesente, absente me tibi,
Tuisque patebunt; non vocatis etiam locus erit
(700) Semper. Ph. Pro isthoc erga nos animo, gratiam
Tibi referet Deus. Nunc, ut diei tempus est,
Eò quo nos venturos polliciti sumus, modò
Eamus fratres. Tu autem mi adolescens, etiam atque etiam
Vide ne huius rei immemor,
(705) Divinam unquam in te cesses praedicare munificentiam.
No. Memorem faxo te dicas monuisse. Ph. Hem fratres consequimini.



ACTUS III.   SCENA III.
POLYDORUS, NOSOPONUS, PHILOXENES.
Partim senarij, partim septenarij Iambici.

MUltò omnium ego me gnate felicissimum
Factum esse existimo, postquam te à tam gravi
[p. 30] Saulus
Longoque morbo revaluisse conspicor.
No. (710) Minimè equidem mirum. Sed interim quo gaudio,
Quaque voluptate me affici credis pater?
Qui tot, tantisque hodie exemptus cruciatibus,
Corpus sanum, omnique vacuum dolore domum refero. Deus
Bone, cui unquam quicquam accidit aequè commodè, ac feliciter?
(715) Aut quis me homo alter vivit fortunatior?
Nemo mehercule quisquam: nam in me planè Deus
Potestatem ostendit suam, cui praeter
Omnem spem tantum obiectum est commodum. Ph. Rem tam
Prodigiosam mi Nosopone ne audivi quidem
(720) Unquam: atque ideo hisce oculis nisi
Id ipse conspexissem, nunquam crederem.
No. Ehem, quis nunc tibi videor Philoxene?
Modò neque pedes, neque manus, nec ullum membrum denique
Satis suum officium faciebat: adeò ut prae dolore vix
(725) Me commoverem miser. ecce autem nunc quàm subito sunt
Immutata omnia? vix ausim sperare somnians,
Quae vigilanti mihi ex inopinato accidunt.
Ph. Scio tibi hoc iucundius multò esse, ac gratius,
Cui fit Nosopone: verùm tamen ego haud minus
(730) Istud tibi ex sententia evenisse gaudeo: &
Quemadmodum tuam vicem dolui frequenter, ita
Vicissim nunc te conualuisse maxima
Mihi voluptati est. No. Credo Philoxene:
Nam id demum amicorum esse puto, communia
(735) Mala, bonaque ducere. Atque haec quisquis negligit,
Fateatur se indignum esse amici nomine.
Ph. Verùm dicis, sed interim cesso domum
Ad vos quantum possum praecurrere, & matri tuae
[p. 31] Saulus
Tam inexpectatum impertiri gaudium! Po. Hem,
(740) Mane Philoxene, mane, inquam, ipse praecurram,
Ab uxore hanc primus initurus gratiam.
Ph. Ah frustra me revocas, cursum cùm instituerim.
Po. Abijt homo. Nae ille laetum apportabit nuncium.
N. Atqui nemo credet, nisi rem ita esse oculis conspexerint.
Po. (745) Domum igitur illum consequamur, ut totam
Familiam undique delibutam reddamus gaudio,
Simulque Deum precemur, ut voluptatem hanc
Velit nobis perpetuam esse, ac bene stabilem.
No. Piè quidem tu isthaec pater. Po. Tum isti hospiti
(750) Cuius ope tantum, tamque insperatum nacti sumus
Bonum, bene nos aliquid vicissim facere convenit.
No. Nihil mediocre meritus est. Po. Eamus. Hem
Mida, lecticam hanc tecum aufer. No. Adolescens, sim
Me sodes isti lectulo hanc referre gratiam, ut
(755) Quemadmodum me fovit gestavitque diu,
Itidem nunc à me sublatus in humeros, domum
Feratur commodi. sine, inquam, ac me permittito
Hac in re animo meo obsequi.
Po. Itáne? No. Ita pater. Po. O lepidum spectaculum!


ACTUS III.   SCENA IV.
LYCO, TRANIO.
Eiusdem rationis.

(760) ENimvero Lyco te curasti molliter,
Probeque ventrem opplevisti tuum. nunc cùm
Rerum omnium satur es, nihil restat, nisi
Ut te domum subducas evestigio, &
Hanc edormiscas crapulam. Tr. Quò se malum,
(765) Proripit ille? hem Lyco, quid isthuc est rei?
Vah, siccine insalutato discedis hospite?
[p. 32] Saulus
Agedum revertere: superest tibi quem praebibam
Cyathus; revertere inquam. Ly. Ohe, nondum tibi satis
Exaturatus vidêre helluo, tot cantharos
(770) Cùm exorbillaveris, totque patinas elinxeris.
Tr. Tun’ me helluonem appellabis famelice:
Tun’ edacitatem obiectare audes homo edacissime?
Erras, si tibi isthuc impunè licere existimas.
Me mortuum malim, quàm non pro istis tui
(775) Dictis, te, uti dignus es, ulciscar furcifer.
Ly. Non est metuendus hostis, qui periculum denunciat.
Tr. Mox aliud faxo ut dicas, ubi pugnum tibi in os impegero.
Ly. Ridiculum, an me verbis terreri credis Tranio?
Qui gladio, non lingua depugnare soleo, huc,
(780) Si quid lubet. Tr. O virum fortem, atque strenuum
Nae tu formidine concideris, ego si ensem strinxero.
Ly. Ain’ vero canis? siccine ais? Tr. Eho, serio
Irasceris Lyco? non me aduortis jocarier?
Ly. Quin jam joco tibi caput diminuam verbero.
Tr. (785) Non agnosco te tam efferum, Ly. An ego toties tua
Isthaec contumacia
Verba audiam? Tr. Minue verò iram. Ly. Hoc Tranio
Tecum facito uri cogites, patientiam
Laesam in furorem saepe commutarier.
(790) Quapropter, si sapis, vide ne eum posthac
Ad iram provocaveris, quem cum voles
Placare nequeas. Tr. Eia missa haec face.
Ly. Age, hem, mitto. Tr. Pol te dignum facis Lyco.
At quid tibi tam dapsile placuit convivium?
Ly. (795) Nunquam equidem, quod sciam, in vita sum epulatus unctius
[p. 33] Saulus
Nunquam melius, lautius, aut prolixius.
Tr. Non possum summa quin circumlingam labra,
Mel atticum non aequè dulce, atque haec mihi
Sunt visa edulia. Ly. Tum autem isthoc vino quis obsecro
(800) Unquam quicquam gustavit delicatius?
Quid multis? cum dijs ambrosia mihi vesci, &
Nectar bibere videbar. Caeterùm haec tam suavia,
Et tam cara sine sumptu qui praebet tuo,
Non tu hunc habeas planè praesentem Deum? neque
(805) Contra, cum opus erit, gratificabere Tranio?
Tr. Me herculè admodum ingrati simus, nisi
Dicto audientes, illi è diverso per omnia
Morem gesserimus. Atque adeo, si in eum res inciderit locum,
Capitis periculum ut nobis pro eo siet
(810) Subeundum, incunctanter parendum existimem.
Sed appetit vespera, solque occidit dudum, quarè domum
Rectà nos conferamus, cras ubi hoc villi edormivimus,
Per otium sobrij de isthac re consultabimus.



ACTUS IV.   SCENA I.
SAULUS, PHILAX.
Trochaici catalectici, partim senarii, partim octonarii, admistis aliquot septenariis.

septenariis. PRô Deum immortalem facinus indignum! Phylax,
(815) Quid narras? Ph. Sic est factum Sa. Pro certon’ tu isthaec nuncias?
Ph. Ita mihi commemoraverunt, de quorum fide
Dubitare nefas esse duxerim. Sa. O scelus
Animadvertendum! ô facinus audacissimum!
Sed inultum faxo id nunquam auferant. Ph. Manè.
(820) Hem nondum audisti, quod est gravissimum.
Sa. Eho, an quicquam etiam amplius? Ph. Verò amplius.
[p. 34] Saulus
Sa. Agedum narrato; sed paucis, si potes,
Rem expedi. Ph. Paucissimis. Totam fere
Samariam execranda haec inuasit persuasio. Sa. Hem,
(825) Quid ais Phylax? actum est, si quidem tu haec vera praedicas.
Ph. Atqui certo comperi. Sa. O miseriam! Ph. Eò se contulerunt
Quotquot usquam ex hisce metu profugerunt regionibus.
Hîc suis populum dementant praestigijs. Sa. Quid audio!
Perij. Ph. Clamant omnes indignissimè
(830) Esse factum. Hoc advenienti, Saule quos mihi
Dixerunt! in ore est omni populo. Sa. Prae iracundia
Vix sum apud me. ô scelera! ô genera sacrilega! Hem quid est,
Si non haec insignis appellanda contumelia est!
Vah, meritò ego nunc mihi succenseo. atque adeò inertia,
(835) Nequitiaque me condemno, qui hac mea
Lenitate fenestram ad tantam audaciam
Perditissimis hisce impostoribus patefecerim,
Nam nulla alia ex re istud fit, nisi ex nimia indulgentia.
Itaque pessime hoc pacto in rempublicam
(840) Consuluimus, qui tam leni animo nos esse ostendimus
Hactenus. Ph Iamdudum dixi, idemque denuo
Nunc dico Saule, nisi perniciosissimis
Horum sacrilegorum conatibus, omnibus
Obstiteritis modis: idque adeò quàm fieri potest
(845) Ocyssimè, profectò in magnum aliquod malum
Seditiosa haec amentia evasura est denique.
Nam deteriores omnes sumus licentia.
Quicquid illis unquam inciderit in mentem, volent, neque id
Cogitabunt, prauum an rectum, aequum an iniquum sies.
(850) Quodcunque lubuerit, id sibi licere protinus
[p. 35] Saulus
Arbitrabuntur homines nequissimi.
Sa. Est ut ais Phylax. Quapropter dum licet,
Dumque consulendi tempus est, audacissimum
Cohibeamus incoeptum, ulciscamur impurissimos,
(855) Malè perdamus universum Christianorum genus.
Ph. Hem placet Sa. Non desinam, non conquiescam.
Donec hoc perfecero. Ph. Laudo. Sa. I nunc intro, ego quod in
Illos me facere dignum est, invenero.



ACTUS IV.   SCENA II.
SAULUS.

Iambici, partim senarij, partim septenarij
AH, quodnam hoc hominum genus est? quae haec est coniuratio?
(860) Ut quotquot huic se manciparunt haeresi,
Omnes eadem aequè studeant, nolintque omnia.
Neque declinatum quicquam ab aliorum ingenio
Ullum reperias: itaque uno animo, pari
Temeritate, omnes nostros oderunt ritus: legibus
(865) Esse adversos aequè studium, similis pertinacia est:
Ad omne nequitiae genus eos natos esse dixeris:
Praestigiatores, sycophantae, palpatores maximi.
Quos neque metus à periculo, neque pudor à turpitudine,
Neque ratio ab hoc suo errore unquam absterrere potuit.
(870) Quorum cum fallax melle dulcior est oratio,
Haud equidem mirandum, si phaleratis suis
Dictis imponant plurimis. Quibus quidem
Ex hac nostra nuper profligatis republica,
Magna me cura, atque animi sollicitudine
(875) Levarum fore sperabam. At nunc vide obsecro
Quàm me isthaec spes infelicem fefellerit.
[p. 36] Saulus
Dum nos hîc omnis securi infortunij,
Nihil ab ipsis nobis metuendum credimus,
Illi interea clam suum agentes negotium, ferè
(880) Omnem Samariae populum in partes pellexerunt suas,
Quibus ego rebus quidnam machinentur, &
Quo animum intendant, jamdudum intelligo. Vah, nescio
Quos illi nos homines esse arbitrentur, qui
Tantum se scelus impunè laturos existimant.
(885) Agedum, jam faxo sentiant in hac republica
Nostra magistratus esse severissimos.
Leges incorruptas: neque deesse arma, neque carcerem,
Acerrimum nefariorum scelerum vindicem,
Nae illi vehementer errant, si illam nostram pristinam
(890) Patientiam, atque lenitatem perpetuam sibi
Fore pollicentur. Furem scilicet, cuius
Ad unius, aut alterius rem pertinet iniuria,
Utî sceleratum detestabimur; aut etiam ultimo
Crucis supplicio dignum judicabimus,
(895) Iis autem, qui tot nationum, totque gentium
Animis aeternum machinantur interitum, sacra
Profanis qui miscent, omnia tumultibus
Qui complent, qui divina maiorum decreta turpiter
Aut violant, aut in sensum detorquent impium.
(900) His inquam, parcemus? horum audaciam
Refraenare, insolentiam retundere,
Impietatem punire, nefas esse arbitrabimur?
Ehodum, expergiscere Saule, satis iam, satis
Erga seditiosum hoc hominum genus tua
(905) Spectata est patientia: satis periculi
Coepisti adire, connivendi iam finem face.
Quid est tandem quaeso quod te impedit? mósne
[p. 37] Saulus
Maiorum? at illi se sceleratorum hominum sanguine non modo
Non inquinaverunt, sed etiam honestarunt saepissimè. An
(910) Leges? at hae ipsae ad impietatem hanc sceleratissimam
Coercendam, cruces, gladium, ignemque tibi porrigunt.
An invidiam malevolorum times? at semper is
Tibi animus fuit, ut invidiam, virtute partam, gloriam
Haud invidiam putares, Age malorum gratiam
(915) Nihil moror; sat habet fautorum, qui rectè facit.
Certum est nulli unquam istorum posthac parcere:
Quin quoquo gentium confugient, armata manu
A tergo persequar, insistam, ut quò se recipiant, nesciant.
Atque adeo commodè mihi in mentem venit,
(920) Priusquam me in viam dem, eadem haec, quae modo mihi
Retulit Phylax, summo Pontifici, ac caeteris
Urbis nostrae primatibus commemorabo omnia.
Deinde Damascum ad Synagogas Iudaeorum literas
Mihi dari petam: ut his ex auctoritate
(925) Senatus nobis auxilium ferentibus,
Quoscunque in istis regionibus invenero,
Damnata hac infectos haeresi, eos vinculis
Constrictos pertraham Hierosolymam. Quod si impetro,
Quid aliud malim, quàm vel hodie itineri accingier?
(930) At sat is hic cessatum est, adire eos volo.



ACTUS IV.   SCENA III.
LYCO.
Trochaici catalect. senarij, & septenarij, interiectis paucis octonarijs.

DEfessus sum currendo, Saulum usque per
Omne dum quaero oppidum. Ut te Sosia
[p. 38] Saulus
Cum tua monstratione Superi perdant infeliciter,
Qui me ad portam quaesitum ire jusseris, ubi
(935) Nemo illum toto hoc vidit die. At domi
Nunc eum opperiri certum est, donec huc
Tandem redierit. quanquam haud laetum adferam
Nuncium: homo insaniet, satis certo scio,
Ubi, quae à profugis illis impostoribus
(940) In Samaria sint perpetrata intellexerit.
Neque mirum certè: nam quis tantam non indignè ferat
Audaciam? mea sic est ratio, & sic animum induco meum
Nisi quicquid usquam est Christianorum modis
Omnibus exagitemus, affligamus, &
(945) E medio tollamus protinus, actum est, illudent, ubi
Superiores se esse senserint: nec unquam ab
Insana hac animi obstinati peruicacia
Ullis abduci sese patientur rationibus:
Tanta est impia persuasionis pertinacia,
(950) Nunquam divelli à sententia semel
Infixa. Atque eccum ex pontificis maximi
Aedibus ipsum opportunè prodire conspicor.
Laetus est, nondum isthaec rescivit mala.



ACTUS IV.   SCENA IV.
SAULUS, LYCO.
Eiusdem rationis.

OMnem rem modo pontifici, quo pacto se haberet,
(955) Enarravi ordine, nihil quicquam vidi commotius.
Literas quas petebam iussit illico mihi
Expedirier: sacrilegorum impios
Conatus aususque detestans identidem.
[p. 39] Saulus
Me praeterea pro isthoc in rempublicam
(960) Animo collaudabat, agebatque gratias.
Ly. Non satis, quae loquitur, intelligo. Sa. Sed hic quis est
Quem stantem ante nostras conspicio fores?
Aut Lyco est, aut oculi prospiciunt parum. Is
Est ipsus, bene est, per tempus advenit.
(965) Hem Lyco, quem hic opperire ante ostium?
Ly. Salve here, te mihi jamdudum exoptabam dari.
Sa. Et ego te jam jam jussissem accirier.
Ly. Nondum vocatum igitur me adesse gaudeo.
Sa. Ausculta quid te velim. Ly. Prius obsecro
(970) Ea me loqui finito, quae utî scires modò
Te per omne quaesivi oppidum. Sa Sino.
Loquere, quanquam quid dicturus sis intelligo. Ly. Haud
Arbitror. Sa. Agedum, cedò, si quid habes novae rei.
Ly. Fero alia ad te flagitia ingentia, nova, capitalia, boni
(975) Istius Christianorum sodalitij. Sa. Facilè
Divinaram id fore. Ly. Mitto jam conciliabula
Clandestina, nocturnosque coetus, id nihil
Puto. Sa. Iampridem subodoratus sum omnia.
Ly. Ain’ omnia? Sa. Certè inquam, dudum. Ly. Itan’ à Philippo
(980) Audisti, quae facta in Samaria? Sa. Omnia,
Ly. Eho, quid videtur? Tun’ dixeras,
Facinus indignum here nos sic circumvenirier?
Sa. Iam ostendam. Ly. Multa illos malè docet tua
Isthaec facilitas. Sa. Scio. at nunc faxo sentiant.
(985) Me sua culpa ex miti factum esse acerrimum:
Et quantum valeat iratus, cuius gratia, ac
Ienitate procaciter abusi sunt hactenus.
[p. 40] Saulus
Ly. Istud rectè; hem, laudo. Sa. Nec à quoquam me sinam
Exorari, quin pro tam insigni isthac audacia
(990) Illos, utî dignum est, ulciscar veneficos.
Malim me crudelem, quàm in tanto periculo aut
Dissolutum, aut socordem viderier.
Quanquam, Deus bone, quae potest esse in tanta sceleris
Immanitate coërcenda crudelitas?
Ly. (995) O virum verè fortem, atque strenuum!
Sa. Nam nisi maturè audacissimis horum conatibus
Restiterimus, execrandamque hanc haeresim radicitus
Extirpaverimus, ad extremum, qua sunt confidentia,
Arma quoque ad evertendum religionis statum
(1000) Capessent homines omnium qui vivunt perditissimi.
Ly. Eho Saule, isthuc est sapere, non quod ante
Pedes est modo videre, sed etiam illa quae futura sunt
Prospicere. Sa. Utinam haec aliquanto praevidissem maturius:
Aequabiliùs meherculè ac constantiùs
(1005) Sese nostrae haberent res. At nunc eamus
Intro ibi meum consilium, quidque in hac re
Te facere velim intelliges. Ly. I prae, sequor.



ACTUS V.   SCENA I.
MACARIUS, EUSTACHIUS,
PHILIPPUS.
Senarii, & septenarii Iambici.

PErij, nunc illud est, quod si omnes omnia
Sua conferant consilia, atque huic inevitabili
(1010) Malo salutem quaerant, auxilij nihil adferant.
[p. 41] Saulus
O invidentiam! utrum studióne id habet, an laudi
Sibi fore existimat, si nos perdiderit innocentes?
Eu. Quid ais Philippe? siccine & Aethiopes, gens Barbara,
Luxu, ac mulieribus delitijs diffluens.
(1015) Ad doctrinam se convertunt evangelicam? Ph. Ita se
Res habet, ut dixi Eustachi. Eu. Benè, ita me Deus
Amet, factum. At quid isthuc, quòd Macarium
Procul exanimatum conspicio? quàm vereor ne mali
Quid ille nunciet. Ma. Hei misero mihi, vix sum
(1020) Apud me, ita nunc animus commotus est metu.
At ubinam reperiam Philippum? Ph. Propius obsecro
Accedamus. Ma. Ut hoc illi impertiam infortunium.
Eu. Hem cessas alloqui? Ma. Ad Philoxenem hinc ibo properè,
Ibi eum me inventurum arbitror. Ph. Hem, resiste Macari.
Ma. (1025) Quis homo est, qui me? Ph. Respice. Ma. Eho Philippe, te
Ipsum quaero. Hem Eustachi, te quoque mihi optabam dari.
Eu. Ah frater, quidnam est, quod ita trepidas? Mac. Occidi
Miser. Ph. Quid exanimatus es, aut quid times? animum recipe
Macari. Ma. Planè. Eu. Quidnam istud planè sibi
(1030) Vult mi homo? Mac. Perijmus, actum est. Ph. Istud avertat Deus.
Mac. Nostra herculè in dubio vita est. Ph. Cedo obsecro
Quid sit? Mac. Nescitis quantum ego vobis apportem mali.
[p. 42] Saulus
Eu. Quid ergo est? dic amabo, quid taces? Ma. O nos
infelices! Ph. Bono animo esto: infelix non est, nisi
(1035) Cui Deus propitius esse desiit. Verùm
Agedum sodes, eloquere quicquid tandem est miseriae:
Ut poterimus feremus. Ma. Saulus est, nobis
Qui hanc excitat tragoediam, is solus exoritur,
Sua qui nos affligit, exagitatque tyrannide.
Eu. (1040) Hei, vereor ne quid Saulus apportet mali.
Ph. Quid iste quaeso? Ma. Omitto jam, quae fecit hactenus,
Modò quid inceptat homo crudelissimus!
Ph. Quidnam istud est, aut unde tu haec rescivisti obsecro?
Ma. Conveni hodie huc accedens quendam, qui modo
(1045) Se dictitabat venisse Hierosolymis,
Virum, utî mihi quidem videbatur, probum,
Nec à nostra religione alienum. quod cum ex alijs, tum hinc
Potissimum animadverti, quando inter narrandum homini
Lachrymae ex oculis erumpebant quasi puero.
(1050) Ita ut facilè cernas eam rem ipsi aegritudini
Esse. Eu. Hem. quid ais? Ph. Quid ille narrabat? Mac. Nihil.
Nisi quod ipse suis spectaverat oculis.
Ph. Quid tandem? Ma. Saulum cum ingenti satellitum,
Ac militum manu se vidisse in itinere: minas,
(1055) Caedes, stragesque utî rabiosam quandam belluam,
Adversus nos spirantem immaniter. Eu. Occidi.
Mac. Atque adeò jam brevi his futurum, omnesque nos, quotquot
In hisce aetatem degimus regionibus,
Comprehensurum, vinctosque pertracturum Hierosolymam.
Eu. (1060) O efferam hominus impij dementiam! Ah
Nullone nos pacto crudelitatem huius
[p. 43] Saulus
Effugere poterimus? quot modis eius furore vexati,
Vix pauci hic inopem vitam incolimus exules.
Nunc adeo, quasi parum sit antehac quod egit, nos
(1065) Terra, marique affectat insectarier?
Ph. Ita me Deus amet, ut ego nunc non tam nostram vicem
Deleo, quàm eorum me miseret, qui mox metu,
Ubi haec audiverint, ab his quibus fidem
Iam habere coeperant, in pristinum errorem
(1070) Revolventur denuo. Mac. Quis pectore est tam adamantino,
Cui non lachrymas isthaec excutiat calamitas? Eho,
Videte quaeso quàm immeritò haec ab ipso iniuria
Nobis inferatur: quando neque dictis, neque
Factis unquam commeruimus, meritò ut ille caperet
(1075) Odium nostri. Eu. Ita quidem se res habet; etenim, ne omnino quid
Accusandi essemus, scio nos cavisse sedulo.
Quandoquidem ei rei operam dedimus hactenus, non ut
Cuiquam noceamus, verùm ut prosimus plurimis.
Ph. Isthuc à nobis nostra flagitat professio: ut
(1080) Si quando usus veniat, ex nostro ipsorum incommodo
Lubenter aliorum quaeramus commodum.
Ma. Scio ita esse, verum quid agimus nunc? aut quid consilij
Obsecro capiemus Philippe? Ph. Nescio hercule,
Nisi hoc unum, quod sors feret, feramus fortiter.
Ma. (1085) Ah. Ph. In Deo omnis spes sit nobis. Eu. Hem placet.
Ph. Cui nostra curae erit salus. Ma. Hei, quàm timeo miser!
Ph. Mitte timorem Macari: & quoniam id fieri quod vis, non potest:
[p. 44] Saulus
Velis id quod possit. Eu. Sed quid, quod te rogem
Frater? manebimúsne in Samaria, an fuga
(1090) Salute consulendum existimas! Ph. De isthoc
Quid censeam, quidque expedire nobis arbitrer.
Intus conuocatis caeteris fratribus edisseram
Clanculum. Ma. Age igitur, res non patitur moram.



ACTUS V.   SCENA II.
SAULUS, SOSIA, TRANIO, LYCO. IESUS.
Eiusdem generis.

Quid isthuc? itan’ ad clarum dormivi diem?
(1095) Adesdum Sosia. So. Hem praesto sum here, impera
Quod vis, ac factum existima. Sa. Profer ocreas,
Et calcaria: equumque ex stabulo foras producito.
Dein’ satellites quid remoretur vise. So. Abeo. Sa. Sed
Bene est, ultrò foras illos exire conspicor.
(1100) Hem Tranio, jamdudum diluxit. ad iter
Omnes ut rursum se parent, jube. Tr. Nihil
In nobis est morae. Sa. Cedo alios. Hem Lyco,
Ubi centurio est, & manipulus militum? Ly. Eccum adest,
Here. sequimur quocunque vocaveris, vel ad
(1105) Manes imos si iusseris. Sa. Eia, laudo. Parum est
Uti videtis quod restat viae, atque adeo satis
Si prospiciunt oculi, procul ecce moenia,
Turresque urbis Damasci video. Ly. Est ut dicis, nihil
Te fallit prospectus, video & ego. Sa. Hic sat scio,
(1110) Ingentem Christianorum inveniemus multitudinem
Quos ego quidem, si vivo, ita exercebo sacrilegos,
Ut ne quisquam omnino istorum sibi feliciter
[p. 45] Saulus
Tam impiam cessisse glorietur confidentiam.
Piaculum est misereri pertinaciter
(1115) In delictis perseverantium. Ly. Placet.
Sa. Nunc adeò, ne quis vestrum sibi praedictum neget,
Uti saepe antehac, ita nunc omnibus edico denuo,
Ut si quem alicubi hominem isthac infectum haeresi
Offenderitis, sive is vir, sive foemina
(1120) Fuerit, eum manibus à tergo revinctis, ad
Me pertrahatis evestigio, malè
Intereat, quisquis, aut vos inhibere, aut illos paret
Defendere. Spero me habere, qui hos meo excruciem modo,
Qui eorum animos, qui nunc otio, luxuque diffluunt.
(1125) Retundam, redigam, ut quò se vertant, nesciant.
Atque adeò illorum sanguine animo medicabor meo.
At at, occidi miser, retinete me obsecro. Tr. Hem,
Quid istuc est here? Ly. Vae mihi, quid hoc monstri est? Sa. Perij
Infelix. Ie. Saule, Saule, quid me persequeris? Sa. Quis es
(1130) Domine? Ie. Ego sum Iesus ille Nazarenus, quem
Tu es insectatus hactenus verùm ipse te
Crucies licet, nihil tamen ages: nam quae inscitia est
Adversus stimulum calces? Sa. Domine, quid est, quod me facere velis?
Ie. Surge, atque ingredere civitatem, ibi doceberis,
(1135) Quid tibi agendum siet. Tr. Hei mihi, vix subsisto metu!
Orem omnium prodigiosissimam Ly. Unde illa
Vox Tranio, cùm neminem hic videamus uspiam?
Sa. Me miserum prae formidine, neque ubi sum, neque
Quid ago, neque quid loquor scio. At at, quid hoc
(1140) Actum est, perij. So. Quid mi here? Sa. Quis oculorum mihi
[p. 46] Saulus
Praestrinxit aciem? Ly. Quid ita sodes Saule. Sa. Quia nihil
Prospicio quicquam. Tr. Ehem. Sa. Et visus planè perijt.
So. O miseriam!atqui aperti sunt oculi. Sa. Cedo
Manum obsecro. So. Hic sum, ah miser, itan vides nihile
(1145) Quae haec est calamitas? Sa. Eheu, quis me vivit infelicior?
Hánccine de improviso mihi obiectam esse miseriam?
Equidem vix pedibus consisto, ita animo malè est.
Cur ego vivo? cur non morior? Ly. Ita me Deus
Amet, ut nunc me tui Saule miseret, tantum
(1150) Ad te subito devenisse infortunium?
Sa. Ah, quàm ego nunc totus displiceo mihi! quam pudet
In maximas hasce redactum calamitates! & id adeò
Mea culpa. Quod ni fuissem pertinaciter
Impius, haec nunquam evenissent mihi. Itaque nunc
(1155) Merito ego pretium ob nequitiam fero. Tr. Ah Lyco, lachrymas
Pol ex oculis mihi huius excutit infelicitas.
Sa. Egomet me novi, & peccatum meum: nullum est
Malum, quo me non deputo dignissimum.
Eho, quid isthuc Saule? itáne parasti te, ut
(1160) Spes nulla reliqua in te siet tibi? Ly. Bono animo
Esto mi here, & lachrymas mittito. Sa. Quid consolare me?
An usquam gentium quenquam aequè miserum reperias?
Propè adest exitium mihi, nisi quid alicunde
Subsidij affulserit: adeo gravi conscientiae
(1165) Carnificina me mea discruciant crimina.
Plumbum, aut si quid plumbo gravius, mihi videor
Gestare in pectore, Ah, hoc illud est, frequens
[p. 47] Saulus
Quod dici consuevit; nihil esse miserius animo sibi
Malè conscio. Tr. Ut res sese nobis dant, ita
(1170) Humiles, atque elati sumus. Hoc nemo magis
Fuit animosus quisquam, nemo intrepidus magis
Atque efferus. Nunc autem infortunio
Perculsus, quam submissi, ac parvi animi est! quam timet
Omnia! adeò ut non cognoscas eundem esse.
Sa. (1175) Sed illud ecce subito suggeritur mihi,
Bonum esse Deum, facilem, pium, placabilem.
Et ad agnoscendum multò proclivissimum.
Quapropter huc confugere certum est. ille me
Sua dignabitur miserum clementia.
(1180) Nunc utî jussus sum, in civitatem me deducite.
Ibi, spero, reperiam, qui suo me consilio adiuvet:
Qui consoletur, doceatque quid spei reliquum fiet.



ACTUS V.   SCENA III.
PHILIPPUS, SOPHRONIUS.
Senarii & septenarii, partim recti, partim Σκάζοντες

Mlnimè profecto vanum esse arbitror, quod hesterno
Die de adventu Sauli narrabat Macarius:
(1185) Ita passim uno ore idem omnes asserunt quin jam
Eum haud procul à Damasco abesse praedicant.
Quare Polydorum nostrum illuc speculatum misimus.
Qui si quod fertur verum esse renunciaverit,
Nihil equidem restat, nisi ut hinc evestigio
(1190) Omnes aufugiamius, solumque vertamus,
Quàm poterimus celerrimè, priusquam huius
Nos hîc circumvallet crudelitas. Nec est
Quod quisquam id nobis vitio vertendum putet:
[p. 48] Saulus
Nósne ut formidolosos, mortisque metu territos,
(1195) Aut culpandos, aut arguendos censeat:
Cùm adversus urgentem insectantium violentiam
Non ensibus, galeis, sed sola fuga
Christus suos armatos esse voluerit.
Ac tum potissimùm hoc modò
(1200) Saluti consulendum, cùm nos dominico
Gregi ex usu porrò futuros confidimus.
At eccum Sophronium itineri accinctum huc accurrere
Video. So. Credo equidem illum jam jam adfuturum esse, ut suam
In nos exerceat tyrannidem: & innocentium
(1205) Sanguine, cuius semper sitientissimus
Fuit, efferatam animi libidinem expleat.
Itaque quemadmodum monuit Philippus, dum
Licet, furentes effugiam manus. Tuum
Nunc auxilium supplex imploro mi Deus:
(1210) Tu nos tuere innoxios speque impia
Immanem, atque atrocem frustrato belluam.
Sed commodè eccum adest Philippus. hunc sequar
Quocunque se receperit. Ph. Ehem Sophroni.
So. Philippe fuge sodes, quidnam hic te detinet
(1215) Tam diu? Ph. Iámne reversus est Polydorus? So. Nondum Ph. Eum
Opperiamur, dum redeat. So. Si modo redeat:
Nam nimiùm vereor, ne Sauli illapsus manus,
Perierit infelix. Ph. Desine malè suspicarier:
Mox aderit spero, huc me interea consequere. So. O miseriam!



[p. 49] Saulus

ACTUS V.   SCENA IV.
EUSTACHIUS, POLYDORUS.
Senarij & septenarij iambici.

(1220) Vide nunc etiam sodes Polydore, ut mihi
Haec certa, & clara attuleris: ne nos in breve
Falsumque gaudium conijcias. Po. Atqui certò comperi.
Eu. Quid audio? Po. Ad Philippum nunc quantum queo,
Hinc recta propero ut quae tibi dixi, dicam itidem
(1225) Illi. Eu. Manedum amabo. Po. Oh, mitte me. Eu. Mane
Obsecro. Po. Quid isthuc? aut quamobrem, cedo? Eu. Timeo
Ne aliud credam, atque aliud nunties. Po. Age,
Maneo. Eu. Sic te dixisse opinor. Dum die hesterno,
Damasco Hierosolymam ire parabas, vidisse te
(1230) Haud procul à porta Saulum istum Tarsensem, lumine
Penitus orbatum, miserisque affectum modis,
In oppidum à satellitibus aliquot deducier.
Po. Hisce oculis Eustachi. Eu. Eundem illum, qui nomini
Christiano infestus, nos est insectatus hactenus.
(1235) Itane est factum? Po. Ita inquam. Eu. At unde quaeso eum
Esse sciebas Polydore? noverásne illum prius?
Aut vidistin’ unquam alias? Po. Saepe Eustachi. Eu. Ubi,
Aut quando? dic sodes, Po. Cùm superiori anno
Essem Hierosolymis. Eu. Oh, cave ne falsam gratiam
(1240) Studeas inire. Po. Vah, itan’ parvam mihi
Apud te esse fidem? nihil hoc certo certiùs.
Eu. At unde istud illi profectum est infortunium?
[p. 50] Saulus
Po. Aliquid ei credito adversi in itinere accidisse, sed censen’
Eustachi me potuisse intelligere omnia,
(1245) Cum ad illos non auderem accedere propius?
Eu. Quî scis an id ideo sibi evenisse assimulaverit,
Ut nos falso lactaret gaudio: & amoto metu
Sperantes, interea oscitantes opprimeret: ut est
In comminiscendis dolis insignis artifex.
Po. (1250) Aliud dicas, si hominem ipse vidisses. Nunc adeò quò
Constitui, sine mora ire pergo. Hinc Damascum protinus
Recurram, ut quae sint facta inquiram exactius:
Cras admodum diluculo reversurus.
Tu interea frater omnibus quantum potes,
(1255) Idem porrò commemorato: & metum in quo nunc
Sunt, illis exime, atque exple animos gaudio.
Ex. Non impulit me hac non omnino ut crederem
Atque haud scio, an quae dixit sint vera omnia.
Non quod verbis illius diffidam: sed quò magis
(1260) Isthoc verum esse cupio, eò minus, ut ita
Esse credam animum possum inducere. Sed cesso hinc
Abire, & quemadmodum monuit Polydorus, caeterum
Fratribus incredibilem istum impertiri nuntium.



ACTUS V.   SCENA V.
SAULUS.
Eiusdem rationis.

NEqueo mearum rerum initium ullum invenire
(1265) Idoneum, unde exordiar narrare, quae
Mihi de improviso, nec quicquam istiusmodi
Metuenti evenerunt infelicissimo. Hei mihi
[p. 51] Saulus
Quae cogito? quibus nunc excrucior modis?
An nunquam oculis meis mala mea, quaeque ego
(1270) Admisi crimina, obversari desinent?
Quoties anteactam vitam respicio, Deus
Bone, quantum se mihi subito pandit turpium
Errorum, scelerum, ac flagitiorum barathrum! Quam me mei
Pudet! Vae misero, eò redactum me esse infamiae, ut
(1275) Quem pro suis erga nos immortalibus
Beneficijs nunquam satis laudare poterimus,
Aut gratias agere: eum ego perinde ac maleficum,
Hostemque sim insectatus infestissimum? Ah,
Malum me quoduis commeruisse, atque meritò in
(1280) Hasce calamitates devenisse confiteor.
Quidvis tamen agam potiùs, quam animum despondeam,
Veniamve desperem. Nam Deus uti scelerum
Vindex, atque ultor est incorruptissimus,
Ita non alium invenias ad ignoscendum noxia
(1285) Aeque paratum, facilem, promptum, ac obuium
Hinc igitur spes animo affulget meo, fore ut
Ille potiùs mei misereatur, quam jus suum
Persequutus, infligat quae me dignum esset
Pati. Idque maximi ex ea
(1290) Re venit in mentem mihi, quod nocte, cùm
Apud Deum commissa supplex confiterer, &
Veniam lachrymis precarer, visus sum mihi
Videre virum, cui nomen erat Anania,
In conclave ubi jacebam ingredientem, ac manum
(1295) Capiti imponentem meo, quo pristinus
Oculis restitueretur visus. Haec ut ita
Mihi nunc eveniant, oro, obtestorque mi
[p. 52] Saulus
Deus. sic tua benignitas evaserit
Longè commendatissima, si sese piam,
(1300) Placabilem, bonamque in me immerentem exerat.
Age Sosia, cedo manum, ac me intro reducito.



ACTUS V.   SCENA VI.
ANANIAS, MACARIUS, POLYDORUS.
Eiusdem rationis.

DEum immortalem, quae ego nova vidi insomnia?
Ita quidem res est, nequicquam contendit, cum Deo
Qui pugnam suscipit. Ma. Incredibilia sunt,
(1305) Quae commemoras Polydore. Po. Atqui verissima.
Ma. Quis nobis fortunatior, si quidem hoc ita
Esse inveniamus, ut tu te vidisse praedicas.
Po. Iam faxo id ita esse certò comperias. Ad Hilarium
Fratrem nostrum primùm omnium eamus: illum rem
(1310) Omnem, quo pacto se habeat, jamdudum scire arbitror.
An. Verùm hoc demiror, cur hanc mihi provinciam
Delegarit Deus, & non potiùs alteri
Cuipiam, & auctoritate, & nomine celebri.
At quem nunc mihi potissimum exoptem, cui
(1315) Haec commemorem dari? Po. Omnis res nunc in vado est.
Sed eccùm oppido opportunè Ananiam per forum
Venientem conspicor. Ma. Ubi is est. Po. Hem, ad dextram, viden’?
Ma. Video, Po. Quanquam properamus, tantisper tamen
Cessemus, donec huic, si fortè ignoret, gaudium
(1320) Isthoc insperatum impertierimus. Ma. Laetus
[p. 53] Saulus
Est, jam rescivisse arbitror. An. At quid hoc? estne
Hic Polydorus Samaritanus, quem huc accedere
Video? is est ipsus. Po. Ad nos deflectit viam.
An. Et quisnam ille alter? Hem Macarius est. Bene
(1325) Ita me Deus amet, factum, gaudeo. nullos
Mihi nunc optarim magis. Po. Salvere te
Iubemus plurimum Anania. An. Hem, fratres charissimi
Salvete. Opportunè sanè vos huc recepistis hodie,
Ignoratis quantum ego vobis apportem gaudij.
Po. (1330) Scio quid dicas. An. Alias res agis. Po. Haud arbitror.
An. Certè, inquam, Polydore. Po. Ah. Ma. Sine. An. Nescitis quid hac nocte
In somnis viderim, & quae mihi revelarit Deus.
Po. Credo, sed quid mihi videre contigerit scio.
An. (1335) agedum, auscultate, atque animum aduortite sedulo. Ma. Hem,
Narra obsecro, nam audire gestio. Po. Mirum
Si tu quicquam adferes maius, quàm ego verè
Me hisce oculis vigilantem spectasse praedico.
Ma. Ah, potin’ ut desinas? age Anania, cedò
(1340) Sodes, quae videris insomnia. An. Cùm die
Hesterno ad multam noctem vigilassem, arctior
Me quam solebat somnus est complexus. Hic
Visus sum audire vocem dicentem mihi:
Anania. Mox me à Deo vocari sentiens,
(1345) Praesto sum, inquam, Domine. Tum ille, expergiscere,
Ait, ac lectum relinque protinus, atque recipe te
In vicum, qui vulgo appellatur Rectus: &
Illic in aedicus Iudae Saulum quaere, patria
Tarsensem: quem quidem orantem invenies, & crimina
[p. 54] Saulus
(1350) Deflentem sua. Ma. Bone Deus, plus spei video
Quàm unquam ausim optare. Po. Perge porrò Anania,
An. Hic ego repentina formidine territus
Perculsusque Domine, inquam, ex multorum relatu, quae
Huius viri in tuos semper fuerit crudelitas,
(1355) Intellexi saepissimè: & quantis malis
Hactenus eos afflixerit Hierosolymis,
Porrò autem nunc quasi nihil sit quòd antea
Commisit, huc etiam, ut ferunt, adventat impius,
Saevissimis summi Pontificis armatus diplomatis:
(1360) Ut omnes quotquot usquam, qui nomen tuum
Profitentur, repererit, vinctos in carcerem
Conijciat, omnibusque discruciet modis.
Ma. Quid audio? Po. Quid tum posteà? cedo frater.
An. Scio, inquit ille, lupum istum infestissimum
(1365) Formidatis oves, atqui nihil periculi est:
Iamdudum in agnum eum mutavi mansuetissimum.
Atque adeò illum mihi velut insigne organum
Delegi, qui meum nomen per universum orbem
Vehat, apud gentes, reges, atque filios
(1370) Israëliticos intrepidus passim praedicet.
Cuius rei gratia multo graviora perferet,
Quàm unquam minatus est vobis. Po. O rem novam!
An. Proin’ tu vanam hanc sollicitudinem, tibi
Quae animum excruciat, fac omittas Anania:
(1375) Eoque propera quantum potes. Ma. Prae gaudio
Me herculè quid loquor, aut ubi sim nescio.
An. Ego continuo è lecto provolo. Po. Summe Deus, serva obsecro haec
Nobis gaudia. An. Nunc adeò rectà illo me confero.
Po. I frater, rem ita esse reperies. nam ego ipse eum
[p. 55] Saulus
(1380) Oculis captum in urbem vidi deducier. [ Idque adeo est, quod me spectasse gloriabar
Modo. An. Quid ego audio? Vidistin’ obsecro? &
Sciebas quò deductus esset? Po. Non, & ideò
Simulac quod vidissem renuntiassem nostris, protinus
(1385) Reverti huc, ut rem perscrutarer diligentius.
An. Quando istud actum est? Po. Nudiustertius. An. At quid tibi
Hîc erat negotij? Po. Mitte isthuc, nam nihil ad hanc rem attinet.
Sed age, propera Anania. Quin etiam si placet,
Ibo unà tecum: nam videre gestio,
(1390) In quem tandem haec res evasura sit exitum.
An. Imò hercule isthoc pacto rem mihi feceris
Multo gratissimam: ut si quid fortè ego defecero,
Tu succurras, operaque juves. Macari, tu revertere
Intereà ad nos: atque ibi maneto dum redierimus,
(1395) Quid aliud volui dicere? Ehem, sorori meae
Mandato, uti ignatio nostro hanc rem nuntiet.
Ma. Intelligo. Po. Praecede frater, consequor.
Ma. Enimvero gaudeo, nosque omnium longè
Fortunatissimos esse arbitror, quando hunc
(1400) Ab immanissimo isthoc incepto deterruit Deus.
Nam nimis ego illum formidavi malè:
Ita quasi lupus esurient, in quem impetum
Faceret, semper quaesivit hactenus. At satis
Superque hic remoratum est. Ipse ignatium
(1405) Si domi sit visam, ut primus omnium
Ei rem iam incredibilem, ac insperatam nuntiem.
[p. 56] Saulus

ACTUS V.   SCENA VII.
ANANIAS, SAULUS, POLYDORUS.
Senarii, septenarii, & octonarij Iambici.

Quietus esto Saule mi, Deus sua dignabitur
Te misericordia, si anteacta vitae exosus crimina,
Omnem spem, omnemque tuam fiduciam in eum conferas,
(1410) Cuius, quò desperatior res nostra est, hoc praesentior
Salus. Sa. Vae misero! An. Quietus, ac bono
Aninio esto inquam. Sa. Quinam possim Anania, cùm tam impij
Facinoris mihi sim conscius? An. Eho, desine: à Deo
Diligeris frater, quò magis tua ipsi curae est salus.
Sa. (1415) Ita velim me promerentem diligat
Anania, ut me hoc delictum admisisse in me, id mihi
Vehementer dolet, & me mei pudet. An. Scio Saule, &
Propterea nunc magis Deus ignoscit tibi. Sa. Hei mihi,
Egomet meam impietatem novi, & peccatum meum.
(1420) Dignus sum quem tellus ima dehiscens absorbeat.
An. Quin ego quoque esse in hac re culpam maximam
Non nego. Verum tamen quandoquidem praepostero
Quodam pietatis ardore potius, quàm aut malitia,
Aut verae religionis odio deliquisse te
(1425) Constat, jamdududum omnem noxiam tibi
Divina condonat benignitas? Sa. Quid ais? mihi
Omnem noxiam Anania? qui tantum perpetravi scelus?
An. Ut delictum sit maximum frater, Dei tamen
Longè maior est indulgentia: cui modo
(1430) Facito utî confidas, & nostra te nihil fallent
Promissa. Deliquerunt ante alij non pauci, itidem honi.
[p. 57] Saulus
Qui postea prioris vitae ducti paenitudine,
Divinam supplices sunt consequuti gratiam.
Nam mortales quam minima in spe siti sunt, tam
(1435) Facillime patris misericordiam
In vota pelliciunt sua: Nunc adeò in genua
Procumbito, ut manum capiti imponam tuo,
Dominus Iesus, idem ille, inquam, qui huc proficiscenti tibi
In itinere apparuit, & à scelere hoc tam impio
(1440) Deterruit, me ad te misit, uti visum recipias,
Et divino implearis numine. Confide frater, &
Vide sodes, ne quod Deus indulget, tua
Tibi intercipiat diffidentia. Nunc age,
Surge, & posthac à male faciendo tempera.
Sa. (1445) Deum immortalem, unde novus iste in pectore
Vigor? unde repentina haec alacritas? hem, quid hoc?
Omnis mihi aegritudo subitò conversa est in gaudium.
Aufugit luctus, successit animi tranquillitas.
Quin totum me intus immutatum sentio.
(1450) Atque ô admirandam divini numinis clementiam!
Iam squammae quaevisum impedierunt hactenus,
Ab oculis decidêre mihi, rediitque visus pristinus.
O Anania mi, ô mi frater, ut ego te nunc aspicio lubens!
Permitte dum sodes, ut te amplecter ac osculer.
(1455) Oh, vix sum apud me, ita nunc animus novo quodam,
Atque incredibili mihi gestit gaudio.
An. Haud equidem mirum, quando divinus tibi
Mentem afflarit spiritus. Po. O hominem felicissimum!
Sa. Nullam aegritudinem unquam interventuram arbitror tantam,
(1460) Ut hanc mihi voluptatem, laetitiamque eximat.
[p. 58] Saulus
Nunc porro Nazarenum istum Iesum posthac palam, &
Ubique profitens, ipse errorem confutabo meum.
Nemo suis hinc me deterrebit minis, neque
Cuiusquam gratia à coepto isthoc praeclarissimo
(1465) Me unquam patiar avocarier. Non si sciam
Omnes mihi mortales inimicos fore.
Sat habet amicorum, cui Deus est propitius.
Tum autem divitias, atque opes, quae ad immortalitatem
Eluctantem consueverunt remorarier, amitto lubens.
An. (1470) O animum Christo dignum! Sa. Quin mortem oppetam
Potiùs, quam provinciam semel susceptam deseram.
Po. Hem, fortiter, Deus tuos conatus juverit.
Sa. Hoc unum te oro mi Anania, ut vestrae mihi
Preces apud Deum auxilio sient. An. Faciemus sedulò.
Sa. (1475) Nunc, si videbitur, aquam huc adferri jube, ut
De more vestro delicta mihi porrò penitus eluas.
An. Rectè mones: nam ita demum coram Deo [ Nitesces undique si lavacro hoc sacrosancto tibi
Emundetur animus. Quod tantisper tamen
(1480) Differri patieris, dum ego huc quosdam ex sodalibus
Nostris vocari jussero: Sa. Pol tua erga me merita
Hortantur Anania, ut tuis libenter paream
Admonitionibus. An. Age Polydore propera, &
Macarium, Eusebium, atque Ignatium, ubi ubi sunt, quaerito.
(1485) Illisque omnem hanc rem, sicuti gesta est, nuncia
Dein’ huc ad nos omnes simul deducito.
Atque audin’ matura reditum. Po. Curabitur.
An. Nos hinc interea Saule intro concedamus, ibique eos
[p. 59] Saulus
Expectemus dum venerint. Sa. Sequor quocumque jusseris.
An. (1490) Quae restant intus peragentur: nihilominus
Paulisper, si placet, manete, ut audiatis, hic
Qui progreditur, quid fit dicturus insuper.



PERORATIO.
Senarii & septenarii Iambici.

EN rursus exeo, choragi nomine
Vobis acturus spectatores gratias,
(1495) Quotquot absque strepitu, altoque cum silentio,
Nostris interfuistis ludis scenicis.
Quos quia vobis non displicuisse conspicit,
Satis magnam se credit assequutum gloriam:
Nihilque aliud exoptat, quàm facultatem sibi
(1500) Dari, qua contrà vobis, utî meremini
Gratificari queat: quanquam haud parvam mihi
Retulisse videtur gratiam, qui omni suo
Labore, sedulitate, opera, atque industria,
Studet prodesse plurimis: licet conatibus
(1505) Pulcherrimis eventus non respondeat. Atque in his
Quibus istud curae est, noster hic didascalus
Minimè veretur nomen profiteri suum.
Ideoque quanquam hoc tam sacro ac lepido, ut ego
Quidem puto, vobis animum oblectavit spectaculo:
(1510) Nondum tamen satis suo se munere
Functum arbitratur, nisi salutarem insuper
Coronidis vice adiecerit admonitiunculam.
Quam itidem mihi delegavit provinciam,
Ego oblatam arripui lubens. Nunc itaque vos
(1515) Per me ille monet, atque exhortatur sedulò,
Ut si quis vestrùm fortè fuerit, qui hactenus
[p. 60] Saulus
A recto religionis aberrans tramite,
Damnatae alicui se manciparit haeresi:
Saulina edoctus resipiscentia, in viam
(1520) Redeat tandem, ac culpam confiteatur suam.
Atque id quo facilius queat, à Christo sibi
Opem, auxilium, solatiumque imploret. is
Quod humanis est diminutum viribus,
Sua exequabit gratia. Atque ideò velit
(1525) Tantummodò, & continuò propitium Dei
Patris numen sibi subsidio esse sentiet.
Neminem aspernatur ille: nec ullum est tam grave
Delictum, cui non libenter ignoscat: modò
Ex animo facti poenitere nos conspexerit.
(1530) Id, si quis est, qui se etiamnum expertum neget,
Fateatur admissi nunquam piguisse se sui.
Tum autem qui non malisiosè sed imprudenter, ac
Per ignorantiam peccant, non solùm resipiscentibus
Se praebet exorabilem: at qua est indulgentia.
(1535) Ultrò à coepto impio avocat errantes, & in viam
Reducit: veluti hac sacro sancta nos monet,
Docetque historia. Saulus enim praepostero
Quodam conservandae religionis Mosaicae
Amore flagrans, Christianos omnibus
(1540) Exagitabat modis, ut pote novandarum
Rerum, quemadmodum ipse sibi persuaserat,
Auctores: ac proinde odio, & supplicio dignissimos.
Quare non contentus Hierosolymis eos
Ejecisse, bonisque exuisse innoxios,
(1545) In Samariam profectus, eos insectabatur insuper:
Deo hac immanitate se gratificari putans.
Itaque à proposito hoc atrocissimo
[p. 61] Saulus
Retraxit pietas, noxamque omnem supplici
Remisit, & patris in illum affectum induit:
(1550) Ante actorum nunquam reminiscens amplius.
O immensam divini numinis clementiam!
O nunquam satis collaudatam benignitatem! quis
Unquam quicquam audivit factum indulgentius?
Huc huc accurrite, qui à dominico aberrastis grege;
(1555) Veluti cum Saulo deliquistis hactenus,
Ita eundem quoque resipiscentem imitamini,
Non tam labi, quàm in crimine pertinaciter
Persistere, impium est, Nemo despondeat
Animum, cum omnem culpam quantumvis maximam
(1560) Divina longè exuperet misericordia.
Valete omnes, & si placuimus, plaudite.
FINIS.
Continue
[
p. 1] Iosephus
TERENTII CHRISTIANI.
IOSEPHUS.
Actorum nomina.
IACOBUS.
IOSEPHUS,
ISACHAR,
DANUS, filii Iacobi.
RUBEN,
IUDAS,
SIMEON,
BBENIAMIN,
AZER.
ZABULON,
LEVI, mutae personae, filii quoque Iacobi.
GADUS,
NEPHTALIM,
MERCATORES duo
POTIPHAR.
SEPHIRA, Potipharis uxor,
SYRUS, servus.
BLEPHARO, praefectus carceris.
LYCONIDES, pocillator.
DROMO, servus.
LEONIDES, dispensator.
[p. 2] Iosephus
PROLOGUS.
Trimetri Iambici. Salutem vobis spectatores optimi
Totus puerorum exoptat grex, qui scenicam
Hanc spectatum venistis actiunculam.
Magnoque gestit gaudio, frequentes huc
(5) Atque alacres quod confluxistis, & ob id fore
Confidit, aures attentas, & benevolas
Accommodetis ut sibi cum silentio.
Nunc quam sumus acturi cognoscite fabulam,
Ex sacris non profanis, sumptam literis.
(10) Iosepho ei est nomen, verùm nova, ac recens,
A Schonaeo, nostro conscripta didascalo.
Qui cùm primùm ad ludos edendos comicos
Animum appulisset, hoc sibi negotij
Potissimùm dari credidit, ut commodis
(15) Vestris inserviret labore suo. Itaque
Aequum est, vos eius studijs, ac conatibus
Patrocinari, & adiuvare industriam.
Ut vester candor, atque humanitas ei
Apud malevolos auxilio siet. Id ubi
(20) Se consequutum viderit, nihil invidos,
Nihil ille morabitur malos. Qui dum bonis
Nocere student, suam ipsi inscientiam produnt.
Et deridendos se propinant omnibus.
Sed jam remorari vos diutius nolo.
(25) Agite auscultate, animumque advertite sedulò,
Dum paucis periocham recito comoediae.
PERIOCHA.
PIUS à malevolis, atque iniquis fratribus
Iosephus venditus, duram servit miser
[p. 3] Iosephus
Gravemque servitutem, pòst prudentia
Fideque eius perspecta, ad maximos citò
(5) Honores emersit. Sed cum turpissimo
Suae dominae amori recusat obsequi,
Stupri accusatus conijcitur in carcerem,
Dein’ Pharaoni interpretatus somnium
Totius Aegypti fit praefectus. Fames
(10) Passim dum grassaretur ingens postea,
Fratresque adipsum venissent, penuria
Coacti, primùm ut exploratores eos
Incusat: mox qui sit revelat, & patrem
Cum omni familia, ac stirpe ad se accersi iubet.



ACTUS I.   SCENA I.
IACOBUS, IOSEPHUS.
Iambici senarij, & septenaris.

AEterne caeli & terrae conditor Deus, quibus
Te laudibus celebrabo, quibus efferam praeconijs?
Cuius benignitatem, ac clementiam
Nunquam in me sensi claudier.
(5) Tu non solùm quae ad quotidianos vitae pertinent
Usus, verum etiam quae ad copiam, & abundantiam,
Imò ad saturitatem quae faciunt, liberaliter
Mihi, benigneque hactenus suppeditasti omnia.
Insidias & fraudes, quas homines improbi
(10) Nefarijque adversum me, atque meos saepissimè
Moliti sunt, procul à nobis avertisti Deus.
Amara in dulcia, tristia in laeta, aspera
In iucunda bonitate tua commutasti mihi.
Uxorem praeterea ut haberem faecundissimam,
(15) Et dulcem liberorum effecisti gregem.
[p. 4] Iosephus
At quid ego praedicem, aut laudem te, mi Deus?
Nihil tam magnificè unquam dicam, quin benignitas
Longè id superet tua. Sed ut nihil est inter homines
Beatum, aut perfectum omni ex parte: in prosperis
(20) His rebus, & ex animi mei sententia
Cedentibus, unum hoc me angit, torquet, affligit,
Et cruciat maximè: quòd inter filios
Malè admodum iam pridem conveniat meos.
Est unus, mihi quidem longè charissimus,
(25) Quem caeteri mei non aequè diligunt
Amantque liberi: quae res mihi aegritudinem,
Atque dolorem adfert maximum. ob id adeò, quòd cur
Istud faciant, causam ipsis nullàm esse video.
Nam comis ille, modestus, facilis, & verecundus
(30) Est: nulli solitus se praeferre, adversus nemini.
Quibus quidem obsequiis, cum alij ignotorum etiam
Hominum amorem, atque benevolentiam, sibi facilè
Concilient, hic nihil tamen nisi invidiam, &
Odium apud fratres lucrifacit suos. Cui malo
(35) Quod remedium inveniam, planè ignoro miser
Sed eccum, ipsus de quo loquor adest, delicium meùm,
Mea voluptas, meus animus, senectuti unicum
Columen, & praesidium meae.
Certum est, illum praestolari hîc ante ostium:
(40) Ut quid velit, aut quid dicat, aut quaerat sciam:
Ios. Nae ego hominum qui vivunt sum infelicissimus.
Qui fratribus omnibus invisus aetatem exigo.
Iac. Quid dicat nondum intelligo satis: sed nimium
Vereor, ne de fratrum suorum iniuria
(45) Rursus queratur. Ios. Neque culpa istud, quod sciam.
Mea contingit: cùm benignum me omnibus,
[p. 5] Iosephus
It comem semper praebuerim hactenus. Iac. Facilè
Divinabam id fore: neque immeritò ea est illi frequens
Querimonia. Ios. Sed patrem. hic astare conspicor.
(50) Hem mi pater, hîccine eras? non te praevideram. Iac. Credo.
Fili. sed quidnam est id, quod hic tecum querebaris?
Ios. Egon’? nihil pater. Iac. Nihil hem? Ios. Nihil. Iac. Negas?
Atqui audiebam equidem. Quare, dic: quid taces?
Nolo mentiaris. nam mentiri, aut fallere
(55) Qui audet patrem, tantò magis audebit caeteros. Ios. Heri
Cùm fratribus narrarem quae vidissem insomnia,
Illi offensi, malum minabantur mihi.
At ego eorum concedebam iracundiae,
Ne commoti in me quid molirentur, cuius postea
(60) Poenitere eos posset. Iac. Bene, & sapienter herculè
Fecisti. Sed quaenam ista erant, quae in somnis viderat?
Age, ne retice: nam ea & mihi commemorari volo.
Ios. Una cùm fratribus mihi videbar in agro
Segetis manipulos colligare messis tempore.
(65) Cum manipulus interim meus sese erigens,
Omnes exuperaret, despectaretque caeteros.
Iac. Ehem, quid isthuc? Ios. Oh, tace pater obsecro,
Ac reliqua sinedum sodes ut narrem tibi.
Iac. Perge, hîc sum. Ios. Mox quos fratres colligaverant,
(70) Submissis verticibus omnes adorabant meum,
Dein’ aliud, multoque maius admirandum mihi
Visum est insomnium. Iac. Etiamne amplius? Ios. verò amplius.
[p. 6] Iosephus
Sol & luna & stellae undecim, potentiam
Visae sunt adorare, atque venerari meam.
Iac. (75) Ehem, quid isthuc est prodigij, aut quidnam haec obsecro
Nobis praesagiunt insomnia? An & ego,
Et mater tua, fratresque omnes te supplices,
Uti caeleste aliquod numen, adorabimus?
Ah, quae haec est arrogantia: profectò nihil
(80) Omnino mirum, hoc si fratres aegri tulerint. Ios. Pater,
Non hercule eò id dictum volebam, quòd mihi
Tale unquam eventurum quicquam arbitrarer: at
Somnium ego narrabam meum. Iac. Credo, sed si me amas,
Cave tale quicquam fratres post hac unquam ex te audiant:
(85) Nam crabones non irritandos esse censeo:
Qui satis ultro laedunt, etiamsi nullus provocet:
Verùm mittamus hac. Scin’ quid te nunc facere velim?
Ios. Quidnam pater? impera, ac factum puta. Iac. Nosti.
Opinor, ubi fratres hodie ovium curent greges.
Ios. (90) Probe. Iac. Eo igitur te confer, atque vise quopacto
Ibi sese habeant res: mihique id illico
Renuncia. Ios. Neque istic, neque alibi tibi
Usquam in me erit mora. Eo, reversurus brevi.
[p. 7] Iosephus

ACTUS I.   SCENA II.
IACOBUS.
Eiusdem generis.

ENimvero herclè aut animus me fallit meas,
(95) Aut non omnino de nihilo est, quod filio
Tale sit oblatum in somnium. At metuo miser,
Quandoquidem hoc non reticuit, ne isthaec visio
Et illi, & mihi, aliquod magnum pariat malum.
Nam inter fratres si quando intercidit odium,
(100) Id acerbissimum esse solet: ô me miserrimum
Senem! quemquamne hominem instituere posse, vel
Parare in animo, quod sit charius, quam ipse est sibi?
At ego quidem erga illum ita me affectum sentio.
Nam si quid illi est aegrè, continuo mihi dolor
(105) Is multò maximus est. Illum unum ego prae caeteris
Amo, illum curo, de illo cogito: ille me dies
Noctesque sollicitum habet. Quare eum vitae mea
Superesse sospitem, ac superstitem nimis velim.
Quod ut fiat, te oro, atque obtestor, mi Deus.
(110) Verùm satis me nunc cessasse hic arbitror;
Quid intus agatur, ut visam, iam me tempus monet.



ACTUS I.   SCENA III.
ISACHAR, DANUS, IOSEPHUSUBEN, IUDAS, cum reliquis fratribus, MERCATORES duo.
Senari, septenarii, & pauci octonarii Iambici.

Est ut dixistis fratres, idem & ego dixi saepius
[p. 8] Iosephus
Atque adeo nunc dico denuo, non esse ferendam iniuriam.
Ignominiamque qua ille nos irridet improbus.
Da. (115) Vah, mortuum me malim, quàm non illum uti
Commeruit ulciscar impurissimum.
Mitto quae alias sumus perpessi gravia & atrocia
Satis, & viris minimè ferenda fortibus.
Nunc verò contumacibus suis, si superis placet.
(120) Et arrogantibus, atque protervis somnijs
Illusum nobis advenit. Quae ego quidem
Illum, qua superbia atque malitia est,
Finxisse, non in somniis vidisse arbitror:
Ut ea narrando nos discruciaret scelus.
Isa. (125) Idem & mihi jamdudum in mentem venit suspicarier.
Sed impunè faxo ne isthuc unquam auferat.
Neque de eo jam nobis sit ulla consultatio,
Quin protinus interficiamus nequissimum.
Nam in tempore nisi huic occurramus malo,
(130) Nisi dedecus hoc à nobis averterimus, hui,
Quantam fenestram illi ad maiorem audaciam
Patefecerimus? nobis autem porro, ut non sit suave
Vivere: nam peiores omnes sumus licentia.
Da. O facinus audacissimum!
(135) Ah, vix etiamnum compos sum animi, ita ardeo
Iracundia. ideoque nihil est quod malim, quam eum
Nunc mihi dari obviam, ut in ilum hanc iram evomam,
Dum aegritudo haec est recens: satis mihi
Id habeam supplicij, dum eum ulciscar modo.
(140) Sed eccùm somniatorem huc ad nos venire conspicor.
[p. 9] Iosephus
Opportunè admodum, nae ille huc magno suo,
Accedit infortunio. Isa. Est is ipsus. Optimè
Meherculè factum, gaudeo. Da. Veterator, ut etiam
Nunc in vultu illius relucet impudentia.
(145) Sed sermonem eius aucupemur, ut quid adferat,
Quidve loquatur, sciamus fratres. Ios. De via
Sum defatigatus, praeterea animo malè est:
Neque, qua id mihi nunc eveniat, causam scio.
Da. Atqui ego scio nequam: exitium jam adest tibi:
(150) Nam nemo herculè hodie me exorabit, quin te, utî
Dignus es, exerceam mastigia. Agedum, protinus
Eum compraehendamus. Eho, accurrite ocyus,
Priusquam clam hinc, itidem ut heri, elabatur perfidus.
Ios. Vae mihi misero. Isa. Hem, cave ex isthoc quoquam excedas loco. Ios. Occidi,
(155) Accurrite populares, & ferte auxilium mihi.
Da. Etiam vociferare, & subsidium imploras furcifer?
Nunquam pol vivus ex nostris manibus hodie
Evades. Isa. Iam experiere, periculi quid sit, dolo
Confictis fratres ludificare insomnijs.
Ios. (160) Misereat vos mei fratres. Isa. Quid nos fratres vocas
Pessime, tun’ tuas nos esse fratres deputas?
Pereat, intereat maleficus. Rub. Eia, haud sic decet.
Nam si quid puerili errore est commissum, aut dictum per iocum,
Non aequum est hoc vos illi succensere seriò.
Isa. (165) Nil agis, verba fiunt mortuo, nam occidere
Eum, stat sententia: ne sit, qui nos illudat ampliùs.
Rub. O indignum scelus! fratrem occidemus fratres obsecro?
[p. 10] Iosephus
Quod tandem ob facinus? Da. Deprecator, apage sis.
Rub. In hunc puteum mittamus eum potiùs. Quam sanguine
(170) Fraterno nostras inquinemus, atque polluamus
Manus: quod sine gravissimo scelere fieri nequit.
Da. Quid isthuc? video non licere, ut coeperamus, hoc
Pertendere. agedum, in puteum conijciatur pessimus,
Nisi quid dissentitis fratres. Isa. Placet. Da. Vestem
(175) Ei prius exuamus exteriorem, eamque sanguine
Hoedi, vel alterius pecoris cuiuspiam
Imbutam, deferamus ad patrem: atque à fera
Dilaniatum dicamus. Isa. Dixti pulchrè, ac callidè:
Nunquam vidi melius consilium dari. Ios. Ah,
(180) Siccine agitis fratres? Da. Os comprime impudens.
Rub. Abeo. precando quando proficio parum.
Isa. Iaceto isthic. Age, sic dabo. nunc qui volet
Nos lacessito faxo tali multatum eum
Atque hic est infortunio. Sed considamus hîc
(185) Paulisper, ut cibum capiamus, ac lassa
Reficiamus corpora. Da. Benè mones. sed quosnam procul
Huc ad nos adventare video? nisi mihi parùm
Prospiciunt oculi, Ismaëlitae sunt. Isa Sunt? herculè
Sunt: mercatores, ut videntur. IUD. Nescio
(190) Quid hîc mihi in mentem venit. Isa. Quid frater? IUD. Ut
Eum his vendamus, atque pecuniam inter nos
Ex aequo partiamur quid enim nobis proderit,
Si per nos intereat frater? Da. Bene consulis,
At sapienter. Agite, extrahamus illum denuò.
(195) Tu illos compellato Iuda. IUD. Ubi propiùs accesserint.
[p. 11] Iosephus
Salvete viri. Huc adeste sodes: quopacto hoc vobis placet
Mancipium? Mer. Non malum herculè. estne venale? Isa. Est.
Mer. Quanti? lsa Quadraginta argenteis. Mer. Hui, nimio. iniquum
Petitis, ut quod aequum est feratis. Agite, dabo
(200) Triginta. Da. Habeas, ratum esto. Mer. En, accipe. Ios. Prô Deum
Immortalem! alieni me vestris ab oculis
Procul hinc in ignotum abducent locum? Mer. Tace.
Ac sequere nos. Isa. Nae nobis hic feliciter
Dies illuxit. Iud. In vallem istam, quae propè est,
(205) Secedamus, ibique praedam dividamus. Da. Perplacet.



ACTUS I.   SCENA IV.
RUBEN.
Eiusdem generis.

AH, hoccine est humanum factum, aut inceptum hoccine
Officium fratrum? quos neque animus fraternus, neque
Fides, neque miscricordia commovet. viros cum puero eam ob
Rem suscepisse inimicitias tam atroces non pudet!
(210) Sed recta me nunc ad puteum confero,
Ut ex illo eximam, & hoc tanto periculo
Puerum innocentem liberem. ob id enim hoc eis
Consilium dabam. Iosephe, heus heus Iosephe. quid
Obticuisti? ego frater tuus sum Ruben. esto bono
(215) Animo. non ut noceam, verum auxilium ut tibi feram,
[p. 12] Iosephus
Huc veni, ah, etiamnum taces? itanè parvam mihi.
Apud te esse fidem? ne vereare inquam, nihil tibi
A me fiet mali. Sed quid hoc? nemo hîc
Est. prò Deum immortalem! facinus foedum. ô adolescentulum
(220) Infelicem! ô scelestum, qui hinc eum eripuit mihi.
Quae est, si non haec insignis appellanda iniuria est?
Hei misero mihi! hei patri miserrimo!
Eius me nunc miseret, eius vitae timeo, eius vicem
Doleo infelix. nam ubi ipsum perijsse intellexerit,
(225) Periturum eum una moerore, animique aegritudine
Satis certo scio. & propterea quid agam planè nescio.
Dicam illi, an non? dicam meherculè; etsi ei
Tristissimus sit hic futurus nuncius.



ACTUS I.   SCENA V.
IACOBUS, RUBEN, DANUS.
Eiusdem generis.

REviso quam mox huc sese recipiat filius
(230) Meus Iosephus, quem ad fratres ablegavi suos.
Nimium herculè moratur diu: nec temere est. Nam nihil
Illo expeditius esse solet, nihil in negotijs
Paternis obeundis aequè promptum, atque sedulum.
Atque ideo quia non redijt, ah, quae cogito? quibus
(235) Nunc sollicitor rebus? ne aut ille laeserit
Se, aut ceciderit, aut defessus de via, alicubi
Consederit miser. Quapropter ipse quid sit, quod
Illum istic remoretur visam. Sed quidnam est quòd video timidum,
Atque huc properantem Ruben? O me infelicissimum!
[p. 13] Iosephus
(240) Nescio quod magnum hoc nuncio expecto malum.
Rub. Me miserum! ut etiam nunc animus inhorrescit mihi,
Cùm tanta, tamque immanis in mentem venit
Crudelitas. Sed quid ego nunc dicam patri?
Ah, haereo, repudio consilium quod primùm intenderam.
(245) Ex alio id ut cognoscat malim, quam ex me. at at, occidi:
Ecce illum occurrentem mihi: insolens quidem
Istud facit. Credo rem rescivisse, & ob id dolore nunc
Perturbatum, prosilijsse ex aedibus. Iac. Oratio
Haec me infelicem planè exanimavit metu.
Rub. (250) Id tantum dicam, perijsse illum, caetera quae scio,
Nescio. Iac. Me miserum! quam vereor, ne sit meus
Iosephus iste, quem perijsse dicit. Sed cesso alloqui?
Ehem fili. Rub. Quasi antè non praeviderim
Respiciam ad eum. Hem, quid istud est pater, quod te foras
(255) Egressum conspicor? Iac. Mitte isthuc percontarier,
Quin cedò potius, quis homo sit, quem perijsse dicebas modò?
Rub. Interij infelix. lingua haeret metu! Iac. occidi. hem,
Quid expalluisti, aut quid trepidas fili? satin’
Salvae res? ah, taces? hei misero nescio quod magnum malum
(260) Me celas fili. Rub. Quid ego tibi dicam pater?
Frater noster Iosephus perijt nobis. Iac. O miserum
Me, atque infelicem senem! meus perijt
Filius Iosephus? Iosephus meus
Perijt? ubi? Rub. Nescio. Iac. Quopacto? Rub. Neque id quidem
(265) Scio. Iac. Quid isthuc perisse illum dicis, &
[p. 14] Iosephus
Quomodo, aut ubi perurit ignoras? quid hoc rei est?
Rub. Audivi pater, & credo: verùm ego non adfui
Atque ideo quo casu id contigerit nescio.
Iac. Ah, desine mecum perplexè loqui, scio, nescio.
(270) Perijt, audivi, ego non adfui. non tu
Isthuc mihi dicturus apertè es, quicquid est?
Sed est ne hic Danus, quem procul advenientem conspicor?
Rub. Est ipsus. Iac. Et is quidem properans accedit. Hei
Misero. Rub. Hîc eum opperiamur, dum adveniat pater.
Da. (275) Nihil profecto unquam quicquam opportunius
Nobis evenit, quàm insperatus ille ac commodus
Mercatorum interventus: qui tantum pecuniae
Pro impuro isthoc numerabant nebulunculo.
Quod sanè inter nos distributum est ex sententia.
(280) Nunc illius vestem, hirci infectam sanguine,
Ad patrem defero: atque dilaniatum eum à fera
Persuadebo seni. Sed quosnam non procul
Hinc astare video? Pater est, oculi nisi
Hallucinantur. frater quoque adest Ruben: hem.
(285) Mirum ubi me ille anteverterit, accedam, atque colloquar.
Sed iam mihi vultus est sumendus tristior,
Verbisque simulandus dolor. Sed commodè accidit,
Quod Ruben illum à nobis venditum ignoret:
Nam si sciret, non herclè taceret: nunc per nos quidem
(290) Celabitur probè. Iac. Rectà ad nos aggreditur: & nescio
Quid in manu gestet. Quàm vereor ne hic idem mihi
Nunc nuntiet malum. Appellemus. Heus Dane.
Da. Quasi non audiam assimulabo. Iac. Hem tibi dico Dane.
Da. Quis homo est qui me? hem, ignoscas obsecro pater.
(295) Non te praevideram. Iac. Credo, sed quid Iosephus: Da. ah,
[p. 15] Iosephus
Pater, actum est, perijt. Iac. Quid ais fili? Da. Vestem eius tibi
Adfero, repertam à nobis in via, laceram, ut vides,
Et cruore maculatam, turpatamque undique
En accipe, ut cognoscas, sit ne, an non. Iac. O me miserrimum!
(300) Eius talaris tunica, mihi satis
Superque nota infelicissimo. Ah, fili charissime,
Siccine te à tigride, aut alia quapiam fera
Esse laceratum? vah, jam vita me taedet mea. Rub. Ne te
Excrucies obsecro, atque afflictes mi pater. [< obscro]
(305) Sed hoc quoque malum, ut facta tua sunt alia fac
Animo aequo, ac forti patiaris. Iac. Fgo tantam miseriam
Non indigne feram miser? Imò cupiam in has
Re iam defungier: nam morte nihil mihi
Nunc esse potest gratius. Da. Ita natura pater
(310) In aetate homini comparatum est, ita placitum Deo,
Voluptati ut moeror comes sequatur: utque
Incommodi plus, & mali illuò adsit, si boni
Quid obtigerit nobis. Quapropter si sunt caetera
Salva, & quemadmodum tu vis, mitte querimonias,
(315) Et fletum inutilem: cùm idem tibi vel invito.
Ac nolenti ferendum sit tamen. Iac. Ah, quid consolare me? an
Quisquam usquam gentium me vivit infelicior?
Quid mihi nunc adfers, quamobrem expectem, aut sperem porro meam
Vitam non perpetuò miserrimum fore?
Rub. (320) Quando quod factum est. lugendo infectum fieri nequit,
[p. 16] Iosephus
Quod sors fert, quaeso ut moderatè feras pater.
Et nos homines esse memineris, ea lege natos, ut
Semel omnibus hinc sit emigrandum. quòd quidem eò tibi
Erit factu facilius, si eventis aliorum memoria
(325) Repetendis, nihil tibi novi accidisse cogites.
Et eos graviter non esse ferendos casus, qui neque
Ratione, neque consilio evitari queunt.
Haec si verè in animo tuo nunc perpendas pater,
Magnam tibi partem detraxeris molestiae.
Iac. (330) Sapienter tu quidem ista dicis fili. At gravius hoc
Est vulnus, quam ut medicam ferat manum. Levat quidem
Dolorem humanae sortis, conditionisque recordatio:
Sed tam repentinus, tamque inopinatus filij
Mihi charisimi interitus, facit ut constantia
(335) Obliviscar meae, & dolori succumbam miser.
Quare nihil agitis, dum me paratis consolarier.
Nunc itaque domum revertamur, ut hoc quod mihi
Restat vitae, in perpetuo moerore, atque luctu transigam.



ACTUS II.   SCENA I.
IOSEPHUS.
Eiusdem rationis.

NEqueo mearum rerum initium ullum invenire idoneum,
(340) Unde exordiar narrare, quae innocenti,
Atque misero hactenus evenerunt mihi.
Iam inde à puero fratres me gravissimo
Statim odio omnes per sequebantur: mihi
Esse adversos aequè studium erat, similis pertinacia.
(345) Itaque nihil mali meritum calumnijs,
Fictisque criminibus apud patrem me accusabant. Quibus
Cum proficere parum se cernerent, ad me
Perdendum quavis ratione animum induxerunt suum.
[p. 17] Iosephus
Tandem compraehensum & miseris afflictum modis
(350) Me vendunt Ismaëlitis mercatoribus.
Gravem itaque servitutem servivi hactenus,
Procul à charissimo huc in Aegyptum abductus patre.
Hem, quo redactus sum? à cognatis omnibus,
Ab amicis, atque notis distractus vivo miser.
(355) Solus sum, & destitutus undique. at ita me Deus
Amet, & ita obtingant hîc quae optarim mihi: ut
Nunquam merui sciens, meritò ut illi caperent odium mei.
Sed quid cum illis agas, qui neque ius, neque bonum, neque
Aequum quid sit sciunt: melius, peius, prosint, obsint, nihil
(360) Vident, nisi quod lubet. verùm inter hac meas
Calamitates hoc mihi cessit commodè,
Quod hic princeps me iampridem emit Potiphar,
Harum qui est dominus aedium: apud quem servitus
Haudquaquam dura contigit mihi. vulgarium
(365) Enim dominorum dissimilis est ille, apud
Quos dies & noctes assiduo satis
Superque est, quod facto, aut dicto sit opus. quod imperant,
Aequum an iniquum sit, nihil vident, nihilque pensi habent.
Hic verò noster, humanus, modestus, atque facilis est.
(370) Ad lenitatem quàm ad saevitiam, multo proclivior:
Eoque ingenio, ut amari se quam metui malit. Caeterùm
Ut reliquis servis, ac famulis suis se commodum, ac
Benignum praebet satis: ita me eximium habuit semper.
Sed quidnam à nobis crepuit ostium? ipsus est
(375) Foras qui egreditur. Quidnam circumspectet nescio.



ACTUS II.   SCENA II.
POTIPHAROSEPHUS.
Eiusdem generis.

VXor Iosephum se vidisse hic dicebat modò,
[p. 18] Iosephus
Atque eccum, opportunè admodum. Ios. Me nominat.
Accedam. Pot. Iosephe per tempus te hîc stantem reperio.
Ios. Quid ita domine? Pot. Ausculta paucis, & quid te velim
(380) Scies. Io. Praesto sum ad tua jussa exequenda paratissimus.
Pot. Ego postquam te emi, ut semper apud me tibi
Iusta atque clemens fuerit servitus, scis. Ios. Oh, scio. &
Semper dum vixero, memor ero princeps honoratissime.
Pot. E servo feci ut esses libertus mihi,
(385) Propterea quod serviebas liberaliter.
Neque me huius animi poenitet: nam maximi
Pretij hominem te esse in animum induxi meum.
Aliorum servorum multum dissimilem: qui nisi
Malo coacti facere officium solent.
Ios. (390) Si tibi quid feci, aut facio, quod placet, quodque
Gratum fuit adversum te domine, gaudeo,
Habeoque gratiam, sed hinc nihil debetur mihi: neque
Laudem me promereri, sed culpa carere existimo,
Quando tibi per omnia obsequor. Pot. Probum esse te
(395) Tua indicio est oratio: quae quali ingenio, atque indole
Sis, declarat maximè. Nunc quia mea hactenus
Tibi curae fuisse cognovi negotia,
Mihique tua fides iam perspecta est satis,
Dignum te iudicavi quem maioribus rebus
(400) Praeficiam, cuique committam quae possideo omnia:
Ut ocioso, atque quieto animo esse liceat mihi.
Omnes tuis iussis ut pareant volo.
Si quis sit, qui officium detrectet, aut recuset obsequi,
Is iram faxo experiatur meam. Nunc adeò id omnibus
(405) Edicam intus, ne quis sit, sibi qui praedictum neget.
Ios. Habeo gratiam domine, & dabo operam sedulò
[p. 19] Iosephus
Ne, quam de me concepisti, spem fefellisse
Videar. Pot. I nunc intrò, atque ex dignitate te,
Quam nactus es orna, ego statim te consequor.



ACTUS II.   SCENA III.
POTIPHAREPHIRA.
Eiusdem generis.

(410) VErissimum id quidem hercle est, que frequens dici solet,
Cuique suos mores fortunam fingere.
Hoc adeò ex hac re nunc venit in mentem mihi:
Hic servus Hebraeus Iosephus, infimo
Non ita pridem unus è mancipiorum grege.
(415) Ad honorem subito emersit maximum, neque
Id aliam ullam ob causam, nisi quòd fideliter
Suo officio semper sit functus hactenus:
Atque ex animi mei sententia quòd servierit mihi.
Neque immeritò: probitati enim suum debetur praemium
(420) Sed uxor exit. Sep. Hic audire vocem visa sum
Mariti. atque eccum. Anime mi, plurima salute te tua
Impertit uxor: & laeta tibi precatur omnia.
Pot. Habeo pol gratiam meum suavium, mea
Voluptas unica: idem tibi reprecor. Sed quid, quod te rogem.
Sep. (425) Quid? cedo. Pot. Quae Iosepho feci intellextin’? Seph. Omnia.
Po. Quid ais? Satin’ placent? Sep. Ah, quasi quod tu facis
Displicere posset mihi. Pot. Benignè dicis: gaudeo.
Seph. Honore quovis dignus est. Pot. Nunc intrò eum
Sequar, atque efficiam ut tota nostra familia
(430) Hanc rem sciat: eique per omnia morem gerat.
Tu, ut diei tempus est, vide ne quo abeas loqui.
Seph. Nusquam eo, abijt: libere itaque hic quidvis loqui licet.
[p. 20] Iosephus
Nunquam aedepol quicquam iampridem quod magis
Vellem evenire, mihi evenit, quàm quod meus
(435) Maritus de Iosepho hodie decrevit. namque ego,
Quae mihi sum conscia, hoc certò scio, meo
Cordi hoc adolescente neminem fuisse
Unquam chariorem; & proptera hanc ei
Dignitatem, honoremque obtigisse gaudeo.
(440) Imò fortunatos, ac felices nos esse iudico,
Quibus famulus tam fidus, tamque prudens contigit.
Cuius rara virtute, animique industria
Fortunas nostras constabilitas, insuper
Rem familiarem non parùm amplificatam cernimus.
(445) Sed ipse exit foras. eia, ut venustus est!
Ut homo homini praestati tacebo, ut quid loquatur audiam.



ACTUS II.   SCENA IV.
IOSEPHUSEPHIRA.
Senarij Iambici, admistis aliquot septenarijs, & octonarijs.

DEo magnas meritò habeo, atque ago gratias,
Pro tanta ipsius erga me clementia.
Nam huic acceptum ferri convenit bonum,
(450) Quod hodie praeter opinionem, ac spem omnem contigit mihi.
Sep. Propius accedam: nam quae loquitur nunquam intelligo
Satis. Ios. Sed opportunè, quam quaerebam, adest hera.
Seph. Me quaerit. eho, hic sum Iosephe, si quid est
Quod me velis: Sed hoc mihi prius expedi
(455) Amabo, quopacto nostra erga te tibi
Placet benignitas? Ios. Ea tam magna est, hera,
Ut nunquam par à me vobis referri gratia
Possit. Nihilominus tamen operam dabo,
Ne hoc beneficium in hominem ingratum contulisse
[p. 21] Iosephus
(460) Videamini. Seph. Scio. Sed quid istud? quod mihi
Formosior nunc multò esse videare quàm
Dudum? an quia vestis commendat formam? quanquam formosus es
Satis, etiam si nihil sit adiumenti ad pulchritudinem.
Ios. Veluti floris hera, ita & corporis humani brevis est gratia.
(465) Sed missa isthaec faciamus: atque huc cur veni, sine
Ut commemorem tibi. Seph. Age, ut lubet. Ios. Dominus à rege se
In aulam esse vocatum dicebat. quò priusquam iret,
Se paulisper tecum loqui velle. Seph. Nihilne amplius?
Ios. Nihil. agedum sodes, propera, ne illi in mora
(470) Sis. Seph. Eo. Ios. Quò me dominus rebus maioribus
Praefecit, hoc enitendum mihi magis
Esse arbitror, ut omnibus illi satis faciam modis;
Et spartam, quam nactus sum, ornem: talemque me
Praestem, ne a quoquam merito accusari queam.
(475) Ita in officio quemque facile continuero, quando ipse,
Quod est aequum me facere, facio sedulò.
Mea sic est ratio, & sic animum induco meum:
Ubi qui rebus praeest, aut non adest, aut negligenter
Officio fungitur scio,
(480) Citius quod non facto, quàm quod facto est opus, fieri solet.
Contra ipse herilibus usque si intentus negotijs,
Nusquam omnino cesset: tum neque sibi, neque
Suis desit: quotquot sunt famuli gnaviter,
Exemplo illius provocati, pro se omnes simul
(485) Enituntur, opusque exercent suum. at satis,
Superque hic iam cessatum arbitror: & eccum herum
Foras video exeuntem, intrò hac concessero.



ACTUS II.   SCENA V. POTIPHAR.
Eiusdem generis.

[p. 22] Iosephus
ITa pol quidem res est, fidelem haud ferme hero
Invenias servum: & propterea nunc gaudeo
(490) Magis, mihique gratulor, cui Iosephus hic
Felici quodam fortunae successu contigit.
Quem mihi per omnia aeque fidum sum hactenus
Expertus, atque egomet sum mihi, quodque omnium est
Rarissimum in servis, ea probitate praeditum,
(495) Eaque virtute, ac vitae integritate, ut nihil suprà. hinc.
Nisi fallor, accidit, ut quae aggreditur, & facit,
Feliciter illi succedant omnia: Dijs,
Ut opinor, illius facta secundantibus.
Itaque favorem & gratiam apud me & uxorem meam
(500) Facile invenit. neque mirum. quis enim talem non amet,
Atque in pretio habeat? quis obsecro non faciat maximi?
Virtutis illa vis est, ut quemvis, licet
Invitum, in admirationem, & in amorem trahat
Sui, nam rebus illa praestat omnibus:
(505) Ea qui est ornatus, cuncta illi adsunt bona.
Sed ostium à nobis crepuit, ad regiam
Quo sum vocatus, recta nunc pergo via.



ACTUS II.   SCENA VI.
IOSEPHUSEPHIRA.
Eiusdem generis.

UT nihil unquam tam prospere cuiquam evenit,
Quod non habeat suam admistam aegritudinem?
(510) Adeò nihil hic homini, aut stabile, aut proprium est, nihil
Quod omni ex parte beatum sit diu. Nam si boni
Quid obtigit, malum continuò intervenit.
Quo laetitia in luctum, voluptas in dolorem
Mutatur. idque adeo re ipsa nunc experior miser.
(515) Sed eccam quae meam felicitatem interturbat mihi.
Perij, de eadem re, ut opinor, me obtundet denuò:
Verùm nihil aget, mortuum me malim, quam fidem [< mortumu]
[p. 23] Iosephus
Fallam, vel alieni sim subsessor connubij.
Seph. Perij, quantò minus spei est, tantò magis
(520) Amo. prò Dij immortales, tantamne contumaciam
Homini cuiquam innatam, ut neque precibus, neque mihi
Lachrymis magis commoveatur, quàm saxum! vae misera
Nunc ego scelestum illum, & me infelicem esse sentio.
Et taedet, & amore ardeo: & prudens, sciens,
(525) Viua, vidensque pereo: neque quid agam scio.
O faciem pulchram! deleo omnes dehinc meo
Ex animo adolescentes, taedet vulgarium
Harum, & quotidianarum formarum. Ios. Ecce autem iterum:
Heu me miserrimum! neque quo fugiam, neque
(530) Quopacto hinc elabar, scio. Seph. Sed commodi
Hîc illum stantem video. adibo: et si pol saepe iam
Me spes haec frustrata est, quando verecundiae
Fines transgressa sum semel, bene atque gnaviter.
Me esse impudentem oportet. Verùm blandè, ac comiter
(535) Nunc est salutandus, & appellandus mihi. Salve
Iosephe, salve anime mi, mea voluptas unica.
Ios. Ah missa isthaec face. Seph. Quid missa? utinam esset mihi
Pars aequa amoris tecum, ac pariter fieret, ut
Aut hoc tibi doleret itidem, ut mihi dolet,
(540) Aut ego isthuc abs te factum nihili penderem.
Ios. Multis modis iniuria hera, & molesta es.
Nimis, neque ferri potis es. Sep. Ah, nunquámne desines,
Refragrari mihi? quin potius cogita,
Quid deceat aetatem tuam: & esse heram, quae te rogat,
(545) Tuamque formam quae expotit sibi: quae cogere
Te pro suo iure, atque imperio, si velit,
Potest. Ios. Tota via erras hera, amor benevolentia
Conciliari, haud minis extorqueri solet.
[p. 24] Iosephus
Seph. Oh, nunquam tam blande dicam tibi, ut animum mutes, & in
(550) Hac re te obsequentem praebeas mihi?
Ios. Si me parere vis tibi, age, honesta impera:
Nunquam defugiam autoritatem: sed quicquid praeceperis
Effectum ut sit, curabo protinus. Seph. Hoc age
Amabo, ac supplicantem me ne aversare amplius.
(555) Si ullam in mea amicitia spem habes: si ea quae hactenis
Grata fuerunt, multo gratiora etiam tua
Mihi vis efficere officia. hoc unum sine
Sodes te exorem. Ios, Ah hera, ne me obsecra, quasi
Hoc te orando à me impetrare oporteat,
(560) Quod utrique si fiat, dedecori sit futurum maximo.
Seph. Apage, superstitiosus es nimis. Ios. Non herculè
Superstitio, sed flagitium, factique turpitudo me
Deterret hera. Sep. Adeon’ te difficilem esse, & inexorabilem
Ut neque precibus, neque lachrymis flecti queas?
Ios. (565) Adeon’ me ingratum & inhumanum putas, ut neque
Herilis erga me benignitas, neque
Pudor commoveat, neque commoneat, ut servem fidem?
Seph. Ah, enecas, ausculta, servabis fidem mihi, haud
Violabis inquam: nam hoc illum facile celabimus:
(570) Ad me recipio, tu modo esto quietus anime mi,
Et amantem amplectere. Ios. Ah, missum me fac hera. nam
Ita me Deus amet, ut neque per me, neque per alium
Pudicitiae tuae vitium oblatum velim:
Idque adeò maximè heri causa mei. quem ego quidem
(575) Non contumelia hac, ast honore quovis dignum deputo.
Sep. Utinam esset talis, qualem tu esse illum putas: ac non potius
Vulgo maritorum similis: qui cum libenter
Arent alienum fundum, familiarem incultum deserunt.
Ios. Hera, per summum ego tibi iuro Deum, nunquam
[p. 25] Iosephus
(580) Me in hac re morem gesturum tibi: non, si
Mihi capiundos omnes homines inimicos sciam.
Sep. Vah, siccine mecum agis scelus? quae tibi mea
Consilia, quae omnem animum, atque vitam credidi?
Age, quia benevolentiam meam aspernare, iam
(585) Faxo ira mea quid valeat experiaris contumax:
Neque id sine tuo, ut arbitror, magno malo.
Ios. Nullum ego malum, praeter culpam esse existimo.
Sed actum, ut video, ago. Seph. Non sic elaberis pessimè.
Enimvero voce est opus. O populares, ferte misera
(590) Auxilium, subvenite inopi, ________________


ACTUS II.   SCENA VII.
SYRUS, SEPHIRAOTIPHAROSEPHUS.
Eiusdem generis.

________________ Quam hic audio
Vociferantem? perij, hera est. quid sit nescio.
Seph. Hem Syre, Syre. adesdum succurre sodes Syre,
Et infelici fer opem mihi. Syr. Quid isthuc hera? satin’
Salvae res? quid taces? aut quidnam exanimata es? cedo.
(595) Se. Eheu me miseram. Sy. Respira, atque ad te redi obsecro.
Se. Ah, vix sum apud me, ita nunc animus commotus est metu.
Agedum, propera, ac maritum, ubi ubi est quaerito.
Sy. Causae quid dicam? Se. Odiose cessas? rem magnam esse dicito,
Quae nullam patitur moram. Sy. Eo, Hera, dij te servatam volunt.
Sep. (600) Qui sic? Sy. Ipsum procul accedentem conspicor.
Se. Est? an non est? certè est. opportunè admodum
Hic illum praestolabor. Pot. Quantum potui regijs
Expedivi me negotijs: nunc me domum [< negotij]
Recipio, ubi per Iosephum quies parta est mihi
(605) Sed uxorem eccam video stantem ante ostium.
Interij, vultus non placet: nescio profectò, quid
[p. 26] Iosephus
Absente me turbatum sit domi. Sep. Hem marite, commodè [< commomodè]
Pol atque in ipso tempore
Intervenis. Po. Quid trepidas, aut quid perturbata es obsecro.
(610) Nihil respondes? Sep. Quid ego tibi respondeam
Misera? ecce pallium. Pot. Cuius? Sep. Cuius rogas?
Iosephi. Pot. Ehem, Iosephi? Quid ita? aut quid mali
Is designavit? Seph. Vah pudet me dicere,
Quae ipsum facere non puduit sceleratissimum.
(615) Qui nunc mihi si detur, ut ego illi unguibus
Facile, atque libenter involem in oculos venefico.
Pot. Ah, mitte male loqui, ac stomachari desine:
Quin potius, quid sit quod deliquit, paucis expedi.
Seph. Interij, lingua haeret metu: & tamen nullo modo
(620) Hoc reticendum est mihi. Modò huc egressam familiariter
Admodum aggreditur, & comiter appellat, dein’ neminem
Cum adesse cerneret mihi, neque ancillam, neque servulum,
Blanditijs, & verborum illecebris me tentare primùm
Coepit: dein’ constanter detrectantem, serio,
(625) Confidenterque adoritur, atque vim parat.
Pot. Hem, quid ais? perij. Sep. Ego tollens vocem, atque opem.
Domesticorum inclamans, turpitudinem
Tam foedam, ac tantum dedecus vix effugi misera: Syro hos
Ad clamorem meum accurrente protinus.
(630) Ille relicto, quod manibus tenebam, pallio,
In pedes se conijcit quantum potest.
Pot. Me miserum, quanta de spe decidi: summum bonum hunc
Servum mihi esse putabam, hominem industrium,
Probum, atque fidelem, uti tum videbatur. Verùm ex eo
(635) Infelix quem nunc capio dolorem. Sep. Comprehendi iube
Quantùm potes, priusquam effugiat perfidus.
Pot. O hominis impudentem confidentiam!
[p. 27] Iosephus
Hoccine tam audax facinus illum facere esse ausum? age
Iosephe: exi inquam Iosephe: ecquid te pudet?
Io. (640) Quis me vult? perij, herus est, quod remedium nunc huic malo
Inveniam, aut quidnam illi respondebo miser.
Pot. Ehodum bone vir, accede: columen verò meae
Familiae, cui hinc abiens mea commisi omnia.
Ios. Domine licetne pauca? Pot. Quid dices mihi?
Io. (645) Audi obsecro. Pot. Vah. Egon’ audiam? quid ego audiam?
Ios. Hoc te oro Domine, ne quid arbitrêre me
Adversus edictum tuum facere esse ausum. Pot. Res indicat.
Iosephe, adeon’ tibi visus sum idoneus, cui
Sic illudas? cui pro beneficio maximo
(650) Maleficium rependas maximum? Ios. Mi here.
Pot. Quid mi here? Si me tuum herum esse putasses, non si tuis
Factis ludibrio me habuisses pessime.
Sep. O scelera! in cruciatum illum hinc iam iube abripi.
Ios. In cruciatum hera! quodnam obsecro ob facinus. Sep. rogas?
(655) O impudentem, atque effrontem mastigiam!
Vide num eius color pudoris signum usquam indicet? Ios. Qui non
Deliquit, eum oportet pro se intrepide ac confidenter loqui:
Nocenti vertitur color.
Sep. Vae mihi, etiam ultro nos ludificatum advenit?
(660) Cupio misera me in hac re iam defungier.
An verò huic credendum marite? Pot. Hem, Syre, tibi
Dico Syre. Ios. Audi. Pot. Verbum si addideris. Syr. Quid est
Quod me facere iubes Domine? Pot. Hinc illum abripe
Quantum potes. Io. Quid feci. Sep. Percontaris impudens?
Pot. (665) Atque in carcerem protrudito. Quid stas stipes? rape,
Et vinctum fac cures asservandum sedulo.
[p. 28] Iosephus
Ios. O me infelicem! Pot. Age, iam efficiam ut intelligas,
Illum lenem, atque clementem dominum, tua
(670) Culpa tibi factum esse acerrimum. Sep. Eia sic decet.
Pot. Eamus nunc intrò, ibi quo pacto porrò sit
Plectendus, consilium capiam una tecum. Sep. I prae, sequor.



ACTUS III.   SCENA I.
IOSEPHUSLEPHARO.
Senarij Iambici, admistis aliquot septenarijs.

NAE mihi multa infeliciter accidunt: atque haec
Nulla mea culpa. namque id quidem scio,
(675) Me sedulo semper cavisse, ne meritò
A quoquam incusari possem. Itaque in his meis
Aerumnis, & diversis casibus, animus
Nullius culpae, aut criminis sibi conscius,
Abunde me consolatur. Quin & Deum
(680) Me aliquando respecturum confido, atque ex his mali
Exempturum propediem: quemadmodum sua
Me benevolentia est tutatus hactenus.
Incommodè quidem istud infortunium mihi
Evenit, fateor: & nihil cum meruissem mali,
(685) Compraehensus, atque detrusus sum in carcerem,
Honore, in quo tum eram, spoliatus maximo.
Sed hoc tamen in his miserijs, & calamitatibus
Meis, feliciter sanè, atque commodè
Mihi cessit: quòd carceris praefectus innocentiae
(690) Meae, ut opinor, misertus, singulari benevolentia
Me prosequatur: nec secus quàm fratrem amet suum.
Hinc itaque me jampridem exutum vinculis,
Tristique eductum ergastulo, captivis caeteris
Custodiendis praefecit. summum pretium
(695) Quod habuit persolvit mihi. Sed ipsus, de quo loquor,
[p. 29] Iosephus
Foras egreditur, maneo, ut quem quaerat, quidve velit audiam.
Bl. Dij immortales, quàm fluxa, atque brevis est mortalium
Felicitas: quam incerta sunt fortunae commoda!
Atque isthoc nunc propterea succurrit mihi:
(700) Hebraeus iste Iosephus, quem honoribus
Non ita pridem amplissimis ornatum vidimus,
Et cui tota Potipharis parebat domus,
Nunc misere hic apud me, atque in luctu aetatem exigit.
Quapropter omnes, cum secundae res sunt, maximè
(705) Meditari secum oportet, quopacto adversam aerumnant ferant.
Infamiam, pericula, damna, exilia, carcerem,
Communia esse haec, fieri posse: ut ne quid animo sit novum.
Quicquid praeter spem eveniat, omne id deputare esse in lucro.
Quod quidem sapienter hic, atque optimè mihi
(710) Fecisse videtur, qui tantam rerum commutationem
Tam patienter ferat, at eccum ipsum adesse conspicor.
Oh, ut gaudeo, ubi prisci istius saeculi
Reliquias etiamnum nobis superesse video. vir est
Antiqua pol virtute, probitate, ac fide:
(715) Frugi, pudicus, continens: prudentia,
Consilioque valens plurimum: adhaec insomnijs
Interpretandis multò felicissimus.
Quod in pistore, pincernaque regio
Nuper declaravit satis, Accedam propiùs, ut colloquar.
(720) Iosephe, quopacto se res habent intus? satin’
Salva omnia? Ios. Omnia here. Ble. Videdum sodes, ut modò
Qui adducti sunt captivi, adserventur sedulo.
Ios. Dabo equidem operam. Ble. Credo. sed est quod te rogem
Et quod agam tecum familiarius, At verum mihi
(725) Dici volo. Ios. Oh here, mentiri non est meum.
[p. 30] Iosephus
Ble. Scio, sed dic mihi seriò amabo: num tibi
Molesta est haec fortunae commutatio?
Ios. Ah, rogitas: homo sum humani nihil à me alienum puto
Ble. Vetus dictum est, ubi non sis, qui fueris, non est cur velis
(730) Vivere. Ios. Duci quidem illud audivi saepissimè,
Sed nunquam tamen, utî probarem, animum potui inducere.
Neque id a viro constante, sed ab homine aliquo
Molli, atque aninium despondente profectum arbitror.
Gravis quidem meus hic mihi visus est casus,
(735) Haud inficior: sed non adeo, ut ob id ex vita
Mihi migrandum putarem. multò rectius
Eos existimare credo: qui praeter culpam nihil
Homini horribile, nihil pertimescendum putant.
Mortalium res here variae, ac mutabiles
(740) Sunt, aestuario quodam cursu modo huc,
Modo illuc fluctuant: cui nos omnibus
Remis, velisque, ut aiunt, obluctari convenit.
Tum in omnibus infortunijs & casibus
Quibus hominum vita est subiecta, conscientia
(745) Rectae voluntatis solatium adfert maximum.
Quando ita evenire videmus saepius, ut malum
Praeter meritum qui ferat, idem post fruatur
Bono. Ble. Verè quidem tu isthac, atque sapienter omniae.
Et verbis pol vix possem consequi, quantopere me has
(750) Tua tam cordata oblectaverit oratio.
Sed nunc, ut est diei tempus, quid captivi agant
Revise, & quae opus erunt praebe, ego mox te sequar. Ios. Fiet.



ACTUS III.   SCENA II.
BLEPHARO.
Iambici octonarij, & septenarij adiunctis paucis senarijs.

[p. 31] Iosephus
HOminem prudentiorem in vita vidi neminem:
Neque qui secunda modestiùs, neque adversa patientiùs
(755) Ferat, itaque crimen illud cuius illum Sephira apud
Maritum insimulavit, falsum, confictumque esse existimo.
Nam eo mihi videtur esse ingenio praeditus,
Ea indole, atque moribus, ut nihil istiusmodi
Quisquam temerè de illo suspicari debeat.
(760) Pudicus est, verecundus, modestus, continens:
Virtutibus praeterea ornatus omnibus.
Porrò in gerendis rebus adeo felix, ut Deos
Ipsos sui consilij adiutores, sibique propitios
Habere videatur. Quare ex his calamitatibus,
(765) Et aerumnis suis, ad dignitatem pristinam,
Aut ea etiam maiorem propediem illum emersurum arbitror.
Idque adeò iam pridem effectum fuisset, nisi Lyconides
Regis pocillator, dulci fortuna ebrius,
Officij planè immemor esset sui. adeoque hoc tempore
(770) Quo de interpretando regis somnio
Inter cunctos totius Aegypti disceptatur sophos,
Quod hic illi explicaret felicissime.
Sed ita herclè se res habet, uti vulgo dici solet:
Si quid bene facias, levior pluma est gratia: atque eò
(775) Res redijt, ut amici nulli sint infelicibus.
Nam quò se fortuna, eodem quoque hominum favor
Inclinare consuevit. sed quisnam est ille, quem
Ex aula huc accedentem conspicio procul?
Lyconides est, de quo loquor: illum hic opperiar, ut
(780) Quid velit, aut quem quaerat, quove eat intelligam.



ACTUS III.   SCENA III.
LYCONIDES, BLEPHARO, IOSEPHUS.
Eiusdem generis.

[p. 32] Iosephus
Tandem advenisse tempus gaudeo, quo gratiam
Relaturum me sperem Iosepho, optimè herculè
De me pridem merito. Nam si est, ut ille somnium
Hoc regi interpretetur ex sententia,
(785) In quo explicando omnes nostri vates, omnes haerent magi:
Promitto illi ex eo nobilitatem, & rem nascituram,
Et gloriam. Sed eccum Blepharonem: commodè
Profectò atque adeò opportunè. Ble. Me nominat.
Accedam, & compellabo. Eho Lyconide,
(790) Quopacto se res habent in aula? quidque agunt
Sapientes nostri? jamne regi somnium
Enucleaverunt suum? Lyc. Minimè. Ble. Quid ita? cedo,
Lyc. Rem difficilem, intricatam, & inexplicabilem
Esse uno ore omnes asserunt. Itaque illis desperantibus,
(795) Ac rege irato, perturbatoque admodum,
Tandem Iosephi in mentem venit mihi.
Narro quo pacto somnia ille nostra in carcere
Aliquando interpretatus sit nobis: adhaec alia
Permulta, quae nunc non est narrandi locus.
(800) Qua oratione commotus rex, ad se protinus
Eum ut adducam praecipit. Ble. O factum bene!
Beasti: nam illi faveo homini. neque dubito,
Quin regi abunde sit satisfacturus: nihil enim
Illo solertius, nihilque ingeniosum magis.
Lyc. (805) Eamus ergo, & illi tam laetum adferamus nuncium.
Ble. Heus heus Iosephe, heus inquam Iosephe, exi protinus.
I. Quis est qui me? hem here tun’, quoque hic eras Lyconide?
Lyc. Eram Iosepho. Eho, quopacto hic satin’ ex sententia?
Ios. Nosne? ut quimus aiunt, quando ut volumus non licet.
Lyc. (810) Quod facturum me tibi recepi, efectum reddidi:
Age. respira. Ios. Amo te, & non neglexisse habeo gratiam.
IOSEPHUS. 33
Sed quî istud credam ita esse, mihi dici velim.
Lyc. Dicam. ausculta, auresque arrige.
Io. Cessas? Lyc. Rex Pharao te jussit ad se accersier.
Io. (815) Méne? quid ita, aut qua de re? Ly. Ut somnium suum,
Quod vatum nostrorum nemo potest, ipsi explices.
Hanc ego dignam rem esse putavi, ubi tu nervos intendas tuos.
Ex qua tibi dignitatem, & laudem exorituram auguror.
Io. Oh, bene, ita me Deus amet, factum: gaudeo. Ble. Gaudeo
(820) Ego quoque mi Iosephe. namque hoc mihi credas velim,
Si hac res tibi feliciter, uti spero, cesserit:
Me ex illa aequè magnam ac te voluptatem
Percepturum. Neque id quamobrem fiat scio: nisi quod tibi
Ex animò semper voluerim optimè: quodque
(825) Honore quovis te dignum esse deputem.
Lyc. Nae tu mecum sentis Blepharo: sed eamus. nam nimis
Hic cunctamur diu. Io. Agedum, ut lubet: in me nihil est morae.
Lyc. Sed heus, melior ei, ut arbitror, veste erit opus,
Nisi quid dissentis Blepharo. Ble. Bene mones, afferam.
(830) Vos me hîc tantisper opperimini ante ostium. Io. O Deus,
Veluti aliâs frequenter, ita & nunc mihi ut opitulêre obsecro.
Lyc. Ita fiet, tu modo esto animo bono. Ble. Hem, cape,
Atque indue, vilibus his abiectis vestibus.
Praecedite iam, ego ubi haec auferri jussero, sequar.



ACTUS III.   SCENA. IV.
BLEPHARO, POTIPHARYCONIDES,
Eiusdem rationis.

(835) HAEc intrò aufer Dromo: atque uxori me modò
T
TERENTII CHRIST. 34
Rediturum dicito. nunc in aulam recta concedo via,
Nam scire cupio, in quem haec res evasura sit exitum,
Sed estne ille, huc qui accedit, Potiphar? is est
Ipsus. quid hoc? solito mihi videtur tristior.
(840) Credo rescivisse rem. hoc malè habet virum.
Pot. Discrucior animo: hoccine de improvisò malum
Mihi obijci tantum, ut neque quid faciam, neque
Quo me vertam sciam, vae nobis infelicibus.
Tremore membra quatiuntur, animus metu
(845) Atque pavore obstupuit mihi: in pectore nihil
Consilij consistere potest, vah, quomodo
Ex hoc malo evadam, aut qua me ratione expediam, nescio.
Ble. Nil me fefellit: quòd Iosephus accersitus est
In regiam, haec illum nunc cura sollicitat: hinc sibi
(850) Suisque timet. Pot. Meritò ego nunc ipse succenseo mihi,
Qui cupidae in re tanta morem gessi mulierculae.
Sed video Blepharonem, regij praefectum carceris.
Hunc adoriar. Hem Blepharo. Ble. Eho. hiccine, eras Potiphar?
Pot. Cedò sodes, in quo loco res, ac fortunae sunt meae?
Ble. (855) Quid ita? Pot. Rogas? Iosephum ad regem accitum esse audio.
Ble. Quid tum? Pot. Quid tum? actum est, si quidem illi somnium explicet.
Quod ne fiat, nimis vereor miser: adeo mens nescio
Quid nunc mihi praesagit infortunij.
Ble. Bono animo esto sodes, nihil periculi est:
(860) Nam etsi haec res illi maximè cedat feliciter,
Quod ut fiat Deos oro: nullum tamen,
Si hominem novi satis, hinc malum eveniet tibi.
Ingenio enim, atque natura placabilis
Est, nullius rei minus, quàm iniuriae memor,
(865) Tum à cupiditate vindictae multo alienisimus,
IOSEPHUS. 35
Po. Scio, & tamen metuo Blepharo. Sed quid Lyconidem
Ex aula propere huc accedentem conspicor? laetus
Est: mirum ille salvus est, & ego planè perij.
Ble. Nihil periculi est inquam. eamus ei obviam.
Lyc. (870) Dij boni, boni quid porto? Sed quem nunc mihi
Potissimum exoptem, cui haec narrem, dari?
Pot. Audin’ tu quid dicat? Ble. Quidni audiam? at tace obsecro, &
Quietus esto. Lyc. Sapientius ego pol hominem loqui
In vita audivi neminem. Pot. Interij miser:
(875) Non possum adesse diutiùs. Ego me novi
Et peccatùm meum: tibi mi Blepharo
Committo vitam, ac fortunas meas. Ble. Hem, siccíne
Abis. Lyc. Sed commodè herclè, atque adeò in ipso tempore
Blepharonem huc venientem conspicio: nemo est quem malim omnium.
Ble. (880) Hem, quid laetus es, aut quid gestis Lyconide?
Lyc. Quid gestiam rogas? Iosephus regi insomnia est
Interpretatus. Ble. Optime herclè factum, gaudeo.
Lyc. At si scires quàm dextrè, & quàm feliciter.
Non homo mihi quidem per Iovem, sed Deus aliquis
(885) Per illius os loqui videbatur. Ble. Credo, at cedò
Sodes, quaenam ista fuerint somnia, nondum à me satis
Intellecta hactenus. Lyc. Imò ego te obsecro ut audias.
Rex septem in somnis se putabat cernere
E fluvio emergentes vaccas, habitudine,
(890) Et corporis specie, formaque praestantissimas.
Quas in laeto, & viridi pascentes gramine,
Totidem aliae foedae, ac macilentae, ex eodem flumine
Progressae, consumebant, atque eo cibo
Nequaquam saturatae, aliud quod vorarent insuper
(895) Ieiunis per ripam quaerebant faucibus.
T 2???
TERENTII CHRIST. [p. 4] Nehemias

36]
Hic experrectus rex fuit. deinde cùm
Non multò pòst, rursus somno esset obrutus.
Septem spicae longè omnium pulcherrimae,
Ex uno culmo visae illi sunt enasci feliciter.
(900) Quarum aliae septem marcidae, turpique uredine
Prorsus corruptae, omnem absumebant gratiam.
Haec cum Iosepho commemorasset rex, nihil
Ille haesitans, aut cunctatus, salva, inquit, fit tua
Maiestas, rex invictissime. Idem per duo ista somnia
(905) Deus praedixit tibi septem enim opimae boves,
Et totidem plenae spicae, septem fertiles,
Ac faecundos praesagiunt annos. Septem vero boves
Macilentae, spicaeque vitiatae uredine.
Septem alios sequuturos annos denunciam,
(910) Quibus ingens per totum terrarum orbem grassabitur
Fames. Haec omnia procul dubio sunt eventura ordine,
Nunc igitur dispiciat tua maiestas virum
Industrium, ac sapientem, quem regni sui
Regionibus praeficiat: qui feracibus
(915) Illis septem annis congerenda curet in horrea,
Quae consequuturis septem infaecundis, atque sterilibus
Sint, profutura, ac populo ventrem exaturatura famelicum,
Ita fiet, ut tua maiestas laudem, atque gloriam
Per regnum passim adipiscatur suum. Ble. Prô Iupiter!
(920) Quam ego novam rem audio? Ly. Admirari omnes qui aderant, sapientiam
Hominis praedicare, evehere laudibus.
Quid multa? Rex tandem, consilium, inquit, tuum
Probo Iosephe. atque adeò tu ille eris, cui
Hanc committam provinciam. admirabilem
(925) Enim, ac divinam in te mihi videor aninadvertere
Prudentiam, qua homines facilè antecellis caeteros.
IOSEPHUS. 37
Ble. O factum bene beasti, rape me sodes intrò, ut hoc
Illi gratulemur tantum, tamque insperatum bonum.



ACTUS IV.   SCENA I.
IACOBUS, RUBEN, IUDAS, cum reliquis fratribus, excepto Beniamine.
Senarij, & septenarij Iambici.

AUt ego profectò ingenio egregiè ad miseriam
(930) Natus sum, aut illud falsum est, vulgò quod dici solent
Diem adimere aegritudinem hominibus: nam mihi
Quidem de filio, ante multos annos mortuo,
Quotidie magis augetur, ac gliscit dolor.
Et quantò illo diutiùs careo, tantò magis
(935) Cupio, tantoque eum desidero magis.
Ad hunc animi mei moerorem, & cruciatus graves
Hoc insuper nunc accedit malum, durissima
Quòd iampridem miserè nos urget, ac premit
Fames: qua pereundum nobis erit brevi,
(940) Si quidem spes, quae de Aegypto allata est, nos fefellerit.
Namque illic frumentum venale esse audio.
Quapropter filijs decem negotium dedi,
Ut ad iter se parent, quantum possunt: & absque ulla
Isthuc proficiscantur mora. Sed egressos eos
(945) Huc ad me accedere video, probè admodum, ut
Apparet, ad viam instructos. Rub. Pater adsumus,
Tua ut iussa exequamur sedulò. Iac. Bene
Facitis, & veluti vos decet,
Cùm istud quod postulo, impetro cum gratia. at
(950) Videte, ut rem recta aggrediamini via.
Iud. Quopacto? Iac. Dicam, neque pecuniae, neque sumptibus
Ut parcatis: dum, quo ventrem famelicum
Exaturemus, modò referatis nobis: nam pecuniae
T 3
TERENTII CHRIST. 38
Iacturam ego levissimam esse iudico,
(955) Utpote quae facilè aliunde sarciri potest,
Verùm inedia mori, multo omnium est gravissimum.
Rub. Est ut dicis pater: itaque haec res neutiquam
Nobis neglectui erit. Tu modo, nos dum absumus,
Bono fac ut sis, atque forti animo: ac Deum preceris, ut
(960) Iter hoc sua nobis secundet gratia.
Iac. Ita faciam, valete filij. Iud. Vale pater. Iac. Deus
Euntibus sit vobis ac redeuntibus comes.



ACTUS IV.   SCENA II.
IACOBUS.
Eiusdem rationis versus.

Clementissime, atque benignissime Deus,
Quemadmodum me in miserijs & calamitatibus.
(965) Gravibusque periculis semper protexisti hactenus:
Ita & nunc in desperatis his rebus obsecro.
Ut opem feras mihi: meosque filios
In Aegyptum salvos deducas, atque postea
Impetrato frumento, absque ullo incommodo
(970) Reducere digneris domum.
Ad te veluti sacram ad anchoram confugio mi Deus,
Humana destitutus ope. Quòd si tu deseris.
Actum est, nec quicquam restat nobis amplius, nisi
Ut inedia contabescamus, & fame tandem
(975) Moriamur miseri. Quo quanquam nihil homini
In hac vita evenire potest tristius.
Tamen hoc mortis genere in nostris hisce regionibus
Quotidie interire videmus plurimos.
Quod malum quaeso à nobis ut avertas Deus,
(980) Quo per te servati, gratias tuae
Clementiae agamus, ac nomen celebremus tuum.
IOSEPHUS. 39
Sic tua benignitas longe commendatissima
Evadet, si facilem, ac placabilem
Se erga nos immerentes, atque indignos praebeat.
(985) Nunc intrò ibo, & visam meus quid Beniamin
Agat, solatium, ac columen senectutis meae.
Eo me oblectabo, dum abfuerint caeteri.



ACTUS IV.   SCENA III.
IUDAS, RUBEN, cum reliquis octo fratribus.
DROMO, IOSEPHUS.
Senarii, septenarii, & octonarii Iambici.

IN Aegyptum tandem nos pervenisse gaudeo:
(990) Nam de via sum defatigatus fratres. Rub. Via quidem
Molestias, quanquam graves, facile feram,
Si certum esset, frumentum hic esse venale. at vereor miser,
Ne quemadmodum accedimus, ita inanes hinc domum
Revertamur. Iud. Bene ominare, spero adiuturum Deum.
Rub. (995) Spero herclè ego quoque: sed spe non impletur venter famelicus.
Sed eccum ad nos video accidentem nescio
Quem: hunc adoriamur, quanquam ignotum: inutilis
Enim est homini pudor, dum urget necessitas.
Heus adolescens, quisquis es, oramus ut nobis
(1000) Monstres, sicubi hic frumentum sit venale. Dr. Sequimini
Huc me viri, deducam vos. at commodè
Ipsum principem foras egressum conspicor.
Rub. Hem, ad genua illi omnes accidamus supplices.
Ios. Cuiates estis, & quibus nati parentibus?
(1005) Aut cur vos in nostris his conspicio regionibus?
Iud. Quaeso ut nobis liceat princeps honoratissimè,
Tua quod fiat pace, exponere quae à patre
In mandatis habemus: teque convenire, & colloqui.
Io. Loquimini, at hoc praedico vobis, vera mihi dici volo:
T 4
TERENTII CHRIST. 40
(1010) Mendaces odi pessimè. Rub. Ex Cananaea missi sumus
Huc à patre emptum frumentum: cuius penuria
Mortales passim ibi moriuntur plurimi.
Ios. Vah, exploratores estis, mentimini.
Non emptum frumentum, ast infirmiora terrae Aegyptiae
(1015) Exploratum venistis. Iud. Domine, eo genere nati sumus,
Ut ab illo crimine, cuius à te arguimur, oporteat
Nos esse alienissimos. Ios. Abite hinc quò digni estis,
Cùm isthac vestra magnificentia. Etiam nunc creditis
Vos ignorarier? Ego meum ius persequar: neque
(1020) Verbis vos unquam soluetis, quòd re malè
Fecistis nobis. est ubi vos ulciscar locus.
Rub. Hoc domine aequum est ut tecum cogites, quàm vos facillimè
Agitis, & quàm estis maximi, potentes, nobiles,
Fortunati, atque divites: tam aequo animo noscere
(1025) Id quod justùm & vos decet. amici, non hostes sumus.
Ios. Apagite: ego iam faxo ut amici parum
Amice excipiamini. Ubivis facilius passus sim, quam in hac
Re me deludier. Iu. Iusiurandum dabimus, aut si quid est
Aliud. quod iureiurando arbitrâre firmius,
(1030) Nos ob nullam aliam causam venisse huc, quàm diximus.
Ios. Iniuratis ego probis, at ne iuratis quidem improbis
Credere soleo. Nam quod modò dixi, idem nunc dico denuò,
Exploratores estis: qui non solùm indignè iniuriam
Facitis nobis, verum alijs quoque quotidie confluentibus
(1035) Huc undique hospitibus: quibus fidem vestra abrogat
Perfidia, dum ex vobis illorum ingenia metimur.
Rub. Haud istud dicas si cognoris vel nos, vel genus nostrum.
Nos duodecim fratres sumus, eodem patre
Nati in Cananaea, quorum natu minimum pater
(1040) Apud se detinet domi: unus autem ante
IOSEPHUS. 41
Aliquot interijt annos. Ios. Falsa sunt, quae adfertis, omnia.
Atque ideo ego sic vos exercebo, ut meriti estis perfidi.
Nam ita nobis Pharao incolumis, ac salvus sit diu,
Ut vos abire hìnc non sinam priùs, quàm eum
(1045) Natu minimum, domi quem apud patrem esse dicitis
Ad me huc venisse videro. Itaque mittite
Isthic aliquem ex vobis, qui huc illum accersat: caeteri hîc
Interea asservabimini in vinculis, donec
Verum, an falsum sit quod dicitis cognovero.
Iud. (1050) Iniurium id quidem est. Ios. Quid audio? an vobis iniurium
Videtur, ulcisci adversarios, & qua via
Nos captant illi, eadem ipsos capi? Heus Dromo, tibi
Dico Dromo. Dro. Adsum domine. Io. Hos omnes intrò rape:
Et vinculis constricti cura ut asserventur sedulò.
Rub. (1055) Vae nobis infelicibus. Itáne fieri decet?
Ios. abducito inquam. quid cunctaris furcifer?


ACTUS IV.   SCENA IV.
IOSEPHUSROMO, SIMEON, RUBEN. cum reliquis fratribus.
Eiusdem generis versus.

DEum immortalem, vix me reprimo, & gaudio
Lachrymae ex oculis erumpunt. Nunc evenisse video,
Quod in somnis olim Deus futurum praedixit mihi.
(1060) Nimirum omnes fratres mihi supplices fore, &
Veneraturos potestatem meam. Pape, vix sum apud
Me, ita animus est commotus hoc tanto, atque tam
Repentino bono. Sed quid faciam? sinam
Eos uti maleficos detineri in vinculis?
(1065) Deus istud prohibeat: nam quanquam de me haud meriti sunt bene,
Tamen me fratrum misereri, atque iniuria
T 5
TERENTII CHRIST. 42
Oblivisci decet. Nunc itaque eos ad me
Revocari mandabo. Heus Dromo, prodi Dromo. Dro. Qui est, qui me?
Hem domine, praesto sum, impera si quid vis, ac factum puta.
Ios. (1070) Viros istos decem, meo quos jussu in carcerem
Modo conclusisti, compedibus solutis huc reducito ad
Me. Dro. Faciam sedulò. Ios. Propera, atque matura reditum.
O admirandum minimeque expectatum prodigium! quis hoc
Eventurum dixisset unquam, ut fratres, quibus olim fui
(1075) Inuisus, & qui perditum me, & omnibus modis
De medio sublatum volebant, tandem prostratos mihi
Ad genua viderem supplices, & imperium magno metu, ac
Tremore reverentes meum? sed crepuit ostium.
Comprimenda vox est. Dro. Ecce omnes reductos,
(1080) Uti iussisti domine. Ios. Bene fecisti. accedite huc
Propius ad me viri. Et si scio meum esse jus,
Ut vos in carcere multum diuque cruciatos, tabescere
Sinam, propterea quod vestra meritò mihi
Suspecta est fides: tamen clementiae mea
(1085) Pristinae memor, salvos hinc vos dimittam:
Et frumentum quod petitis, dabitur vobis. Ast ea
Conditione, atque lege, ut unus vestrum in vinculis
Hic tantisper detineatur, donec fratrem illum quem domi
Superesse apud patrem vobis natu minimum modò
(1090) Commemorabatis, huc ad me deduxeritis. Ita quae
Dixistis vera an falsa sint, facilè cognoscam. Atque adeò is est
Mihi quem servari volo. Comprehende eum
Dromo, & coram ligatum in carcerem reducito.
Tum mox redi, plura habeo quae mandem. Dro. Faciam herculè sedulò.
(1095) Sim. Eheu, siccine me à vobis fratres distrahi,
IOSEPHUS. 43
Ios. Vos facite, ut iussi, si fratris vobis cordi est salus.
Rub. Volumus quidem domine. verum quia praeter caeteros
Ille patri charus est, ut ipsum dimittat metuo miser.
Nam quid tandem illi credis fore animi, ubi hunc in carcere
(1100) Hîc asservari, & alterum, quo in vita ei nihil
Est dulcius, eodem mittendum esse intellexerit.
Io. Faciat quod praecepi, siquidem hunc salvum velit.
Ite nunc intrò, ibi frumentum famuli admetientur
Vobis. Dr. Redeo domine, si quid est quòd ampliùs velis.
(1105) Paratus sum, impera. Ios. Sequere intro illos, atque optimum ut
Accipiant cura triticum: & pecuniam in
Sacco cuique ut reponatur suo. Atque audin’, viaticum
Quoque illis suppeditari volo. Dro. Curabitur.
Ios. Ex beneficiis, quae plurima in me contulisti mi Deus,
(1110) Hoc nequaquam minimum est, quòd fratres tanto temporis
Interuallo non visos, in conspectum adduxisti meum, ex
Quibus patrem, quo nihil est charius mihi,
Etiamnunc vivere, & salvum esse intelligo.
Qui nuncius mihi quidem multò omnium est gratissimus.
(1115) Quòd si hoc quoque largiaris, ut praesens eum
Praesentem intuear, atque amplectar, nihil erit
Quod expetendum, aut optandum videatur amplius.
Id ut eveniat, oro atque obsecro te Deus. & fiet, nisi
Fallor, adeo animus mihi nunc gestit gaudio. at fores
(1120) Crepuêre, & video prodeuntes, hac intrò concessero.



ACTUS IV.   SCENA V.
ISACHAR, IUDAS, RUBEN, cum reliquis fratrib.
Eiusdem generis versus.

Nos infelices, qui fratre hîc detento domum
Remittimur! Iud. Gaudebit equidem pater,
TERENTII CHRIST. 44
Ubi nos onustos frumento redijsse viderit:
At Simeon quod non redeat una, hoc aegrè erit viro.
Isa. (1125) Credo, sed quod sors fert, aeque animo est ferendum.
Rub. Bene tu quidem istud dici frater, & sapienter: at utinam
Nostra culpa hoc nobis non eveniret infortunium.
Isa. Quid ita? Rub. Rogas? cum tam impij facinoris nobis conscij
Simus, fratremque ipsi perdiderimus, ac patrem
(1130) Mendacio illusum, in luctum coniecerimus gravem,
Malo quidem nos quovis dignos deputem.
Iud. Est ut dicis: nam eam ob causam haec nunc nobis accidunt.
Deus admissum in fratrem innocentem ulciscitur scelus.
Rub. Verissimum istud esse, nos nunc ipsa res docet.
(1135) Et tamen hic quoque manifesto eius cognoscimus
Clementiam, qui nos non passus est affligi longiùs.
Hinc itaque bona spes habet animum meum, fratrem
Quoque brevi è carcere liberatum iri. Isa. id certè non arbitror
Futurum nisi Beniaminem ad se adductum princeps viderit.
Iud. (1140) Hoc igitur restat, ut patrem exoremus: quod quidem
Nobis erit factu difficile, quòd eum praeter caeteros
Amet: tamen pro viribus adnitemur. Sed satis
Hic cessatum est. pergamus. Isa. Agedam, praecede, sequimur.



ACTUS IV.   SCENA VI.
BBENIAMIN, IACOBUS, IUDAS, RUBEN, cum reliquis fratribus.
Eiusdem generis.

Nihil adhuc est profecto quod timeas pater,
(1145) Haudquaquam etiam cessant, & illos simul omnes hic propediem
IOSEPHUS. 45
Credo adfuturos: proin’ tu solicitudinem
Istam, quae te excruciat, omittas obsecro. Iac. Si nihil
Esset mali, jamdudum venissent. Ben. Brevi
Aderunt, tu modò fac tranquillo sis animo. Iac. Quando isthuc erit?
(1150) Ben. Non cogitas hinc longius abesse pater? Iac. Cogito id [< Cogi-gito]
Quidem: sed quò diutius
Absunt, hoc solicitudo in me augetur magis.
Ben. Quin dicam quod libenter audias pater.
Iac. Quid fili. Ben. Nisi me animus fallit, hodie tuos
(1155) Reversos intuebere filios. Iac. Faxit Deus
Ut verum sit quod pradicas. Nunc subsistamus hîc
Paulisper pro foribus. Iud. Quid istud obsecro
Sibi velle dicemus fratres, pecuniam mihi
In sacco restitutam quòd reperiebam modò?
Rub. (1160) Ego certe nescio: & monstri simile mihi
Videtur: Tum quò res haec nobis evasura sit
Timeo miser. Sed properemus, parum est quòd nunc restat viae.
Iac. Tu ut animo sim bono, atque forti me exhortaris Beniamin:
Et bene facis, atque ut te decet. at tamen quietus ut
(1165) Sim efficere non potes: adeo impendere quid
Quid tristius nunc auguratur mens mihi.
Ben. Pater respira sodes: nam video huc procul
Adventantes nescio quos: & nisi oculi hallucinantur,
Tui sunt filij, fratresque mei, videsne? Iac. Longius
(1170) Est interuallum, quàm ut oculorum aspectus assequatur. Ben. Oh,
Intende sodes acriùs visum: ipsi sunt. Iac. Quid audio?
Video & ego quosdam huc accedentes, at qui sint, nondum satis
TERENTII CHRIST. 46
Possum cognoscere. Ben. Poteris statim, ubi propius accesserint.
Iud. Tandem nos Cananaeam ingressos gaudeo.
(1175) Molestum enim hoc iter, atque longum, me defessum reddidit.
Rub. Mihi quoque longius si sit eundum, periculum
Esset, ne in media anhelus deficerem via.
Ben. Nihil me oculi fefellerunt pater: ipsi sunt, viden’?
Iac. Oh, nunc demum illos & video & valeo fili. obviam
(1180) Eis procedamus. Ben. Tum frumentum secum adferunt.
Iac. Benè herclè factum, gaudeo. Iud. Sed eccum occurrentem patrem.
Iac. Hem filij, vester reditus est mihi gratissimus:
Eoque magis, quod non frustra vos isthuc conspicor
Profectos. sed ubi est frater Simeon? hem, quid tacetis? Rub. In
(1185) Aegypto est detentus pater. Iac. Hei misero mihi.
Quodnam ob facinus? cedo. Rub. Exploratores nos esse dicebat
Praeses: & ideo compraehensi, coniectique in carcerem,
De vita omnes periclitabamur. dein’
Cùm unius viri nos esse diceremus filios,
(1190) Duodecim numero: unum interijsse, minimum
Autem in Cananaea esse apud patrem: neque
Exploratores, sed bonos, bonis prognatos: nos ea
Tandem dimisit conditione, ut tantisper Simeon
Istic maneret, donec Beniaminem cerneret
(1195) Ad se adductum. neque enim aliter nostris verbis fidem
Futuram. Iac. Eheu, nimio istud frumentum constat mihi.
Cur non fame perij potius? O miseriam!
Quàm subitò in luctum hoc mihi mutatum est gaudium!


ACTUS V.   SCENA I.
IACOBUS, RUBEN, IUDAS, cum reliquis fratrib.
Eiusdem rationis.

IOSEPHUS. 47
NEmini ego plura tristia, atque acerba ex liberis
(1200) Unquam homini existimo esse oblata, quàm mihi.
Iosephus, quem unicè prae reliquis omnibus
Amabam, iam pridem à feris dilaniatus perijt.
Simeon inclusus carceri, in Aegypto miserrimam
Agit vitam. Nunc insuper ut Beniaminem sinam
(1205) Vobiscum isthuc proficisci, idne estis auctores mihi?
Rub. Pater, quando isthuc fieri quod vis, non potest.
Velis id quod possit. Iac. Interij infelix: siccine
Me opera vestra nunc miserum solicitarier?
Iu. Ah, ne te discrucies oro. Quin potiùs ita te compara,
(1210) Ut istam ex animo amoveas aegritudinem:
Quàm id loquare, quo frustra dolor magis
Incendatur tuus. Peiore res loco haud potest
Esse, quàm in quò nunc sita est. Nam frumenti nihil
Iam nobis reliquum est. Quare sine te exoremus pater.
Iac. (1215) Quidvis malim, quàm eo carere, qui unicum est
Solamen, atque praesidium senectuti meae.
Rub. Si certum est tibi sic facere. nihil restat, nisi
Ut & illic Simeon squallore, ac paedore carceris,
Et nos hîc omnes miserè intereamus fame.
(1220) Ia. Ah, quantis in malis versor: quantasque solicitudines,
Et curas vestris consilijs confecistis mihi:
Qui fratrem etiam alium vobis superstitem
Hic esse dixistis. Iud. Quid faceremus pater?
Mentiri aut fallere in tanto periculo
(1225) Minime tutum videbatur nobis. Ia. Neque
Mihi tutum videtur, hinc in Aegyptum procul
Dimittere filium. Iu. Age pater, exorari te permittito.
Ego hoc tibi fide recipio optima, me eum huc
Reducturum propediem. quod nisi fecero,
TERENTII CHRIST. 48
(1230) Reposcito illum à me. Nam, ita me Deus amet, haud tibi
Hoc concedo, etsi ei pater es, ut tu illum salvum magis velis;
Quàm ego. Quapropter hoc mihi credas velim:
Quidvis faciam, atque tolerabo potius, quàm te hic fefellero,
Ia. Ah, eo me redigitis, ut quid acturus sim ignorem miser.
Iud. (1235) Quid aliud obsecro, nisi quod suadet necessitas,
Durum, ut aiunt, telum? Ia. Hei mihi! lupum auribus
Teneo. Rub. Mitte sodes tergiversari pater:
Quandoquidem res in eum iam devenit locum, ut
Te id facere fit necesse. Ia. Vis quidem haec est, quae adhibetur mihi.
(1240) Agite, proficiscimini. Omnis iacienda est alea. Iud. Bene
Facis. Iac. Eamus nunc intrò: ibi quae parato opus
Erunt ad iter, parabitis. Rub. Age, ut lubet. I prae, sequimur, pater.



ACTUS V.   SCENA II.
IOSEPHUS. LEONIDES.
Iambici senarii, & septenarii.

ADesdum, paucis te volo Leonide. Le. Dictum puta.
Nempe ut curentur rectè haec. Io. Imò aliud. Le. Quid est
(1245) Quod nunc à me praestari hoc possit amplius?
Io. Dicam, ausculta. Adolescentem istum tibi creditum
Fac ut cures diligenter. Scin’ de quo loquor?
Hebraeum istum dico, quem tibi servandum tradidi.
Le. Scio here, benigniùs illi pol praebentur omnia,
(1250) Quàm si domi fit suae. Io. Ita quidem jubeo; atque postulo, nempe nè
Quid illi deesse patiare: & cum vos saturi eritis,
Ille etiam ut sit satur videatis sedulò.
Quin vinculis quoque, ut tibi praecepi antea, nullis eum
IOSEPHUS. 49
Onerari volo. Leo. Memini. Ios. I nunc intrò: in regiam
(1255) Quò sum vocatus, ego hinc concedo, mox rediturus, ut arbitror.
Iámne abijt ille? dicere hic quidvis licet?
Enimvero aut malè mens hariolatur mihi,
Aut fratres huc reversuri sunt propediem. Quod vi
Fiat, oro te, atque obtestor mi Deus.
(1260) Tum ut Beniaminem prasentem praesens conspicer;
Obuijsque vinis amplectar, atque exosculer.
Quò gratius hoc tempore mihi accidere posset nihil.



ACTUS V.   SCENA III.
LEONIDES, IOSEPHUS.
Eiusdem generis versus.

REvertor, postquam quae curanda erant, effecta sunt
Intus. Satis pol mirari nequeo neque
(1265) Quid dicam, aut coniectem, aut quid suspicer scio,
Quòd de Hebraeo isto juvene tam solicitus sit meus
Dominus: nisi illud est fortasse, quia Hebraeus quoque
Ipse est, suum municipem nolit tractari inhumanius:
Et ob id etiam eius fratres, quos in carcerem,
(1270) Quia exploratores videbantur, coniecerat,
Non solùm solvi continuo praecepit vinculis,
Ac liberos dimisit: sed pro frumento pecuniam
Quam numerarant, illis in saccis abditam
Clàm, voluit restitui omnibus, viaticum insuper
(1275) Abeuntibus benignè suppeditarier.
Porrò autem cur alium istum fratrem, quem domi
Sibi apud patrem superesse dicebant, ad se quoque huc
Venire velit, non herclè intelligo. Sed eccum è regia
Procul redeuntem conspicio. Hui, tam citò!
V
TERENTII CHRIST. 50
(1280) Hîc paulisper dum accedat, opperiar ante ostium.
Ios. Celeriùs me expedivi, quandoquidem est quod agam domi.
Sed video pro foribus stantem Leonidem:
Me praestolatur, ut arbitror. Lco. Salve domine.
Ios. Leonide, salve. nullíne advenerunt hospites,
(1285) Rogatum frumentum? Leo. Nulli, sed venturos puto
Brevi. nam in omnibus hisce vicinis regionibus
Magis grassari quotidie famem audio: cùm tua
Nos interim prudentia in rerum omnium
Ubertate, atque copia vivamus hîc feliciter.
Ios. (1290) Ah falleris Leonide, namque hoc haud mea
Industriae, sed divino asscribendum est numini:
Unde omnia ad nos proveniunt bona: & sine
Quo nihil humanae possunt, aut valent opes.
Leo. Antiquam herclè domine tuam pietatem obtines.
(1295) O fortunatam, felicemque Aegyptum tali praeside!
Sed nescio quos procul huc adventare video.
Mirum ni fratres sunt illius, quem hactenus
Apud te hic detinuisti. Ios. Sunt? profectò sunt, bene
Factum, gaudeo, sed reprimam me. Leonide,
(1300) Tu eos hic praestolare, atque introduc, & appara
Convivium. namque omnes hodie ut mecum prandeant
Volo. atque audin’? fratrem ut salvum statim videant. Leo. Intelligo.



ACTUS V.   SCENA IV.
RUBEN, BBENIAMIN, cum reliquis octo fratribus. LEONIDES, IOSEPHUSIMEON.
Eiusdem rationis versus.

BOno animo estote fratres, res opinione meliùs
IOSEPHUS. 51
Succedet arbitror. Ben. Faxit ita Deus. neque
(1305) Ego tam periculi metu doleo, quàm me patris
Nunc miseret: qui quanto desiderio mei
Teneatur scio. Rub. Idem mihi quoque dolor est gravis.
Ben. Quo propiùs accedimus, hoc mihi animus horrescit magis.
Ru. Absit metus, absit animi trepidatio. Sed eccum nescio
(1310) Quem ante fores praesidis stantem video. atque adeò, satis
Eum si novi, dispensator ipsius
Est. Accedamus ad illum, atque appellemus comiter.
Salve vir humanissime. Leo. Viri, gaudeo
Saluos vos redijsse. accedite: meque intro sequimini.
Rub. (1315) Oramus audire ut priùs digneris paucula:
Le. Placet, loquimini. Ru. Nuper hinc digressi longius
Cùm aperiremus saccos, sibi
Quisque restitutam inveniebat pecuniam:
Itaque & eam nunc reserimus, & aliam insuper,
(1320) Qua commeatum emamus nobis. Le. Nihil est quod de eo
Laboretis: solutionem enim à vobis factam, ratam
Habeo. atque ideo Deo vestro, haud nobis bonum
Hoc acceptum referri debetis. Sed ostium
Concrepuit, & princeps exit foras. Ego ibo intrò, ut
(1325) Fratrem vestrum huc producam. vos ad eum accedite. Rub. Rursum adsumus
Domine, ut praecepisti nobis. Ios. Bene herculè
Fecistis, surgite, ac mittite timorem. si boni
Estis, nihil vobis hic metuendum est mali.
Nos enim qui constituti in imperio sumus,
(1330) Non iniuria quemquam afficere, at nostros ab insidijs
Tueri, ac defendere decet. Sed quid, quod vos rogem?
Viuítne pater vester, de quo nuper dicebatis mihi?
V 2
TERENTII CHRIST. 52
Rub. Vivit Domine, atque valet: & haec ille munera,
Pro beneficio in nos collato, tibi mittit senex:
(1335) Oratque ut boni consulere, & candidum
Donantis animum, non rerum vilitatem
Aspicere digneris. Ios. Habeo gratiam.
Non sunt contemnenda è longinquo missa munera.
Sed estne hic vester ille minimus natu frater? Rub. Est
(1340) Domine. Ios. Fili, Deus tibi omnia optata adferat.
Sed est quod agam intus, vos hic tantisper moramini.
Iam iam revertar. Leo. Ecce vobis fratrem. Rub. Eho, optime
Herculè factum. Hem frater, quàm te video lubens?
Sym. Ego quoque salvos vos redijsse gaudeo
(1345) Fratres, tum ob id profecto multo maximò,
Quod Beniaminem etiam vos adduxisse conspicor.
Ios. A fletu temperare non poteram diutiùs:
Atque ideo intrò me recipiebam, ne quis lachrymas
Ex oculis erumpentes cerneret mihi.
(1350) Nunc fletu represso, rursus prodeo. Leonide,
Convivium appara, vos intrò me viri [Covivium]
Sequimini. laetum, atque hilarem hunc sumemus diem.



ACTUS V.   SCENA V.
IOSEPHUSEONIDES, IUDAS, RUBEN, cum reliquis fratribus.
Eiusdem generis.

PRobe, ut arbitror, nunc sunt saturati, accommoda
Aurem Leonide. Leo. Hem praesto sum Domine. Ios. Ingressus, ad
(1355) Summum usque saccos illorum imple frumento atque item
Ut nuper in ore sacci cuique pecuniam
IOSEPHUS. 53
Suam reponito: tum autem in minimi, praeter precium
Quod numeravit, scyphum hunc meum aureum. Leo. Quid ita sodes
Domine? Ios. Non est opus prolato: quod tua
(1360) Nihil refert, desiste percontarier.
Tu modò quod praecipio, fac cures sedulò.
Scies fortasse postea. Leo. Fiet. Iud. Corpusculo
Iam indultum est satis: agite, surgamus atque Principi
Agamus gratias fratres. Rub. Rectè mones.
Iud. (1365) Pro isthoc tuo in nos beneficio illustrissime
Princeps, ingentes agimus gratias. Ios. Bene
Facitis, cum gratos vos, officijque memores
Praebetis. Ite nunc intrò, ibi frumentum & alia, quibus
Vobis ad iter erit opus, suppeditabuntur omnia.
(1370) Nunquam quicquam iam diu quod magis vellem mihi
Evenire, evenit, quàm quod huc fratres meos
Ad me omnes convenisse vidi. Tum autem quòd patrem
Etiamnum superesse ex illis intellexi. quem gaudio
Iam delibutum reddam, ubi me & vivere, &
(1375) Ad dignitatem maximam cognoverit,
Hîc esse evectum. Nunc gratias Deo
Ago, tempus mihi dari, quo fratribus
Ostendam nihilominus amicum me esse eis, quàm olim sui.
Nam quanquam, meritò cur illis succenseam,
(1380) Causam habeo: tamen clementia, atque pristinae
Meae facilitatis me esse memorem decet:
Satis iam herclè, satis durus frater fui.
Revocatis scrupulum modo inijciam, dein’
Continuò quis sim, palam aperiam: animumque eis
V 3
TERENTII CHRIST. 54
(1385) Voluptate, atque ingenti explebo gaudio.
Sed video redeuntem Leonidem, celare eum
Hanc rem etiamnunc volo. Leo. Domine, curata sunt
Quae iussisti omnia. Io. Quid ais? abierunt? Le. Portâ eos
Vix arbitror iam egressos. Ios. Agedum, protinus
(1390) Cùm Dromone insequere illos, atque obiurgatos acriter
Retrahe huc ad me: pro maximo beneficio
Qui maximum damnum, malumque dedere mihi, aureo
Meo scypho clam ablato. Leo. Faciam herculè sedulò:
Et si cur id fieri velis, non intelligo. Ios. Tace,
(1395) Atque propera. Quantam illis solicitudinem,
Quantum incutiam metum! sed non torquebo eos diu:
Neque possem si velim: adeò animus nunc laetitia gestit mihi.
Tamen in timore ut sint aliquantisper, erit illis utile.
Sed longum esset me hîc illos expectare, dum
(1400) Reducantur: concedam intro, dein’ rursum exeo.



ACTUS V.   SCENA VI.
IUDAS, LEONIDES, BBENIAMIN, IOSEPHUS. cum reliquis fratribus.
Iambici senarij, & septenarij, admistis aliquot octonariis.

DEo herclè magna nobis est habenda gratia,
Cùm haec nobis fratres evenerunt ex sententia.
Leo. Vah, quò properatis perfidi? Iud. Ah, quid istud est mali?
Leo. Itáne fieri oportet. resistite, hem, resistite
(1405) Inquam, atque reddite quod surripuistis nobis. Iud. Neque
Vobis, neque cuiquam alij eripuimus quicquam
Vir humanissime perscrutare, si lubet,
IOSEPHUS. 55
Tuo arbitratu: nam alieni penes nos invenies nihil.
Leo. Scelestus, quàm benignè, ne quid ablatum esse existimem.
(1410) Ben. O miseriam! quidnam vobis est ereptum? aut quid à nobis
Est commissum obsecro? Leo. Vah, percontaris impudens?
Res ipsa loquitur. principis aureum scyphum
Digressuri, clàm in saccis vestris abditum,
Abstulistis. O scelus indignissimum!
Iud. (1415) Haud cadit in nos tanti facinoris suspicio: nam
Quanta hac nostra est paupertas, attamen hoc curavimus
Unum hactenus, ut nobis esset fides. Age
Aperiemus saccos, siquidem in eis reconditum
Scyphum dicis. Leo. Dico herclè: & verum, an falsum dixerim
(1420) Iam apparebit. Iud. Scrutare, atque inquire ut lubet.
Si quis nostrum in eo fuerit depraehensus crimine,
Non causam dicimus, quin mortem, quam est meritus, ferat:
Nosque omnes servos efficite vobis. Le. Faciam periculum.
Ubi nunc sunt magnifica vestra verba perfidi!
(1425) Ecce scyphum in sacco huius repertum. O audaciam!
O scelus animadvertendum! siccine pro beneficijs
Nobis refertis gratiam? Ben. Eheu me miserrimum! hunccine in
Meo sacco scyphum reperirier, quem ego neque
Oculis conspexi, neque manibus contrectavi unquam! Le. Prô Deum
(1430) Atque hominum fidem! in ipso depraehensus crimine,
Inficiaris factum scelus! O ingentem confidentiam!
TERENTII CHRIST. 56
Num cogitat quid dicat? num culpae pudet? at satis
Superque hic cessatum est: ad principem reverso est
Opus: ille vos, uti meruistis, exercebit sacrilegos.
(1435) Ben. Vae nobis infelicibus. Io. Reviso quàm
Mox huc retrahantur. Sed eccos. Ben. Totus torpeo
Miser, & vix me commoveo prae formidine.
Io. Hem pessimi, itáne vos facere decet. Iud. Ah pudet,
Neque quid agant, neque quid respondeam scio.
Ios. (1440) Eho, tacetis. Iud. Quid dicemus miseri? servi tui
Omnes sumus domine: proin’ ut commodum siet
Ita de nobis statuas licet. Ios. Neque faciam, neque
Istud satis piè me facere posse existimo.
Sed is, penes quem inventus est scyphus, mihi
(1445) Per omnem vitam ut sit servus volo:
Vos missos facio. Iud. Domine, audi obsecro paucis. Ego hunc
Puerum in tutelam, atque meam fidem recepi,
Eumque me domum reducturum pollicitus sum patri,
Cum is nullis induci posset rationibus,
(1450) Ut huc ipsum dimitteret: neque nos sine
Eo ad te ullo modo redire auderemus. Itaque
Quoduis supplicium, atque adeo mortem pati
Malim, quàm ut, illo hic detento, domum reversus,
Animi moerore, atque aegritudine contabescere
(1455) Miserum videam patrem: tristemque interitum ei
Mea adferam perfidia. Quapropter tibi
Nunc me totum trado, utere ut lubet, nihil
Detrecto, ne mortem quidem: huic modò tua
Pace ad patrem liceat redire suum. Ios. Concedite
(1460) Vos intrò: est quod cum illis agam secretiùs.
Deum immortalem! non me contineo amplius.
IOSEPHUS. 57
Iamne erumpere hoc mihi gaudium, iamne exclamare
Licet? Enimvero diutius tacere
Iam nequeo: nam cogit me amor, atque misericordia, ut,
(1465) Quod hactenus vos celandum putavi, proloquar.
Ego sum Iosephus, frater vester. dicite
Sodes, vivitne pater meus? meus pater
Iacobus vivit? Oh, respirate, ac bono
Estote animo fratres. Teneóne te mi Beniamin?
(1470) Mi germane? quem ut viderem, exoptavi hactenus.
Oh, surgite sodes, atque animum recipite obsecro.
Iud. Vae nobis, qui tantum perpetravimus scelus.
Ios. Divino id accidisse consilio arbitror,
Ut hîc apud me egestati vestrae paratum opem,
(1475) Et praesidium haberetis. Ah, ut nunc etiam timent
Miseri! confidite inquam: idem mihi animus est
Erga vos, atque olim fuit. Eho, accede frater Beniamin:
Accedite reliqui. ut vos amplector lubens? Iud. Peccavimus
Frater: dignique sumus, quos supplicio affligas gravissimo.
Ios. (1480) Neque vos affligo, neque id me facere fas existimo.
Quin vos amo, ac propterea vestra mihi curae est salus.
Iud. Ita promerentes nos ames velim, dum vivas frater, ut
Nos hoc delictum admisisse in nos, id nobis dolet
Vehementer, & nos nostrae impietatis pudet.
(1485) Nunc te obsecramus, ut quando tuus animus est
Innocentior, ad ignoscendum tanto sit proclivior.
Ios. Iamdudum ipsa res induxit vos in gratiam. Ben. Hoccine
Est esse fratrem? O mi Iosephe, ô mi germane. haud ausim in os
Te coram laudare amplius: ne assentandi causa magis
TERENTII CHRIST. 58
(1490) Id, quàm quod habeam gratum, me facere putes.
Io. Valeant isthaec, nunc ad patrem recta revertimini via
Eique me vivere, & ad honorem maximum hîc
Divina munificentia sublatum dicite.
Et quia quinque etiamnunc restant anni, quibus
(1495) Haec praesens grassari non desinet fames,
Me cupere, ut cum omni familia, & stirpe universa, protinus
Huc ad me commigret. Quae possideo me ei
Impartiturum, & vobiscum communicaturum omnia.
Ben. O fratrem humanissimum! Deus me oderit,
(1500) Nisi magis te quàm hos oculos amo meos.
Iud. Agite, quid cunctamur? properemus, ut patri
Hoc tam admirandum nunciemus gaudium. Ios. Valete
Fratres. OM. Fra. Vale. frater charissime.



ACTUS V.   SCENA VII.
RUBEN, BBENIAMIN, IUDAS, cum reliquis fratribus.
Eiusdem rationis.

Quàm exoptatos, gratosque nos venturos creditis
(1505) Patri, qui tantum, tamque inexpectatum apportamus bonum!
Ben. Lachrymabit, sat scio, prae gaudio. Iud. Deum
Immortalem! nae nos hominum qui vivunt sumus
Fortunatissimi, tam clementi, ac pio
Fratre? in quem animo tam iniquo quondam fuimus, &
(1510) Quem tam indignis, tamque miseris tractavimus modis?
Si nos multum diuque cruciatos, morte atrocissima
Trucidari jussisset, nonne dignum nostris sceleribus
Retulisset praemium? Nunc contra bone Deus,
IOSEPHUS. 59
Qua facilitate, qua in nos est usus clementia?
(1515) Atque adeo magnam iniecit nobis commoditate sua,
Atque sapientia curam, qua nos terreret ad tempus:
Ut postea maiori omnes frueremur gaudio. hiccine
Obsecro non amandus? hiccine non gestandus in sinu? Rub. O
Inauditum exemplum benignitatis! O nunquam satis
(1520) Laudandam humanitatem! Iud. Nihil hercule novi
Fecit fratres: qualis quondam fuit puer.
Talem & nunc sese praestitit nobis. Profectò dignus est
Illis, ad quos evectus est, honoribus.
Rub. Reminiscimini obsecro somnium, ipse quod puer
(1525) Olim narrabat nobis: quod iniquissimis.
Quidem animis tum ferebamus. Iud. Frater, scio
Quid dicas & memini probè. Demergite
Ipsius, quem nostri venerabantur supplices.
Rub. Isthuc ipsum: Quod illi antè in somnis Deus foro
(1530) Denunciavit, id nunc contigit: prostrati humi
Eum adoravimus omnes. Iud. O prodigium! Sed tempus est
Ut pergamus, nam longa est via. Ben. Agedum ut lubet.



ACTUS V.   SCENA VIII.
IACOBUS, RUBEN, IUDAS, cum reliquis fratrib.
Eiusdem generis versus.

SI mihi secundae res essent de filijs,
Iamdudum scio redijssent. Sed vereor miser
(1535) Ne omnes in Aegypto sint detenti. Multae mihi
Occurrunt suspiciones, quae exaugent metum:
Et quae me tranquillo animo esse haud sinunt. Primùm simulac eo
Tenissent, exploratores habiti, in carcerem
TERENTII CHRIST. 60
Coniecti sunt miseri: unde liberati posteà
(1540) Ea sunt conditione, ut se reversuros promitterent
Una cum Beniamine: idque adeò non nisi obside
Relicto Simeone. Dein abituris pecunia
In saccis clanculum reponitur. qua gratia? nisi
Ut crimen furti intentent innocentibus:
(1545) Omnesque simul aut morte multent, aut in servitutem
Sibi asserant. O me miserum senem! Deum mihi satis
Scio fuisse iratum, qui illis auscultaverim:
Qui non inediae perierim potius. Nunc tandem sentio
Indignis me circumventum, atque deceptum modis.
(1550) Eheu, nullus me vivit infelicior: neque
Quemquam esse credo usquam, cui omnes bonae felicitates
Magis adversae sient. Itaque vitae iampridem me piget
Meae: nihilque malo, quàm his defungi calamitatibus,
Quae eo me redigunt, ut mortem vita potiorem existimem.
Rub. (1555) Abs quivis homine, cùm est opus, beneficium
Accipere gaudeas: sed enimvero id demum iuvat,
Si quem offendisti, is immemor iniuriae,
Gratificari studet. Atque eo ingenio, eaque indole
Fratrem nostrum Iosephum praeditum esse invenimus:
(1560) Cum alioqui talium hominum magna ubique sit penuria.
Iud. Est ut dicis, & ob id nos felicissimos
Esse puto, quibus tam pius, & clemens frater contigit.
Iac. Sed nescio quae spes subitò suggeritur mihi: brevi
Hic adfuturos filios. Quod ut fiat
(1565) Te oro atque obtestor mi Deus. Rub. Tum hoc maximum
Nobis evenisse bonum gaudeo, quod apud
Illum egestati nostrae sit paratum profugium.
Iud. Vetus est dictum: dulcis comes pro vehiculo est:
At ego prae gaudio nullam herclè sentio lassitudinem.
IOSEPHUS. 61
(1570) Cùm tamen iter, quod à nobis confectum est, sit longissimum.
Sed, nisi parum mihi prospiciunt oculi, patrem
Pro foribus stantem conspicor. Rub. Eho, certè is est: nihil
Te fallit prospectus. Iac. Sed quosnam eos dicam esse qui
Huc procul accedunt? Filios esse arbitror:
(1575) Ita animus insolito mihi nunc hilarescit gaudio.
Atque adeo ij sunt ipsi. quis me fortunatior?
Oh, procurram illis obviam, & in amplexùm proruam.
Iud. Eccum occurrentem. Iac. Hem filij, salvos vos gaudeo,
Atque incolumes redisse. O fili Beniamin,
(1580) O Simeon, charissima mihi pignora, ut vos aspicio lubens?
Rub. O omnium qui vivunt hominum homo honoratissime!
Nam à Deo sine controversia diligeris
Pater. Iac. Credo fili, is vos mihi salvos sua
Restituit clementia. Iud. At alium insuper tibi nuntium
(1585) Adferimus, cuius maximè te participem fieri cupis.
Iac. Quid, etiamnè ampliùs? Rub. Verò amplius. Iac. Quid obsecro?
Iud. Incredibile est pater, quantum adventu nostro tibi
Voluptatem, quantum apportemus gaudium.
Iac. Quid fili? audire gestio. Rub. Omnem ex animo metum,
(1590) Omnem curam, atque omnem nunc amove aegritudinem.
Iac. Ah, enecatis: quin rem potius ipsam dicite, ac
Mittite sodes ambages. Iud. Agedum, mittimus.
Iosephum filium tuum tibi nunciamus vivere.
Iac. Quid ais Iuda? num ludis tu nunc me? Iud. Egone te pater,
TERENTII CHRIST. 62
(1595) Quamobrem? Iac. Nescio fili: nisi quia quo impensius
Hoc esse cupio verum, eo vereor magis,
Ne vanum sit quod narras. Sed quid, filius
Meus Iosephus vivit, quem dilaniatum à feris
Ego credidi hactenus? Ru Vivit pater. Ia. Incredibilia
(1600) Mihi videntur, quae commemoratis filij.
Iud. Atqui verissima, Nec solùm vivit, at amplissimis
Insuper honoribus ornatus, rerum potitur in Aegypto.
Iac. Quid audio voluptatem magnam nunciatis. At
Cavete ne falsam studeatis inire gratiam,
(1605) Neu me frustra in laetitiam conijciatis. Rub. Oh pater.
Ne dubita, certa res est. Nunc adeo tibi
Per nos is nunciari iubet, isthuc sine
Ulla ut venias mora, quaecunque possidet,
Se tecum, & cum nobis communicaturum omnibus.
Iac. (1610) O admirabilem divini numinis clementiam!
Nihil in vita unquam mihi renunciatum est gratius.
Atque ita me Deus amet, ut ego nunc non tam mea,
Quàm illius causa gaudeo:
Quem honore quovis iudico dignissimum.
(1615) Sed eamus sodes intrò, & ad iter nos paremus protinus.
Cupio illum iam videre, cupio colloqui:
Atque adeò in complexu eius dulce mihi erit emori.
Iud. Age pater, ut lubet: in nobis nihil est morae.
Iac. Faxit. Deus ut nobis hoc perpetuum sit gaudium.



PERORATIO.
Senarii, & septenarii Iambici.

(1620) Spectatores. facta, & transacta iam sunt omnia.
Nondum tamen vobis surgendum, nondum abeundum censeo,
IOSEPHUS. 63
Nisi quae in mandatis habeo, enarravero priùs.
Gymnasiarchus, nostri choragus ludi comici,
Ingentes vobis omnibus agit gratias,
(1625) Quod absque strepitu, ac magno cum silentio,
Suos hodie spectastis ludos scenicos.
Quod veluti multò illi fuit gratissimum.
Ita non mediocrè calcar addet, ad alias
Itidem conscribendas comoedias: quando
(1630) Suam vobis non displicere conspicit
Industriam. Nunc ne profanam, aut ludicram
Quis se vidisse fabulam putet, agite dum
Advertite animos, atque aures arrigite sedulò.
Iosephus hic probitate, ac vitae sanctimonia
(1635) Adolescens laudatissimus, sed fratribus
Inuisus tamen, Aegyptijsque mercatoribus
Argenteis triginta venditus, quid obsecro
Nobis aliud ante oculos proponit, nisi
Christum salutis nostrae assertorem, pecunia
(1640) Eadem quoque prodendum, ab omni culpa, & crimine
Alienum, atque immunem planissimè? At nihil
Fraus, nihil dolus, nihil valet calumnia:
Quod apertè per Iosephum nobis mysticae
Sacraeque adumbrant literae. quem cum invidentia
(1645) Odiumque fratrum extinctum, ac perditum volebant, ad
Honores subito emersit maximos. Haec serio
Quis quis secum perpenderit, nunquam improbis
Malorum hominum terrebitur conatibus:
Quos facile evadet, divina adiutus ope. Sed satis
(1650) Iam vos moratus sum diu: valete & plaudite.
FINIS.
Continue
[
p. 1 (fol. X1r)] Iuditha

TERENTII
CHRISTIANI.
IUDITHA.

Actorum nomina.

HOLOFERNES,imperator Assyriorum.
MOABUS
AMMONIDES,
}Duces militum.
ACHIOR,Ammonita.
THRASO,
LABRAX,
}milites Assyrii.
BAGOS,cubicularius Holofernis.
OZYAS,Consul Betuliensis.
IOACHIMUS,summus sacerdos.
SADOCUS,
MELCHIAS,
AZARIAS,
}
}
Cives Betulienses.
IUDITHA,vidua.
ABRA,Iudithae ancilla.



[p. 2] Iuditha

PROLOGUS.
Trimetri Iambici.

SAlutem vobis exoptamus plurimam,
Viri colendi, civesque humanissimi:
Quicunque ad ludos hos spectandum scenicos
Alacres, frequentesque huc confluxistis. Agitedum
(5) Non multis verbis aut oratione vos
Prolixa remorabor. Sed quam acturi sumus,
Paucis hîc coram narrabo comoediam,
Et quis sit ille, eam qui nunc dedit novam.
Schonaeus nostrae archididascalus scholae,
(10) Quia suam vobis ante probari industriam
Saepe animadvertit, aliam rursus fabulam
Profert: neque profanam tamen: at piam, & sacram.
E sacro Bibliorum sumptam codice.
Quodcunque ei tempus vacuum à scholasticis
(15) Negotijs conceditur, id omne huic studio
Libenter impendit. Neque inutilem suam
Operam, aut laborem studiosae pubi, neque
Vobis ingratum fore putat, seu literis
Divinis, seu politioribus animum
(20) Dicastis artibus. Nam quemadmodum suam
Orationem à veterum poëtarum stylo.
Phrasique procul abesse confitetur, ita
Hoc quicquid est aut iacturae, aut dispendij,
Eo pensatum utcunque existimat, nihil
(25) Quod hic usquam aut obscaenum, aut turpe, aut ludicrum,
Nihil quod sit teneris offecturum auribus,
Verùm pudica, casta, verecunda, ac pia.
Quae audituri estis, comperietis omnia.
[p. 3] Iuditha
Itaque non desunt homines docti, qui illius
(30) Legunt libenter, & probant comoedias.
Quorum sequi vos nunc mihi videmini
Sententiam: quos attentos, ac benevolos,
Et eum silentio auscultantes conspicor.
Nunc ne quis vestra abusum esse patientia
(35) Me dicat, si suspensos hic diutius
Vos teneam: Eia, aures admovete sedulò,
Huius periocham dum recito actiunculae.



Comoediae Periocha.

HOlofernes dux Assyrici exercitus potens
Bello, & rebus praeclare gestis efferus,
Gravi obsidione urbem Betuliam premit.
Cives suis diffisi viribus, Dei
(5) Subsidium implorant. Deinde aquae penuria
Laborantes, statuunt sese hosti dedere,
Nisi intra quinque dies ipsis opem ferat
Deus. Quod simulac rescivisset Iuditha,
Cùm Ozia civitatis Principe graviter
(10) Expostulat. Hinc divino afflata numine,
Noctu cum ancilla castra ingreditur hostium:
Sciteque fictis Holofernem fallit dolis.
Quem postea vino immoderatè hausto obrutum
Cum obtruncasset, secum auferens caput, ad suos
(15) Revertitur. Hostes, subito perculsi metu,
Fugiunt. Israelitides victoria,
Praedaque potiti, summum collaudant Deum.
Continue
[
p. 4] Iuditha

ACTUS I.   SCENA I.
HOLOFERNES, MOABUS.
Iambici senarij, & septenarij.

EST isthuc per Iovem datum mihi, feliciter,
Ac prosperè ut eveniant, quae facio omnia.
Nam in quamcunque orbis partem cum meo accedo
Exercitu, metus continuò maximus,
(5) Ingensque illic exoritur trepidatio.
Nec ulla est usquam civitas, neque regio
Tam natura loci munita, aut viribus
Opibusque potens, resistere quae audeat mihi.
Quin omnes, simul ac adventare me procul
(10) Resciverint, protinus accurrunt: & se, & suae
Urbes, munitiones, ac propugnacula, quibus
Confisi, quoslibet alios hostes procaciter
Contempsêre, atque aversati sunt hactenus,
Ultrò dedunt supplices: per omnia
(15) Praeceptis, mandatisque parentes meis.
Ex qua quidem re tam feliciter, atque fortiter
Gesta, summam profectò apud regem meum
Laudem, praemiaque magnifica, adhaec gloriam
Memorabilem, atque adeò decus immortale apud
(20) Posteros me consequuturum confido.
Quandoquidem una haec viris principibus est via,
Qua ad honorem nunquam interiturum, aeternamque nominis
Memoriam emergant: cùm ignavorum atque inertium
Hominum fama, unà cum vita intereat turpiter.
(25) Quod pol dedecus, & evitasse me hactenus scio: &
In posterum me spero vitaturum sedulò.
[p. 5] Iuditha
Sed inter haec tam multa, quae ex animi sententia
Mihi succedunt, unum illud hercle me malè habet,
Quod hos Betulienses, reliquumque Israëliticum
(30) Populum audio etiamnunc imperium aspernari meum.
Quod equidem modò mihi retulerunt quidam, quibus
Credo satis. Atque adeò ex eo id verissimum
Esse, facilè intelligi, atque perspici
Potest: quod nullos adhuc, aliorum malis.
(35) Et cladibus admoniti, legatos ad me miserint:
Neque de dedendis civitatibus suis
Inter se aut egerint, aut cogitaverint quicquam.
Sed faxo ne id multum auferant: neque ego contumeliam
In me tam insignem impunitam relinquendam arbitror.
(40) Quin totum hoc recutitorum hominum extirpabo genus.
Moa. Isthuc pol recte princeps illustrissime hem
Laudo: nihil enim in eos tam crudele unquam statueris
Quin peiora meriti sint sceleratissimi.
Hol. In utramque, uti apparet, nunc aurem dormiunt:
(45) At ego iam illos, ut digni sunt, commovebo sacrilegos.
Qui neque edictis nostris, neque ullis legibus
Teneri existimant: qui nos illudendos sibi
Proponunt audacissimi. Mori nos satius est,
Quàm non hos indignis modis ulciscamur mastigias.
(50) Sed opportunè huc ad me accedit Achior.
Ex illo quaeram quodnam hoc sit hominum genus:
Tum quae eorum sit confidentia, qui maximo suo
Malo, adversus stimulum, ut aiunt, calcitrare audeant,
Hîc illum, dum propiùs accedit, opperiar foris.



[p. 6] Iuditha

ACTUS I.   SCENA II.
ACHIOR, HOLOFERNES, MOABUS.
Senarij, & septenarij Iambici, admistis paucis octonariis.

(55) DUcis Holofernis vocem audire visus sum mihi.
Atque eccum: accedam, & colloquar. Invictissime
Dux, salve plurimum. Hol. Salus Achior: pol commodè
Huc advenisti: nam est in quo nunc mihi tua
Opera, atque consilio sit opus. Ach. Si in me quid est
(60) Princeps honoratissime, quo tibi queam
Prodesse, agedum impera: quodcunque volueris,
Effectum dabo protinus. Hol. Hem, laudo. sed habeo quòd te rogem.
Ach. Quid obsecro? Hol. Dicam. Cùm omnes, quotquot in his sunt regionibus,
Magno metu, atque horrore nos sibi extimescendos putent:
(65) Cumque ex varijs locis, atque urbibus undique
Ad nos cuncti accurrant, ac supplices tendant manus:
Quid causae sit miror, cur praefractum hoc, & pertinax
Apellarum genus, arma adversus nos sibi
Sumenda, ac nostrum imperium procaciter
(70) Contemnendum, atque reijciendum existiment.
Praeterea montes, & viarum angustias
Occupare, munireque conentur potius, quàm,
Quod suo cum exitio nihilominus erit eis
Faciendum postea, si se dedant nobis. Ach. Dicam herculè
(75) Quod sentio: & verum dicam dux ornatissime:
Mentiri enim non est meum. Hol. Age, loquere,
Nam audire gestio. Ach. Populus hic contemptis Dis,
[p. 7] Iuditha
Deabusque omnibus, quos diversos regionibus
In diversis alij colunt, unum Deum,
(80) Coeli, terraeque conditorem, veluti illi sibi
Persuadent, observant, & venerantur religiosissime.
Cuius praecepto olim obsequentes, cùm fames
Ingens totum terrarum urgeret orbem, ex patria
Procul in Aegyptum se contulerunt. Atque ibi
(85) Per quadringentos annos, aut eo amplius,
Miris eorum soboles, ac propago amplificata est modis.
Dein’ cum iniqua, atque intolerabili tyrannide
Regis premerentur, opem, & subsidium sui
Dei precibus imploraverunt supplices.
(90) Qui ipsorum misertus varijs, & inauditis cladibus
Totam Aegypti regionem ita afflixit, ut eos,
Necessitate tandem rex coactus, missos fecerit,
Quos tamen haud multò post, mutata in diversum sententia,
Armata cum insequeretur manu, in mari, quod pervium his
(95) Effecerat Deus, refluentibus aquae fluctibus,
Unà cum toto extinctus est exercitu.
In quo equidem Aegyptiorum interitu isthuc fuit
Memorabile, quod ne unus quidem superfuerit,
Qui tanta cladis nuncius esse posset. Mox
(100) Montosa ac solitaria ingressi loca, cùm cibi
Et potus inopia laborarent, amari
Fontes divina eis sunt indulcati gratia.
Panisque quo se exaturaverunt affatim,
E coelo illis nunquam audito depluit modo.
(105) Porro quod magis etiam est mirandum, inermes.
Cùm essent, hostes tamen vicerunt quoslibet,
Deo pro ipsis pugnante. Neque inquam rex fuit,
[p. 8] Iuditha
Aut princeps, aut monarcha quispiam, licet
Opibus, & copijs fuerit adiutus maximis.
(110) Qui non adverso Marte, & infeliciter
Planè cum eis bellum gessit, dum se suo
Morigeros atque obsequentes praeberent Deo.
Quem si quando sprevisent (quod quidem ab eis factum est saepius)
A quovis sunt superati, ac debellati protinus.
(115) Quare priusquam illos adoriaris, haec
Quo pacto se habeant, mi domine, velim omnia inquiras,
Et perscruteris sedulò. Quod si in Dei
Sui cultu etiamnunc eos persistere intellexeris,
Frustra te fatiges, atque actum, quod aiunt,
(120) Agas: cùm vinci, aut superari nequeant, donec Deum
Istum, de quo dixi, propitium habent sibi.
Hol. Vah, sacrilege, nae ego te pro istis dictis exercebo probè.
Mo. Dignus pol est, qui indignis intereat modos.
Ach. Commovi vae misero mihi. Hol. Quid tecum mussitas
(125) Scelus? Ac. Nihil herclè mi domine, nisi quod consilium liberum
Oportere esse existimo: neque graviter,
Aut iniquo animo ferendum, si quid fortè sit
Dictum, quod placet minus. Hol. Etiam loqui
Mecum audes, aut quicquam mutire verbero?
(130) Agedum, iam faxo experiaris, quàm sit potens
Ignavorum istorum Deus, quem tu mendacibus,
Vanisque nimium hic nobis vexisti praeconijs.
Ac. Me miserum, qui nunc quamobrem accuser nescio.
Hol. Ah, nescis impudens? iam iam faciam ut scias.
[p. 9] Iuditha
(135) An tu me nebulo dignum putas, quem irrideas,
Et quem tam aperte fallere incipias dolis?
Ehodum, compraehendite illum, & ad Betulienses, viros
Istos fortes, si dijs placet, atque strenuos,
Vinctum deducite, ut cum illis intereat: suo malo
(140) Discat, in universo terrarum orbe praeter
Assyriorum regem nullum usquam reperiri Deum.
Ach. Heu me infelicem? quid feci, aut quid commerui obsecro?
Hol. Abripite eum inquam, quid statis stipites? Moa. Nisi
Sequitur, pugnos in ventrem ingerite venefico.
Hol. (145) Scelerate, tu tuo indicio, quasi sorex, perijsti hodie.



ACTUS I.   SCENA III.
THRASO, LABRAX, ACHIOR.
Eiusdem generis versus.

QUid restitas? vah, sequere sceleratissime,
Nisi obtorto collo te malis protrahi.
La. Cessator, perge. Ah, crucior mihi deesse baculum,
Quo scapulas huic conteram impurissimo.
Ach. (150) O indignum facinus! quid peccavi miser?
Thr. Tace nequam. Ac. Si illum, qui ex animo consulit,
Affligendum, & perdendum existimat, quid faciet ei,
Qui aut damnum dederit, aut malum? Lab. Vetus dictum est,
Malum consilium consultori pessimum.
(155) Idque adeò miror, quomodo tam ineptum quid tibi
In mentem potuerit venire homo stultissime.
Ach. Ut res est dixi, atque hercule id quod sentio:
[p. 10] Iuditha
Et me nihil mentitum cognoscetis postea.
Thr. Nugae sunt, quas adfers, meraeque fabulae.
Lab. (160) Mihi pol quidem fit verisimile, neque commentum placet.
Sed agedum properemus. Rursusne restitas
Ignave? pugnum, nisi sequeris, in os impingam tibi.
Ach. Nae ego sum infelix, qui pro consilio bono,
Tam malam ineo gratiam. Thr. Quid gannis impudens?
(165) Pretium fers ob stultitiam te dignissimum.*
Ach. Isthuc quidem malim, quàm ob peccatum. nam, quod sciam,
Mali herclè commerui nihil. Lab. Tun’ te nihil
Commeritum dicere etiamnum audes furcifer?
Qui hos Israëlitas, homines ignavissimos,
(170) Nullis aut copijs, aut viribus vinci,
Aut superari posse asseris? Dignus pol, qui in crucem hinc
Absque ulla abripiaris mora. Th. Vah, non vides
Quanta & regem Assyriorum invictissimum,
Et Holofernem fortissimum nostrum ducem
(175) Afficias contumelia, cùm contra imbelle hoc hominum genus
Nequicquam nos pugnaturos praedicas? Quibus
Iam totus terrarum orbis victas praebet manus,
Et quorum vim nullae usquam nationes sufferunt.
Lab. Sapienter meherclè à nostro duce factum existimo,
(180) Atque adeo ex re tua: qui ab his, quorum potentia,
Opibusque dissidis, te distrahendum censuit:
Et ad eos ablegandum, qui insuperabili
Virtute praediti, se adversus nos, & te suum
Patronum, defendent, atque tuebuntur optimè.
[p. 11] Iuditha
(185) Sed nescio quos huc procul adventare conspicor.
Fundis, armisque instructos. Ex Betulia
Urbe huc illos speculatum exivisse arbitror
Nos ad latus huius montis, si videbitur,
Secedamus, parumque isthac à recta flectamus via.
(190) Ne pauci temere in multorum incurramus manus.
Thr. Placet. age propera, atque os vide uti comprimas scelus.
Vah, quid cunctare? move te, inquam carnifex.
Ach. Moveo herculè sedulò. Thr. Video, sed promoves nihil.
Ehem Labrax, neque hîc morandum nobis diutiùs,
(195) Neque propiùs ad urbem accedendum existimo.
Quare arbori isti, quam haud procul hinc abesse conspicis,
Manibus atque pedibus alligatum eum relinquamus,
Nobisque consulamus in tempore. Lab. Mones probè, in pedes
Nos nunc conijciamus quantum possumus. Thr. Age
(200) Praecurre, consequor. ________________



ACTUS I.   SCENA IV.
ACHIOR, SADOCUS, MELCHIAS.
Eiusdem rationis versus.

____________________ E eu miseriam! itane me hic
Relinqui solùm? aut à feris
Dilacerandum, aut inedia periturum propediem?
O barbaram crudelitatem! ô pectora*
Quavis immaniora tygride! Sad. Eho Melchia satis.
(205) Satis inquam procul iam progressi sumus.
Nam vereor si pergamus ire longiùs,
Me ab hostibus circumventi, pereamus infeliciter.
[p. 12] Iuditha
Mel. Nihil adhuc nobis periculi est. Ach. Sed propiùs huc
Ad me in valle isthac accedentes video, nescio
(210) Quos. vocem herclè intendam, & eorum, quicunque sunt
Implorabo opem. Si pereundum est, manibus
Hominum, quam laniatu ferarum me malim mori.
O populares, accurrite, mihique
Auxilium ferte misero. accurrite obsecro,
(215) Atque infelicis vos miserescat mei.
Mel. Quem hic audio vociferantem, & calamitatem deflentem suam?
Deus bone, quid isthuc monstri est? hominem arbori hîc
Ego alligatum esse video. Sad. Eho, Melchia,
Video ego quoque. O prodigium! hinc quantum possemus
(220) Fugiamus, & ad urbem recta recurramus via.
Mel. Mane paulisper Sadoce. Ach. Accedite propiùs
Viri humanissimi, & innocenti subvenite mihi.
Sad. Insidias herculè ego hic nobis positas esse video Melchia:
Quare fugiamus dum fugiendi datur
(225) Copia. Mel. Quin accedamus potius: nihil periculi est,
Cùm neminem hic videamus uspiam. Sad. Nequeo satis
Mirari, neque conijcere quid rei siet:
Nisi quicquid est, ad illum ego isthuc accedere non audeo:
Nam insidias metuo nimis. Ach. Adeste sodes
(230) Viri, omnemque ex animo abijcite formidinem:
Nihil enim hîc vobis eveniet mali. Mel. Quaeso
Quid tu hominis es, aut quis te alligavit ad arborem
[p. 13] Iuditha
Hanc? & quodnam ob facinius? Ach. Nullo herculè merito id
Mihi contigit meo. Sed cuiates estis viri,
(235) Aut quibus venistis è regionibus?
Mel. Ex urbe hac proxima speculatum huc egressi sumus.
Ach. Betulia? Sad. Scilicet. Ach. O factum bene, nullos ego
Pol nunc mihi malim dari. Sad. Quid ita? cedò.
Ach. Dicam: sed hoc uti sciatis prius volo:
(240) Me vestra causa indignis hisce esse acceptum modis.
Mel. Quid ais, propter nos haec tibi contigisse praedicas?
Ach. Ita est profectò ut dico: solvite me obsecro,
Rem omnem, uti sese habeat, vobis commemorabo ordine.
Mel. Hem, solvamus eum, ac disrumpamus vincula.
Ach. (245) Gratiam habeo vobis, & quoad vivam, habiturus sum maximam:
Et maiorem etiam precor, uti vobis referat Deus.
Sad. Probum esse te tua indicio est oratio,
Qua cuiusque ut vita est declarat maximè.
Sed nunc eloquere sodes, quod promittebas modo:
(250) Cùm nostra causa haec te passum diceres.
Ach. Faciam, atque lubens quidem. sed nimis ego herculè
Vobis metuo malè. Sad. Quid ita? Ach. Nescitis quo in malo,
Et in quanto periculo sitis miseri. Mel. Mitte obsecro
Ambages, remque omnem uno verbo nobis expedi.
Ach. (255) Longum foret, si hîc vobis commemorem omnia.
In urbem vestram me deducite potiùs:
[p. 14] Iuditha
Ibi conuocatis civitatis proceribus,
Rem omnem vobis narrabo ordine. Sad. Dicis probè,
Atque ideo tibi lubenter hic obtemperaverimus. Ach. Bene
(260) Herclè facitis. Agedum properemus, res non patitur moram.
Continue

ACTUS II.   SCENA I.
OZYAS, ACHIOR, IOACHIMUS,
Trochaici, senarij, & septenarij.

PRò Deum immortalem! facinus indignum Achior,
Quid narras? actum est, si quidem tu haec vera praedicas.
Ach. Est ut dixi Ozia: putes hominem furore percitum.
Ozi. Heu me miserum! itáne obstinatè operam dat, ut
(265) Nos affligat innocentes? Ach. Quin ego iam brevi
Hîc eum futurum cum omni exercitu esse existimo.
Ioa. O efferam hominis immanissimi dementiam!
Ah, nullone nos pacto tyrannidem,
Ac crudelitatem illius evitare
(270) Poterimus? Ach. Ioachime, quid cum illis agas
Qui neque ius, neque bonum, neque quid aequum sit sciunt,
Nec quicquam faciunt, nisi quod lubet. Ozi. Eheu miseriam! ut nihil
Est diuturnum, aut stabile in rebus mortalium!
Iam aliquot hîc annos in pace, ac sine periculo
(275) Viximus: at ecce de improviso exoritur hic
Holofernes, homo importunus & impius,
Qui hoc unum studet, hucque omnibus incumbit viribus,
Quò hanc nobis tranquillitatem extorqueat infelicibus:
[
p. 15] Iuditha
Nosque feritate discruciet, & excarnificet sua
(280) Cùm tamen à nobis ei nulla unquam orta sit
Iniuria, seduloque caverimus hactenus,
Ne illum, aut dicto, aut facto offenderemus. Ioa. Ah,
Quis pectore tam duro, atque adamantino est,*
Cui non lachrymas isthaec excutiat calamitas?
(285) Verùm quid agimus nunc, aut quid consilij capiemus
Ozya? Ozy. Nescio herculè, nisi hoc unum, quod fors feret,
Ut forti, atque magno animo feramus: & in Deo
Omnis spes sit nobis. Ioa. Hem pie, atque fortiter,
Laudo: nam si ille opitulari dignetur, facillimè
(290) Hominis impudenti, & furiosi declinabimus,
Atque avertemus iniurias. Nihil enim agit,
Ac frustra se defatigat, cum Deo
Qui pugnare parat. Idque adeo re ipsa frequenter
Experti sumus. Ozy. Scio isthuc esse ita ut
(295) Dicis Ioachime: & tamen quando in mentem mihi
Nostra veniunt delicta, haud mediocriter vereor miser,
Ne ille nos deserat, & ab hoste immani, atque effero
Superari sinat. Ioa. Peccavimus herculè
Frater, fateor, ac poenam commeruimus gravissimam.
(300) Sed resipiscamus, & quod perpetravimus
Crimen, agnoscamus atque confiteamur supplices.
Nullum est delictum, cui non benigne ignoverit Deus,
Si quidem ex animo eius poenitere nos conspexerit,
Ozy. Verè tu isthuc dicis, atque ut te decet.
(305) Quapropter nihil iam nobis restare arbitror,
Nisi ut ad divinam confugiamus clementiam,
Ante actae vitae deplorantes crimina.
Hoc unicum in his nostro calamitatibus
[p. 16] Iuditha
Confugium, hoc tutum salutis nostrae asylum existimo.
(310) Caeterum tibi Achior pro indicio gratias
Agimus maximas, animoque infracto uti
Sis oramus. Insaniat Holofernes, suisque
Contumacibus verbis, atque minis impijs
Coelum territet: nihil efficiet tamen: modò, quod fore
(315) Confido, Deum propitium habeamus nobis. Ach. Hoc quidem
Herclè haud dubium unquam fuit mihi. Atque adeò quia id
Futurum praedicabam. ille indignatus, huc
Me ad vos protrahi iussit: idem & vobis, & mihi
Exitium minitans. Quae quidem omnia, ut meminisse vos
(320) Arbitror, commemoravi modò. Ioa. Meminimus probè,
Sed nunc intrò, si videbitur, concedamus, &
Cives ex tota urbe in templum convocatos
Ad resipiscentiam, delictorumque poenitudinem
Exhortemur sedulò. Ozi. Nihil est quod aequè fecerim
(325) Lubens. Agedum, praecede, sequimur evestigiò.



ACTUS II.   SCENA II.
HOLOFERNES, MOABUS, AMMONIDES.
Eiusdem generis versus.

ITane nondum quisquam ex ignavissimo
Isthoc recutitorum grege pacem petitum,
Aut supplicatum nobis advenit? Moa. Nullus
Omnino princeps honoratissime.
Hol. (330) Quae est, si non haec appellanda contumelia est?
Sed inultum faxo id nunquam auferant. Spero me habere,
[p. 17] Iuditha
Quo hos meo excruciem modo. Am. Frequenter dixi idemque
Nunc dico denuò dux ornatissime,
Nisi audacissimis horum seditiosorum hominum
(335) Molitionibus omnibus obstiteris modis,
Profectò in magnum aliquod malum temeraria
Tandem hac erumpet confidentia. Moa. Bene herculè
Ab Ammonide dictum est, prudenterque admodum.
Nam deteriores omnes sumus licentia.
(340) Quod nisi protinus eos adoriamur, illudent, ubi
Nos aut cessare, aut languere senserint.
Quare dum licet, & dum consulendi tempus est,
Praefractam horum cohibeamus pertinaciam:
Ulciscamur impurissimos: malè
(345) Perdamus totam hanc Apellarum gentem. Hol. Hem placet.
Non pol desinam, neque conquiescam, donec id
Perfecero. Tum autem sceleratus, atque perfidus
Achior, vah, quibus illum exercebo modus?
Quem quidem mihi nunc optarim dari obviam, ut
(350) Iram hanc omnem in eum evomam: satis id habuero supplicij,
Dum modò illum ulciscar, uti meritus est, mastigiam.
Quem ego credo manibus pedibusque obnixe iam omnia
Facere, magis id adeò nobis ut incommodet,
Quàm ut illis consulat; ad quos stultitia est ablegatus sua.
(355) Sed praemium iam iam, si vivo, se dignum feret.
Mo. Quodvis ego supplicium commeruisse eum arbitror.
Hol. Faxo iam mox sentiat. Sed agitedum utî
Fortes, atque strenuos viros decet, annitimi
[p. 18] Iuditha
Mecum ut contumaces hos, atque improbos
(360) Hostes, Iudaeos scilicet impurissimos,
Acerrimè ulciscamur, & efficiamus, ut omnibus
Exemplo sient. Ne quis sit, nos in posterum
Qui aspernari, aut nostra edicta repudiare audeat.
Atque adeo in Betuliensibus hisce proximis
(365) Quid noster valeat exercitus, jam ostendam. Quin eò
Redigam universum istud recutitorum genus,
Ut quò fugiant, aut ubi delitescant nesciant.
Nunc itaque vos moneo, atque hortor sedulò,
Ne cuiusquam istorum vos misereat: quin potius
(370) Diripiatis, mutiletis, prosternatis, ac
Denique trucidetis protinus, quemcunque
Nacti sitis. Satis jam, satis erga nequissimum hoc
Hominum genus nostra est spectata patientia.
Itaque nunc nihil non experiar, nullumque non movebo
(375) Lapidem, ut improbis horum conatibus resistam,
Molitiones inhibeam, retundam insolentiam.
Quin animam relinquam potius, quam non hos, utî
Digni sunt, ulciscar sacrilegos. Sed satis
Superque jam moratum, aut consultum arbitror:
(380) Maturè facto est opus. Hem. praebete vos viros,
Atque exercitum omnem ad urbem continuò admovete
Propius. Am. Tibi princeps & hîc, & in alijs omnibus
Sedulò parebimus: impera, ac factum puta.
Hol. Credo mox supplicantes aderunt: sed nihil
(385) Agent: errant, si lachrymis nos flecti posse cogitant.
Iam faxo experiantur, quantum viribus,
Armis, atque virtute valeant, quos illi utî
Mulieres imbelles illudendos proponunt sibi.
Atque haec meritò illis accident, cum evenerint,
[p. 19] Iuditha
(390) Qui nos aspernantur tam illiberaliter.
Mo. Eia, sic decet. Hol. Nunc ergo instructu exercitu
Proximè ad urbem accedamus, ego, ut strenuum
Imperatorem decet, praeibo: vos me consequimini.



ACTUS II.   SCENA III.
OZYAS, IOACHIMUS.
Eiusdem generis.

ITa me Deus amet, quantò ego magis magisque
(395) Effraenatam hominis impij violentiam,
Ac crudelitatem barbaram mecum perpendo,
Hoc magis metuo, ne nos sua opprimat,
Affligat, vexet, atque excarnificet tyrannide.
Sed commode Ioachimum huc ad me venientem conspicor.
(400) Hic eum praestolabor. Ioa. Enimverò nihil loci
Est segnitiae, neque socordia, quantum hostium
Assyriorum immanitatem intelligo.
Quorum impios conatus nisi prohibuerit Deus,
Eò rem deventuram video propediem,
(405) Ut collum capistro, & servituti, atque iugo
Intolerabili nobis praebendum sit miserrimis.
Sed video hic stantem Oziam quem quaerebam. Ozia,
Scis quo in metu, & quanto in periculo simus?
Ozi. Utinam nesciam Ioachime. Deus bone,
(410) Militum secum huc quantas adducit copias!
Ioa. Principes si simus, atque adeò monarchae,
Regesque potentissimi, haudquaquam tamen
Tantae multitudinis vim, atque impetum,
Sustinere poterimus. Ozi. Fuit herculè
(415) Crudelis semper Holofernes ille, atque efferus:
[p. 20] Iuditha
Et nunc nihil magis vereor, quàm ne quid in nos
Iratus statuat, ac decernat inhumaniùs.
Ioa. Adeon’ impotenti esse animo, nihil suae isti ut imperans
Libidini, plus quàm fatali odio non desinat
(420) Nos innocentes persequi? Ozi. Eheu, tantamne impijs
Illis hominibus malitiam, ac vecordiam
Innatam esse, alienis ut aerumnis, & calamitatibus
Gaudeant, atque ex illorum incommodis
Sua ut conentur comparare commoda?
Ioa. (425) Nisi me fallit animus Ozia, haud longè à nobis aberit
Infortunium: ita castris hostium undique
Obsessae in angustum oppido nostrae coguntur copiae.
Ozi. Est ut dicis Ioachime: perijmus funditus,
Nisi Deus sua nos tueatur clementia.
(430) Nam in nostris rebus nobis praesidij est nihil.
Ioa. Verè isthuc quidem abs te dictum est, ac sapienter: &
Ob id huc omnibus arbitror incumbendum sedulo,
Ut precibus nobis placatum reddamus Deum.
Qui si nostrarum calamitatum misertus,
(435) Succurrere nobis dignetur, facilè vel
Validissimis illorum obstiterimus cohortibus.
Namque id re ipsa frequenter experti sumus,
Quando pauci cum plurimis
Congressi, victores tamen evasimus,
(440) Divina adiuti ope. nihil enim adversus Deum
Humanae valent vires, nihil armatorum copia.
Tutus est profectò, & munitus abunde, hunc qui habet
Propitium sibi. Quapropter veluti coepimus,
[p. 21] Iuditha
Divinam implorare pergamus clementiam:
(445) Spero Deum nostris placatum lachrymis,
In his miserijs nos exauditurum supplices.
Ozi. Id quidem & ego futurum confido. Sed tempus est
Intrò ut concedamus, & omnes cives ad Deum
Exorandum cohortemur sedulò. Ioa. Fiat.



ACTUS II.   SCENA IV.
HOLOFERNES, AMMONIDES, MOABUS, THRASO.
Eiusdem rationis.

(450) HAnccine ego tam insignem in nos contumeliam
Impunitam relinquam Ammonide? vah, mori
Me satius est. Moabe, Thraso, Labrax, Simalio
Huc prodite, & praeceptis meis parete sedulo.
Moa. Ehem, praesto sumus domine, tua ut iussa
(455) Exequamur gnaviter. Hol. Eia, sic fortes viros decet.
Am. Quicquid praeceperis effectum dabimus protinus.
Thr. Ego quoque pro tuis summis erga me beneficijs
Hoc tibi debeo princeps illustrissime,
Conari manibus pedibusque nullum non suscipere
(460) Laborem, atque adeo capitis periculum
Libenter adire, dum prosim tibi. Hol. Bene
Pol facitis, qui morigeros vos per omnia,
Atque obsequentes praebetis mihi. Efficiam
Contra, ne imperatoris benignitas.
(465) Vobis ulla in re videatur defuisse. Atque adeò
Totam hanc civitatem vobis diripiendam,
Vastandam, evertendamque propino omnibus.
Thr. O liberalitatem maximam! Hol. Neque mihi satis erit
[p. 22] Iuditha
Hanc evertisse urbem: quin quicquid est ubique Iudaeorum,
(470) Exagitabo, atque affligam crudelissimè.
Nullius misereri certum est. Atque audin’ Ammonide,
Ne pueris quidem usquam inventis, aut mulieribus
Vos parcere volo: ne sit posthac sua
Qui nobis negotium facessere audeat
(475) Contumacia. Quin quicquid usquam est, sanguine,
Incendio, luctu, atque singultu complete strenui.
Am. Bonam herculè rem imperas, factuque facillimam.
Hol. Nunc autem quopacto minimo id negotio,
Atque sine ulla nostrorum militum caede
(480) Efficere poterimus, commemorabo: vos modo
Auscultate, atque aures praebete attentas mihi.
Mo. Arreximus utrasque vel ad nutum tibi
Obsequuturi sedulò. Hol. Aquarum ductus, ac fontium
Tubos ab urbe statim avertendos esse censeo.
(485) Am. Consilium callidum, placet. Id si effeceris,
Aquae penuria interituros illos arbitror
Propediem. Neque nobis eorum moenia oppugnanda erunt,
Neque cum illis dimicandum unquam. Ho. Si quis aquatum egredi
Ex urbe ausus fuerit, eum compraehendite,
(490) Et mille excarnificatum trucidate modis.
Sed astu rem videte ut aggrediamini,
Ne praesentiant. Am. Probè curavero:
Nam quopacto isthuc soleat fieri, optimè
Calleo. Thr. Quin ego quoque in rebus istiusmodi
(495) Iam aetatem contrivi meam. Tum hostibus
Consilia praeripere, insidiari clanculum,
Occultis illorum obsistere molitionibus,
Ex longiori exercitatione, atque usu nunc mihi
IUDITHA. 23
Est notissimum. Hol. Optimè herculè facitis,
(500) Qui imperatoris vestri virtutem imitati,
Vos acres praebetis viros.
Mo. De deditione jam illos in urbe sedulò
Agitare inter se auguror. Et sapiunt mea
Quidem sententia, qui sese nobis vivos dedere
(505) Malunt, quàm ad unum omnes miserè obtruncarier.
Hol. Quamvis se dedant, non tamen vivent nequissimi,
Quin ostendam eis potius, quid sit periculi
Illos spernere contumaciter. quos, cum volent,
Placare nequeant. Sed satis hîc cessavimus diu:
(510) In castra quique jam ad suos se recipiat
Protinus: atque illa, quae praecepi. sine mora
Videte ut exequamini. Thr. Fiet. Hol. De aquae
Ab eis avertenda dico. Mo. Meminimus probè.
Continue

ACTUS III.   SCENA I.
IOACHIMUS, OZIAS, MELCHIAS.
Iambici Senarii, & septenarii admistis paucis octonariis.

NUnc quod semper metui, & de quo nimis fui
(515) Sollicitus infelix, evenisse audio.
Nulli sumus. Quid obsecro jam nobis aliud restat, nisi
Ut aquae inopia omnes pereamus miseri? O Deus,
Haeccine vides, & pateris? at opportunè eccum foras
Oziam egredientem conspicio. Tristis est, eadem
(520) Haec rescivit mala. Ozi. Hei mihi quantis in calamitatibus
Versamur infelices! actum est. Sed hiccine Ioachimus est,
Quem huc ad me accedentem video? is est ipsus. O
Ioachime, ô mi frater, quid agimus nunc, aut quid das consilij?
Y 4
TERENTII CHRIST. 24
Cedo. Ioa. Nescio herclè: nam peiore res loco esse non potest,
(525) Quàm in quo nunc est sita. Oxy. Ah, itane de averso aquae
Ductu rem, quomodo se habeat, intellextin’? Ioa. Omnia.
Sed eccum Melchiam huc ad nos properare conspicor.
Vide ut perturbatus siet. Eadem hac, quae nos male
Habent virum. Mel. Vae, vae nobis! nunc illud est,
(530) Quod si omnes omnia sua consilia conferant,
Atque huic gravissimo malo salutem
Quaerant, auxilij nihil adferant. O invidentiam!
Utrum studióne id habet, an laudi sibi fore
Existimat, si nos perdiderit innocentes? O Deus,
(535) Serva atque tuere nos miseros! Sed video quos
Volebam. Eho fratres, qua spe, aut quo consilio freti sumus?
Ioa. Ah, Melchia, nescio: nisi quod sors fert, feramus fortiter.
Mel. Prae formidine pol mens inhorrescit mihi,
Cùm quam afflictae res nostrae sint ac perditae,
(540) Reminiscor miser. Hem, quo redacti sumus? Ozy. Animo
Bono, ac forti oro uti sis frater. spero Deum
Sua nobis subuenturum clementia.
Mel. Spero ego quoque sed ne haec spes nos fallat, nimis
Metuo infelix. Tum quoties hominis efferi
(545) Immanitatem mecum perpendo, animus prae metu,
Quod dici solet, in genua concidit mihi, Neque id
Immerito certè, ut arbitror:
Nam postquam tam crudeliter egerit cum ijs,
Qui ultrò sese illi dediderunt, quid faciet
IUDITHA. 25
(550) Nobis, qui constanter ei restitimus hactenus?
Utî lupus famelicus in agnos, ita
In nos sua ille saeviet tyrannide.
Ioa. Scio id futurum Melchia, si quidem ille urbem ceperit.
Sed impios effraenati hominis conatus Deum
(555) Frustraturum confido. Mel. Utinam isthuc fiat! sed vide
Etiam sodes, ne vana lactemur spe Ioachime. Ioa. Non
Fiet. Deus ad tempus nos affligi, non extingui sinet.
Tum si omnino moriendum sit, qui pro religione,
Pro libertate, pro salute patriae,
(560) Pro aris, atque focis perit, non omnino interit.
Itaque forti ac tranquillo animo ut sis obsecro.
Malum ego homini nullum praeter culpam accidere posse arbitror.
Eam si vitemus, quicquid nobis evenerit,
Moderatè erit atque patienter ferendum, Melchia.
Mel. (565) Recte, sed ne aquae inopia afflictemur, atque postea
Etiam omnino pereamus, non mediocriter
Solicitus sum miser. Ioa. Potin’, ut timere desinas?
Quid obsecro hac solicitudine, nisi malum tibi
Conduplicas? cùm idem vel nolenti sit tolerandum tamen.
(570) Ozy. Verè hoc quidem, atque uti se res habet, est dictum, Melchia:
Quare adversa haec si animo patienti tulerimus,
Post, nisi me mens fallit, fruemur prosperis.
Mel. Faxit ita Deus. Ioa. Faciet, tu modo fac sis animo bono:
Et nobiscum Deum precare, ut nos sua
Y 5
TERENTII CHRIST. 26
(575) Tueri, ac conservare dignetur clementia.
Mel. Fiet, nam talis mihi vestra videtur esse oratio,
Ut si refrager pertinanciter peccare me putem.



ACTUS III.   SCENA II.
HOLOFERNES, AMMonides, MOABUS.
Eiusdem generis versus.

IAm tranquillo animo demum exeo foras, cùm eò
Redactos pertinaces hosce apellas conspicor,
(580) Ut aquae penuria miserè eis pereundum sit propediem.
Ego herclè nunc illos sic ulciscar mastigias,
Ut ne impunè in nos illusisse videantur. Vah, nescio
Quos illi nos homines esse arbitrentur, qui
Tantam sibi contumaciam feliciter
(585) Cessuram credunt? Nae illi vehementer errant.
Siquidem nostram pristinam patientiam,
Qua turpiter abusi sunt hactenus, sibi
Perpetuam pollicentur fore. Sed eccum Ammonidem,
Et Moabum. Am. Opportunè, atque in ipso tempore
(590) Hîc astabas domine: nam te quaesitum exieramus foras.
Hol. Qua gratia? cedo. Am. Dicam. manè admodum
Diluculo, per tota deambularemus
Castra, unumquemque ducem, ac militem officij sui
Admonentes sedulò, moxque ad civitatem
(595) Propiùs cum aggressi essemus, munitiones hostium, ac
Propugnacula ut contemplaremur accuratiùs:
Depraehendimus alios quosdam etiamnunc civibus,
In collibus urbi proximis, superesse fontes: omnibus
Quos illi communiverant conatibus. magis
(600) His in montis radice positis, quem armis confisi suis.
Quapropter nisi & ab his eos arcendos longius,
IUDITHA. 27
At diligenter propulsandos protinus
Curaveris, frustra, atque adeò magna cum infamia, &
Dedecore multos hîc desidebimus dies.
Hol. (605) Quid audio? atqui existimabam omnem iamdudum eis
Aquam esse praereptam penitus. Mo. Credideram ego id
Quoque & nisi ipse ex illis fontibus eos clanculum
Aquam haurientes, atque in urbem deferentes
Hisce oculis vidissem modo, nunquam crederem.
(610) Cui malo nisi remedium statim tua
Invenerit prudentia, actum agimus: procaciter
Illudent. si id nos aut negligere, aut impedire non
Posse intellexerint. Hol. Ego isthuc facilè impediero:
Daboque operam, ut quae nunc certa illis consilia
(615) Videntur, incerta dubiaque reddantur omnia.
Quin mihi sic stat sententia, potius animam
Me relicturum meam, quàm non hanc urbem everterim
Soloque aequaverim planissimè. Am. Eia sis decet.
Hol. Neque horum clade, atque interitu contentus ero,
(620) Verum universum illum recutitorum gregem
Ad seditionem natum extirpabo radicitus.
Multa illos hactenus malè mea docuit facilitas:
At nunc faxo illius ut experiantur saevitiam, cuius
Gratia, atque lenitate abusi sunt procaciter.
(625) Neque à quoquam me exorari finam, quin pro
Tam insigni isthac audacia
Illos, uti digni sunt, ulciscar sacrilegos.
Malim me crudelem, quàm dissolutum in hos viderier.
Nam nisi maturè eorum restiterimus peruicaciae,
TERENTII CHRIST. 28
(630) Ferociam cohibuerimus, retuderimus insolentiam,
Ad extremum, quae illorum est confidentia, nos quoque
Urbesque nostras oppugnatum venient audacissimi.
Mo. Isthuc est sapere, non quod ante pedes modò est
Videre, sed etiam illa quae futura sunt,
(635) Multò antè prospicere. Hol. Id ducis est officium, hoc qui nequit,
Fateatur se indignum imperatoris nomine. Sed nunc sine
Mora dispositis passim praesidijs in montibus, fontes
Eos omnes aut observari, aut obturari iussero.
Am. Isthuc recte, laudo. Hol. Vos me hac consequimini.



ACTUS III.   SCENA III.
OZYAS, IOACHIMUS.
Eiusdem generis versus.

(640) PRofectò quantò ego magis magisque ferociam,
Viresque invictas horum hominum, tum immanitatem,
Et impotentiam, atque adeò crudelitatem
Ducis huius effraenati, barbarique mecum cogito, hoc
Magis metuo infelix, ne haec nobis infeliciter
(645) Cedat confidentia: qua freti, tantis copijs
Resistere ausi fuimus hactenus. Neque
De ulla alia re magis nunc solicitus sum, quam de aqua
Nobis conservanda in fontibus hisce proximis.
Sed ne & hanc nobis praeripiant, quemadmodum
(650) Reliquos aquarum rivos, procul ab urbe averterunt, nimis
Herculè ego nunc vereor miser.
Quod si contingat, actum est de vita, atque salute omnium.
IUDITHA. 29
At ita me Deus amet, ut ego nunc non tam meae
Vitae, cuius maior pars iam exacta est mihi,
(655) Quam religioni nostrae, quae nobis maximè
Curae esse debet, quàm uxoribus, ac liberis
Timeo, quos illi indignis violatos modis,
In servitutem perpetuam abripient sibi,
Sed nisi me oculi fallunt, Ioachimum huc accedentem conspicor.
(660) Vel ex solo illius vultu in quo afflicto rerum statu
Simus, videas facillime. Ioa. Ut
Nihil quietis est in pectore? dum advenio,
Coepi egomet interim mecum rem aliam ex alia
Cogitare, & ea omnia in peiorem partem, utî
(665) Fit, ubi quid in aniio solet esse molestiae.
Quid multis? quo magis huius hominis impij
Crudelitatem mecum expendo, ac considero
Tyrannidem, hoc mihi mens inhorrescit magis.
Eheu! lachrymo: quae post hac est futura vita,
(670) Cum tam gravis, tamque misera in mentem venit
Servitus. At Oziam non procul hinc astare video.
Ozi. Prior ego illùm compellabo. Hem Ioachime, quo in statu
Sunt res, ac fortunae nostrae? Eheu, quid taces,
Aut quid suspiras obsecro? Io. Ozya mi, mi frater, nihil
(675) Ego nobis miserius esse arbitror: quibus undique
Validissimo hostis barbari obsessis exercitu.
Nulla usquam aut resistendi, aut elabendi datur
Copia. Ozi. Eandem etiam hic ego calamitatem doleo miser.
Sed nescio quem procul exanimatum ad nos accurrere video.
TERENTII CHRIST. 30
(680) Perij, quid sibi vult tam praeceps hominis cursus? Quàm timeo ne
Ille nunc tristissimam nobis rem nunciet.
Ioa. Idem, & ego futurum auguror, adeò animus formidine,
Ac terrore obstupuit mihi. ________________


ACTUS III.   SCENA IV.
MELCHIAS, IOACHIMUS, OZYAS.
Eiusdem generis.

________________ Eheu, vix sum compos animi, ita
Usque currendo sum defatigatus miser.
(685) Pedibus magnam habeo gratiam, qui me ex periculo
Tanto surripuerunt. Sed ubi nunc Oziam
Nostrae urbis principem reperiam cogito. Ioa. Melchias
Est, & te nominat: appellemus. Oz. Heus heus Melchia.
Mel. Qui homo est qui me? Eho, te ipsum quaerebam Ozia.
(690) Hem, tu quoque hic aderas Ioachimè? non praevideram
Te, ignosce. Ioa. Quidnam est quod ita trepidas, aut quid exanimatus es
Obsecro? cedo. Mel. actum est, perijmus miseri. Ozi. Istud avertat Deus.
Mel. Nescitis quantum ego vobis adventu meo
Nunc apportem mali. Ioa. Eheu miseriam! facilè quidem
(695) Isthuc futurum, cum te accurrentem procul
Conspiciebamus, augurabamur modo.
Mel. Ad restim iam quidem res nobis devenit planissimè.
Ozi. Vae nobis miseris! sed narra sodes quid sit mali.
Mel. Hostes omnibus undique obsessi sontibus, aquam
(700) Universam praeripuerunt nobis. Ozi. O Deus,
Quid ego audio! actum est, siquidem tu isthaec vera praedicas.
IUDITHA. 31
Mel. Verissimum esse reperietis quod nuncio.
Nam clanculum modò ad hauriendum aquam dum exeo, priùs
Quàm ad illum pervenissem fontem, circumventus undique
(705) Ex insequentium manibus vix effugi miser.
Ozi. Vae nobis infelicibus. ut animus in spe, ac formidine
Usque antehac attentus fuit, ita postquam adempta spes,
Lassus, curaque confectus stupet. Mel. Eheu miseriam!
Quid facimus nunc, aut quid das consilij Ozia? Ozi. Neque
(710) Quid consulam, neque quid nobis faciendum sit scio.   
Ioa. Deum immortalem, quam ego nunc totus displiceo mihi!
Nullos credo usquam nobis miseriores vivere.
Sed intro, si videbitur, nunc concedamus, ut omnibus
Civitatis nostrae conuocatis optimatibus.
(715) Consilium unà capiamus, quid nobis potissimum
Opus facto siet. Ozi. Ut lubet, praecede, sequimur. O Deus
Serva obsecro, atque tuere nos miserrimos.
Continue

ACTUS IV.   SCENA I.
OZIAS, IOACHIMUS, MELCHIAS. SADOCUS.
Eiusdem rationis versus.

MUltos jam lamentando, flendoque exegi dies:
Adeò ut oculi lachrymis caecutiant mihi.
(720) Praeterea corpus longiori elanguit inedia.
Quin genua labant, pedesque vix suo
Funguntur munere. Dein’ cum de religione
Per impios hosce homines planè extirpanda, de uxoribus
TERENRII CHRIST. 32
Ac filiabus constuprandis: tum de liberis
(725) Nostris in servitutem hinc abducendis mecum cogito,
Dolor is mihi multò omnium est gravissimus.
Atque hanc calamitatem, & miseriam quomodo
Nunc effugiamus, equidem nescio: cùm aquae penuria
Iampridem tota laboret civitas, cisternis omnibus,
(730) Quae intra moenia sunt, ante aliquot dies planè
Exhaustis. Atque ideo nihil metuo magis, quam ne
Cives extrema necessitate concitati,
Vim nobis faciant, atque ad deditionem cogant. Sed quid hoc?
Papè, quantam huc hominum accurrere video multitudinem!
(735) Locus hic vix ceperit. Quid faciam nescio,
Ioa. Prohibete tumultum fratres, atque quieto animo estote obsecro:
Et quod Deus nostris offensus criminibus
Nobis immittit, patienter feramus atque fortiter.
Mel. Quam tu nobis patientiam Ioachime, quam
(740) Commemoras fortitudinem? cùm in tantis calamitatibus
Versemur miseri. Ioa. Spero Deum nobis adiutorem fore.
Sad. Isthuc quidem omnes speravimus hactenus: at nunc vides
Opinor, quàm miserè haec nos spes fefellerit.
Sed ad Ozyam, utî te facturum dixisti, nos deducito: ut
(745) Sciamus quidnam nobis faciendum siet.
Ioa. Agite, sequimini. At eccum non ita procul hinc eum
Stantem video. Ozy. Deum immortalem! quid ego nunc eis
IUDITHA. 33
Respondeam, aut quid consilij dem nescio:
Ita conturbatae sunt omnes rationes mihi.
Sad. (750) Quid nunc ais? Ozya? viden’ nos consilijs tuis
Misere impedirier? eoque redactos esse, ut
Mors nobis vitae praeferenda siet. Ozi. Respirate, ac bono
Animo estote obsecro. Deus etiamnum vivit, cui
Nos nostraque omnia cura esse experti sumus saepissimè.
Mel. (755) Iampridem nostris delictis ille offensus; auribus
Obturatis nos spernit, & aversatur supplices.
Ozi. Peccavimus fratres, confiteor id quidem, &
Malo gravissimo, atque adeo exitio digni sumus.
Sed spero tamen Deum nostri misertum, hunc luctum in gaudium
(760) Nobis commutaturum propediem. Sad. Isthaec verba sunt,
Quibus os nobis sublevisti hactenus, nunc in
Eum rem redijsse videmus locùm, ut urbs hostibus
Iam iam dedenda sit nobis. Namque ita iubet
Necessitas, durum telum. Atqui satius est, mea
(765) Quidem, totiusque populi sententia,
Ut captivi nostrum colamus, atque venerentur Deum,
Quàm religione extirpata, per maximam
Ignominiam, dedecus, atque opprobrium intereamus
Omnes. Ozi. O conditionem infelicissimam!
Ioa. (770) Durum quidem, sed levius sit patientia,
Quicquid nequit mutarier. Oz. Ausculta obsecro
Sadoce, vosque omnes, qui huc venistis fratres. ad fortiter
Resistendum hostibus exhortatus sum vos hactenus,
Eo quidem animo, quòd certo confidebam, Deum
(775) Sua nobis subuenturum clementia. Id
Quoniam nondum accidit, oro, atque obtestor vos omnes, ut dies
Z
TERENTII CHRIST. 34
Tantùm quinque patienter ferre pergatis, qua magno animo,
Ac forti sustinuistis hactenus. Spero interim
Deum opitulaturum nobis. Quod si diebus
(780) Illis quinque exactis precibus lachrymisque, quas
Sine intermissione effundendas puto,
Divinam nondum consequuti fuerimus clementiam,
Ne unum quidem urbis deditionem remorabor diem.
Agite, atque hac in re vos praebete morigeros mihi.
Mel. (785) Si quidem quinque verum ne fiant isti viginti
Dies. Ozi. Profectò non plus quinque, aut. Sad. Aut? nihil
Moramur. Ozi. Non fiet, tantùm hoc permittite, ut
Vos exorem. Mel. Tua virtus nos monet Ozia, ut tibi
Rem quanquam gravem, atque difficilem petenti
(790) Pareamus: nisi quid dissentitis fratres. Sad. Agedum,
Concedimus, sed hac qua dixti conditione Ozia.
Ozi. Sic fiet. Ite nunc intrò, & divinam, uti hactenus
Fecistis, pergite implorare misericordiam.
Felicius haec res quàm arbitrabar successit mihi:
(795) Quando commode loquendo quinque etiamnunc impetravi
Dies: interea spero aliquid eventurum boni.
Quod si intra istud tempus Deus nondum nobis subvenerit,
Actum erit: neque quicquam nobis restabit miseris, nisi
Ut nos tyranno huic dedamus impio.
(800) Quod ut prohibeas, avertasque oro te mi Deus.
Maxima quidem nostra sunt peccata, sed tua
Longè maior est clementia: qua potissimùm
Tum demum auxiliari soles tuis, cum omni
IUDITHA. 35
Praesidio, omnique humana destituti sunt ope,
(805) Id obsecro ut nunc nobis eveniat Deus.
Sed estne haec Iuditha, quam multis stipatam urbis primatibus,
Ac presbyteris, huc ad me festinantem video? Ea
Est ipsa. miror quid siet: nec temere esse arbitror.



ACTUS IV.   SCENA II.
IUDITHA, AZARIAS, OZYAS.
Eiusdem generis.

Quid isthuc est fratres? itáne quinto ab hinc exacto die
(810) Ozias impijs his nos dedendos censet hostibus?
Aza. Ita quidem res habet, ut dixi Iuditha.
Sed eccum ipsum stantem pro foribus, nunc praesentem eum
Incusa, si videtur, quem absentem obiurgasti hactenus.
Iud. Id faciam, ac confidenter quidem: quandoquidem
(815) Errare, atque adeò (ut pace illius istud dixerim)
Peccare mihi videtur gravissimè. Ozi. Quisnam obsecro
Est ille, quem errasse ais, & peccati insimulas? cedo Iuditha.
Iud. Dicam Ozia. Tu es ille, quem deliquisse graviter
Existimo. Ozi. Quid ita? dic sodes: non enim
(820) Intelligo. Iud. Non? hem. Ozi. Non profecto. Iud. At faxo iam ut
Intelligas. Ozi. Si peccavi soror, non causam dico, quin
Quod meritus sim feram. Iud. Tun’ tempus, aut diem,
Quo nobis subveniat, statues Deo? ut nisi
Intra dies quinque opem ferat, tu urbem impijs
Z 2
TERENTII CHRIST. 36
(825) Hisce dedas hostibus? ah, itáne consulem,
Ac civitatis principem facere decet? hoc mea
Fidei credas velim: neque tali oratione, neque
Animo tali nobis placandus est Deus:
Quo quidem ad iram illum provocaveris facilius.
(830) Non ille benignitatis, ac clementiae suae
Tempus à nobis sibi praescribi postulat.
Tum demum succurret cum divinae illius
Voluntati visum fuerit, nostraeque saluti
Expedire cognoverit. itaque nunc subsidium, atque opem
(835) Eius imploremus, nostraque crimina
Confessi, oremus supplices, ut cum illi maxime
Placebit, tum nobis potissimùm auxilium ferat.
Quemadmodum quondam maiores nostri, quando praeceptis
Divinis post tergum reiectis contumaciter,
(840) Alienos coluerunt Deos, graviter puniti, atque hostibus
Traditi, miseris interierunt modis:
Ita & nunc idem ille patrum nostrorum Deus,
Suo nutu qui regit, atque moderatur omnia,
Nostra ulciscens delicta, nos premi, & affligi sinit:
(845) Quam profecto afflictionem, quemadmodum
Nobis salutarem esse confido, ita brevem fore,
Auguror. Atque haec spes hinc nunc suggeritur mihi,
Quod impio aliorum Deorum cultu contempto, piè,
Ac religiosè ipsum unum venerati sumus
(850) Hactenus. Ozi. O Viraginem sanctam, fortem, atque strenuam!
Vah, pudeat nos nostri, qui viri, atque principes
Populi sumus. Iud. In memoriam vobis redigite obsecro,
Quopacto Abrahamus, lsacus, atque Iacobus, patres
IUDITHA. 37
Nostri, qui omnes quidem viri fuerunt optimi,
(855) Varijs malis, & cladibus olim explorati, neque
Animum tamen despondentes, divinam consequuti
Sint gratiam. Sic etiam nunc fratres, Deus
Nos exerceri, haud extingui sinet. Ozi. Verissima
Quae dixisti, sunt omnia: & laudo constantiam,
(860) Ac pietatem tuam mea Iuditha. Nunc itaque
Te oramus, ut precibus, atque lachrymis tuis
Placare nobis coneris Deum: tibi
Enim, quia mulier pia es, & multo melior quam nos, scio
Illum obtemperaturum magis. Iud. Ehodum, auscultate, nam
(865) Quod facere in animo concepi, exponam vobis. Aza. Quid Iuditha?
Iud. Hac nocte ego cum ancilla mea Abra constitui ex urbe egredi.
Neque hîc, quid sim factura, perscrutari vos volo.
Deum tantum orabitis, ut ancillam suam reverti
Permittat incolumem. Id si evenerit, uti
(870) Confido, promitto vobis salva futura omnia.
Ozi. I mea Iuditha: Deus tibi eunti, atque redeunti sit comes.
Iud. Spero ita fore. vos ad portam me opperimini:
Ne sit qui egressum remoretur meum. Ozi. Age fiet. Deum
Immortalem! mulier mulieri quid praestat? virtus ei
(875) Relucet ex oculis, gravisque severitas
Inest in vultu, atque in verbis fides. Aza.
Rara vitae integritas, moresque amabilissimi
Eam commendant maximè. Huc accedit admirabilis
Quaedam, quanquam in cultu neglecto, formae gratia.
Z 3
TERENTII CHRIST. 38
(880) Sed hoc demiror Ozia qua causa ea fit ex
Civitate itura, aut quidnam molitura sit
Mulier: nisi quicquid est quod conatur, confido ei,
Et nobis omnibus successurum feliciter.
Ozi. Confido ego herculè quoque. Sed nunc, si placet,
(885) Ad portam recta concedamus via: atque eam
Illic expectemus, dum veniat. Aza. Age, in nobis nihil est mora.



ACTUS IV.   SCENA III.
IUDITHA.
Eiusdem generis versus.

DIfficile, atque arduum est, quod molior; & tamen
Spes magna habet animum, hanc rem mihi
Successuram ex sententia. Sed quoniam viribus
(890) Humanis effici id nullo modo potest,
Orandus est mihi Deus, ut meis succurrere,
Et subvenire dignetur conatibus.
Clementissime caeli, terraeque conditor Deus,
Qui es Dominus Simeonis patris mei: cui
(895) Virtutem, & fortitudinem, atque adeò memorabilem
Victoriam contra hostes olim tribuisti tuos:
Oro te, atque obsecro, ut divina gratia
Tuaque benignitate animum corrobores mihi:
Ut in eo, quod tuo, ut arbitror, afflata numine
(900) Adorior, facinore constanter perseverem,
Ne patere mi Deus, ut hoc impium, atque barbarum
Hominum genus impunè in sanctissimum tuum
Illudat nomen: nosque divino tuo
Hactenus addictos cultui maioribus
(905) Affligat cladibus: belloque superatos miserrimam
In servitutem abripiat sibi. Quin potius pro tua
IUDITHA. 39
Pristina erga nos effice facilitate, & clementia,
Ut gloriosus ille, atque efferus suarum virium
Ostentator, tuique numinis contemptor improbus,
(910) Ab imbelli illusus muliere, intereat turpiter:
Utque ipsa re nobis declares, quàm nihil
Omnino adversus invictam tuam potentiam
Hominum impiorum valeant vires. Tum quàm miserè insaniant,
Et quantopere sese fallant, qui copiis,
(915) Qui gladiis, qui scuto, atque sagittis, qui quadrigis, suoque
Equitatu freti, contra te insolenter cristas erigunt.
Erit hoc per totum terrarum orbem memorabile, ac tuo
Imprimis gloriosum nomini, si is, qui
Non solum homines, sed etiam ipsum coelum sui
(920) Terret minis, non multitudine militum,
Aut bellica virtute, sed per inermem feminam, è
Medio sublatus, risui sit omnibus.
Haec quaeso nunc sic nobis eveniant Deus:
Ut impij hominis exempti tyrannide,
(925) Summis tuam in nos laudibus evehamus munificentiam.
Eia, feliciter successurum auguror,
Adeo divino afflatus oestro, animus gestit mihi.
Nunc tempus est, ad exeundum ut me parem.



ACTUS IV.   SCENA IV.
OZIAS, AZARIAS. IUDITHA,
Eiusdem generis.

BOno animo esto Azaria, haudquaquam etiam cessat, &
(930) Illam jam jam his tibi adfuturam polliceor: proin’
Z 4
TERENTII CHRIST. 40
Tu vanam istam solicitudinem, quae te discruciat,
Ex animo fac ut amoveas tuo. Aza. Credo quidem
Venturam eam, Ozia, sed quid effectura nescio.
Ozi. Nescio ego quoque & tamen spero Deum non deserturum suos.
(935) In eo omnis spes sit nobis: quandoquidem in humanis viribus,
Aut opibus praesidij est nihil. Aza. Sed ne illa spes
Nos frustretur, vereor miser. Ozi. Age, non fiet, bene
Ominare. at eccam eam cum ancilla huc conspicor
Accedentem. Aza. Est, an non est? certè ipsa est. Eia, ut venusta,
(940) Atque elegans est, omni suo mundo expolita,
Ornataque splendidissimè.
Ozi. Tum quemvis ornatum natiuae forma excellit gratia,
Iud. Adsum Ozia, ut quod facturam me recepi,
Vobis praestem. Oxi. Hem, constanter, atque fortiter,
(945) Laudo. Iud. Deum omnes tantùm orate supplices,
Ut quicquid illud est quod molior, sua
Nobis secundet indulgentia. Aza. Eheu Iuditha,
Quàm ego nunc tibi timeo miseri
Iud. Azaria, absit timor, animique trepidatio. nihil
(950) Cuiquam innocentia incolumi accidere potest mali.
Tum si omnino moriendum fuerit, pro patria mori, dulce, &
Decorum erit mihi. Dum ne ob malefacta pereo, parvi aestimo.
Ozi. O mulierem piam, sortem, atque strenuam!
Age, macte virtute, Deus faxit, ut quicquid
(955) Id est, quod animo tam magno concepisti, tibi,
Nobisque omnibus ex animi succedat sententia.
IUDITHA. 41
Iud. Spero ita futurum. Nunc portam Ozia iube
Aperiri, ut quò ire constitui, recta pergam via.
Ozi. Effectum est quod vis, en patet. Deus deducat, at
(960) Reducat te salvam, atque incolumen. Aza. Egressa est illa, quo
Animo, atque consilio planè nescio. Ozi. Ego quoque
Id quod facere conatur, ne coniectura quidem
Assequi possum: nihilominus tamen id profuturum
Spero: nam mulierem esse scio ea prudentia,
(965) Atque ingenij industria, ut quodcunque fuerit aggressa, non
Temere, aut inconsideratè, sed sapienter, &
Bono consilio susceptum esse dixeris.
Aza. Est isthuc quidem in nostris calamitatibus
Et aerumnis magnum solatium mihi:
(970) Sed illud multò maius, ac firmius
Esse arbitror, quod mulier est antiqua fide,
Moribus integris, ac vitae sanctimonia:
Et propterea confido Deum illi adiutorem fore.
Ozi. Idem & ego persuasi mihi. Sed nunc tempus est,
(975) Ut ad somnum nos componamus: cras simul ac diluxerit,
Omnem populum ad preces continuas excitabimus,
Atque exhortabimur sedulò. Aza. Age, ubi voles: i prae sequor.



ACTUS IV.   SCENA V.
IUDITHA, ABRA, LABRAX, THRASO.
Eiusdem generis versus.

GAudeo tandem nos hunc superasse montem, cuius ut
Ascensus difficilis, atque molestus fuit,
(980) Ita descensus nobis erit facillimus.
ABR. Est ut dicis hera. Iud. Tum exortus solis, qui non procul
Z 5
TERENTII CHRIST. 42
Abesse videtur, efficiet, necubi aberremus à via.
Abra. Verum id quidem, at at, quid hoc? Iud. Quid Abra? Abr. Nescio
Quos huc ad nos armatos properare video. Iud. Bono
(985) Animo esto, facilè illos placavero: meditata enim
Iam dudum in pectore mihi sunt consilia omnia.
Lab. Vide dum sodes diligenter Thraso.
Ut fontes hos observandos ac praesidio satis
Firmo muniendos cures. Th. Isthuc herculè
(990) Curatum est sedulò, nullus enim jampridem hauriendae aquae
Gratia, cuius tamen inopia laborant maximè,
E civitate unquam fuit ausus egredi.
Sed hem, quid isthuc Labrax? mulieres duas
Propius huc accedentes conspicio. Lab. Prô Iupiter!
(995) Monstri simile. Ehodum, caveamus ne os sublinatur
Nobis. Quin procurramus eis obviam,
Ac compraehendamus, quantùm possumus. Hem, consistite
Istic illico, atque gradum cohibete venefica.
Iud. Salvete viri humanissimi. Lab. Apage, dico ego
(1000) Nobis insidias fieri. Iud. Animo quieto estote, ac mittite
Nos obsecro: nam neque vobis insidiae, neque
Quicquam omnino a nobis metuendum erit mali.
Thr. Id ne fiat, summa est adhibenda cautio.
Sed cuiates estis, aut unde venitis tam mane?
Iud. (1005) Mulier sum Hebraea, ex civitate Betulia
De nocte huc ad vos egressa clanculum, Lab. Hem.
Betulia? qua gratia. Iud. Ut imperatori
Vestro indicem, in quàm afflicto, atque misero statu
Res sint civium: & simul commonstrem quo modo
(1010) Urbem facillimè capere possit, ne uno quidem
IUDITHA. 43
Ex copijs suis amisso. Thr. Eho, bene herculè,
Atque sapienter à te factum esse arbitror
Mulier, quae in tempore saluti prospexisti tua.
Nam ea pol forma esse videris mihi, ut potiùs
(1015) Servari, quàm cum sceleratis illis perire debeas.
Neque est quod à nobis metuas tibi. Quin scio
Adventum, & conspectum tuum Holoferni duci
Nostro gratissimum futurum. Agitedum, sequimini.
Ad illum vos recta deducemus Iud. Placet.
Continue

ACTUS V.   SCENA I.
HOLOFERNES, AMMONIDES.
Eiusdem generis versus.

(1020) PUlchrò etiamnunc, quod à me est institutum,
Procedit opus. atque adeo opportunè admodum haec
Mulier se nobis obtulit: quae quo modo
In civitate sese habeant res, mihi narravit omnia.
Sed qualem ego nunc illam dicam esse feminam?
(1025) Quà herculè venustiorem nullam usquam arbitror.
Reperirier. Quare nimis ego illam aspicio lubens.
O faciem pulchram! deleo omnes dehinc ex animo mulieres,
Taedet harum quotidianarum formarum.
Sed eccum Ammonidem exeuntem conspicor.
Am. (1030) Quamquam in subigendis hisce Israelitis magnus hactenus
Nobis susceptas est labor: patienter tamen eum
Ferendum tolerandumque esse existimo: vel ob
Eam solum causam, quod tam formosae, atque optimè
Moratae, apud illos reperiantur feminae. At
(1035) Eccum imperatorem. haud praevideram. Hol. Hem Ammonide,
TERENTII CHRIST. 44
Quid ais? itáne & huius mulieris Hebraeae tibi
Forma placuit? Am. Perplacuit pol dux illustrissime.
Hol. Eia, minimè te hallucinatum esse arbitror:
Nam & ego quopacto satis illius pulchritudinem,
Elegantiam, ac festivitatem praedicem,
Planè nescio Ammonide, & nosti, ut opinor, quàm
Oculatus formarum spectator siem.
Am. Ne comparanda quidem haec est ad eas, quae in regionibus
Reperiuntur nostris. Hol. Nova figura oris, color
Verus, corpus solidum, ac succi plenum. Porrò mores huic
Tam excellenti formae per omnia congruunt.
Praeterea, quod in nostratibus rarissimum est
Mulieribus, facundiam admirabilem,
Prudentiamque in illa depraehendisse videor mihi.
Itaque quod se recepit facturam, de eo quidem
Haud dubium est mihi. Sed intro nunc eamus, &
In castra ad nostros revertamur. Am. Agedum, ut lubet, sequor.



ACTUS V.   SCENA II.
IUDITHA, ABRA, THRASO.
Eiusdem generis.

ENimvero gaudeo, Deoque gratias ago,
Cùm id quod meditor, etiamnunc mihi cedat feliciter.
Hem, sequere me Abra. Abr. Vix ausim hera, cùm militibus
Completa sint hîc omnia. Iud. Esto animo bono,
Nihil nobis periculi est:
Nam etsi depraehendamur, mandato tamen
IUDITHA. 45
Ducis Holofernis salvae, atque incolumes erimus. id enim
Per tota edixit castra, ne nobis, etiam
Noctu egredientibus, obsit, aut noceat quisquam.
Sed obviam video nobis venientem nescio
Quem: praesenti, fortique animo fac ut sies.
Thr. Spero ego nostros hos excubandi, vigilandique
Labores iam breves futuros, cùm isti apellarum
Gregi ad restim res iam devenerit planissime.
Sed nescio quem pedum strepitum mihi audire videor.
Mulierem illam Hebraeam esse credo, cui noctu etiam quolibet
E castris egredi ut liceret imperator
Nostri voluit exercitus. Ipsa herclè est cum ancilla. adoriar,
Ac compellabo comiter. Mulier enim mihi
Visa est elegans, probisque ornata moribus.
Matrona salve: quò tibi iter est? Iud. Oratum exeo.
In proximam hanc vallem: quod ab Holoferne principe
Vestro permissum est mihi. Thr. Perge ut coepisti: in his
Nostris castris nullus erit, qui aut dicto, aut facto nocebit
Tibi. Iud. Pro isthoc beneficio vobis gratiam habeo, &
Habitura sum, quoad vixero. Abra, sequere. Thr. O mulierem
Festiuam, atque pulchram! in vita pol venustiorem
Vidi nullam. Itaque minime mirum, si eam
Magni faciat princeps, nihilque illi negandum existimet.
Iud. Subsistendi nobis hic iam dabitur locus.
Secede hinc istorsum paulisper, donec te vocem.
Magnas tibi mi Deus ago gratias, quod haec
TERENTII CHRIST. 46
Quae numine tuo afflata, facere caepi, mihi satis
Secundasti hactenus. Oro te porrò Pater
Clementissime, ut quemadmodum aliâs frequentor
Maiores nostros, omni humana destitutos
Ope, praeter ipsorum spem, atque expectationem
Gravissimis exemisti periculis,
Hostesque eorum, quamvis opibus, atque copijs
Potentes, invicta tua virtute delevisti,
Et extirpasti funditus: ita nunc quoque
Nostri misertus, hunc superbum atque impium
Per me de medio sinas tolli tyrannum.
Ut re ipsa, atque adeo gravissimo suo edocti malo,
Agnoscant homines illi barbari, haud unquam
Frustrari, qui in te omnem suam spem collocant.
Eosque inani opera, atque labore defatigari,
Qui adversum te, tuoque cultui addictos
Bellum suscipiunt. Peccata quidem nostra maxima
Esse fateor, sed tua mi Deus longè maior
Est benignitas: qua si nobis nunc opitulari
Digneris, profectò fiet ut omnes tui
Numinis cultores divinam tuam
In se collaudent, atque praedicent beneficentiam,
Utque alij horum clade, interituque territi,
Neque vim, neque ullam iniuriam inferre audeant
Nobis. Quod ut nunc per me gratia tua
Adiutam eveniat, obsecro, atque obtestor te Deus.
Sic tua maximè cunctis innotescat clementia,
Si se facilem, piamque in nos nocentes exerat.
Ehodum Abra, tempus est, ut, unde venimus,
Eò redeamus. Abr. Ubi voles: praecede, consequor.
IUDITHA. 47


ACTUS V.   SCENA III.
HOLOFERNES, MOABUS. BAGOAS, IUDITHA.
Eiusdem generis versus.

OPiparum, delicatumque utî praecepi, fac ut appares
Convivium Moabe: nam diem hunc totum, atque etiam
Noctem in laetitia cupio degere. Moa. Et hoc, & si quid aliud est
Quod imperas, effectum dabo princeps honoratissimè.
Hol. Adhaec vinum nobis pincerna ut optimum
Promat, & imprimis fac cures sedulò. Moa. Fiet.
Hol. Atque adeò ne quid omino desit, quod ad
Voluptatem excitandum, quodque ad luxum, & delicias
Aptum, atque accommodum siet. Moa. Memini, tametsi
Non admoneas. Hol. Tum Hebraeam istam mulierem
Nobis cupiam adesse in convivio, ut sua
Nos recreet, atque oblectet elegantia.
Quin Bagoae id dedam negotij. Eho Bagoa,
Prodi ocyus. Bag. Praesto sum domine, hem, impera
Si quid per me fieri velis. Hol. Israëlitidem
Illam mulierem absque mora conveni, eique commodè
Loquendo persuade, ut diem hunc nobiscum in gaudio, ac
Hilaritate exigat. Bag. Dabo herclè operam, & me impetraturum
Confido. Hol. I, atque matura reditum, eamque huc vide
Ut adducas mihi. Verbis pol vix possem consequi
Moabe, quantopere huius mulieris mihi
Placeat forma: & quopacto mores eius amabiles,
Vultusque decorus, tum vox illius, atque oratio
Quovis melle dulcior, animum commoverint
TERENTII CHRIST. 48
Meum. Mo. Nihil mirum: namque haud similis est mulier mulierum
Nostrarum, quae student demissis esse humeris,
Ceruice erecta, ac vincto pectore, ut graciles sient.
Si qua est habitior paulò, pugilem esse aiunt. Cibum
Sibi subtrahunt. Quanquam bona est natura,
Reddunt se curatura iunceas. In hac
Genuinae formae gratia est: verus color, nullâ
Cerussâ, purpurisso, aut stibio fucatus. Hol. Ego meherculè
Nullam in vita venustiorem vidi feminam.
Quare non desinam, neque conquiescam, donec ea potiar.
Opperiamur paulisper hic dum redeat Bagoas:
Quod iam iam futurum confido. Mod. Placet. Bag. Optimè
Pol, atque sapienter facis mulier, quae principi
Nostro animum induxisti obsequi. Iud. Ita decet ô bone.
Nihil ille unquam mihi imperabit, quod non sim lubens,
Atque expeditè factura. Bag. Benigne dicis, laudo, & sapis
Mea quidem sententia.
Sed age properemus, ne quid nostra illum offendat cunctatio.
Hol. Ut omnis mora, cupide quicquam optanti, semper solet
Esse ingrata & molesta. At eccam eam cum Bagoa
Huc ad nos accedere video. Eho, quis me fortunatior,
Siquidem huius mulieris fruendae copia
Concedatur mihi? Moa. Id quidem facillimè
Impetraturum te scio: nam quae femina est,
Quantimvis formosa, atque nobili, quae non
IUDITHA. 49
Ad nutum se morigeram praebeat tibi?
Hol. Blande illam appellabo, atque salutabo comiter.
Eho mea voluptas, meum suavium,
Adventus tuus est mihi gratissimus.
Oh, ut te amplector lubens. Iud. Nae ego mulierum omnium
Quae vivunt sum fortunatissima, quae placeo tibi
Dux invictissime. Hol. Teneone te mea Iuditha,
Maximè animo expectata meo? At satis iam cessatum est diu:
Eamus tommessatum. Moa. Ubi voles accumbe domine,
Parata enim sunt omnia. Hol. Ehem Iuditha, tu mihi
Dextrum claude latus. Iud. Id quidem faciam lubens,
Siquidem ea quae ancilla apparavit, apponi sinas
Mihi. Hol. Sino. Moabe, fac ut accumbant caeteri.
Mo. Curabo sedulò. Hol. Nunc genio indulgeamus,
Atque hilares simus omnes. Agite, quisque sibi
Sumat, quod palato atque gulae sapiat maximè.
Nam neminem apud mensam decet verecundarier.
Moabe, hunc tibi praebibo cyathum. Moa. Ut tibi saluti sit precor
Princeps clarissime. Hol. Hem, vide ut respondeas,
Idque unico haustu. Moa. Faciam herculè sedulò,
Nam fauces ariditate crepant mihi. Quid hoc,
Satin’ tibi placet domine? Hol. Pol strenuum,
Virumque fortem te esse iudico. Oh, mea
Vita, mea voluptas unica, frontem exporrige, &
Te praebe hilarem. Iud. Id quidem ut nunc cupide atque libenter faciam, tua
Domine mihi praestat benignitas. Hok. O mulierem
Lepidisimam! dispeream, nisi te plus quàm oculos amo meos.
Aa
TERENTII CHRIST. 50
Da mihi osculum anime mi. Iud. Neque hoc, neque
Aliud, quod à me petieris ampliùs tibi negandum putem.
Hol. Eia, laudo. Sed quid cessant cyathi? Bag. Hunc scyphum
Tibi, si placet, plenis propino faucibus
Dux ornatissimè. Hol. Age, nihil recuso, sed
Audin’ ad fundum ebibas velim. Bag. Nihil
Est, aeque quod fecero lubens. Hol. Mea Iuditha,
Quanto tam formosior videre, quàm
Dudum: quanquam antè semper mihi visa es pulcherrima.
Iud. Certè tu quidem mi domine multò nunc es hilarior.
Hol. Verbum herculè hoc verum est, sine Cerere, & Baccho friget Venus.
Nunc genio indultum est satis. Agedum surgamus, &
In conclave unà eamus, delicium atque suavium meum.
Iud. Nihil detrecto. Hol. At at, quid isthuc? vicit vinum quod bibi:
At dum accubabam, quam videbar mihi pulchrè sobrius:
Nunc postquam surrexi, neque pes, neque mens satis
Suum officium facit. Mo. Ehem, quid stas Bagoa?
Observa principem, atque illum in conclave ducito.
Bag. Non possum: nam ipse quoque pedibus insistere vix queo.
Et tamen experiar. Hem Moabe, subveni.
Solus enim tantum pondus sustinere non possum.
Moa. Nunquam herculè, ita ut nunc, vino eum vidi obrutum.
Bag. Progredere placide Moabe, ego te subsequor.
IUDITHA. 51


ACTUS V.   SCENA IV.
IUDITHA, ABRA.
Eiusdem rationis versus.

Hem Abra, Tu hinc à me foris absiste longius,
Ac diligenter observa omnia. Abr. Faciam hera.
Iud. Nunc tempus esse arbitror, ut cuius exequendi gratia
Huc veni, aggrediar opus. Tu mi Deus vires
Suffice, animumque confirma mihi: ne in memorabili,
Ac praeclaro hoc facinore deficiam turpiter.
Sic divina tua maiestas, tuaque potentia
Evadet longè commendatissima:
Si non per hominum vires, neque militum
Copias, sed per me imbellem mulierem
Nos, qui religiosè tuum nomen coluimus hactenus,
Ab impia horum barbarorum liberes tyrannide.
Eia successurum arbitror, adeò mens gaudio
Gestit mihi. Abra, huc ad me accede protinus.
Abr. Hera adsum. Iud. Caput hoc in coriacea tua
Reconde pera. Abr. Hui, caput. Iud. Tace, atque desina
Rogare quicquam modò, cuius sit, narrabo tibi.
Abr. Vae miserae mihi. Iud. Tace inquam, & esto animo bono.
Deum propitium habemus nobis. At move
Te quantum potes. Ab. Id equidem facio sedulò.
Iud. Inter eundum nihil est quod metuamus mali:
Nam principis edicto satis tutae sumus.
Ab. Vide etiam sodes, ne nimium tibi confidas hera.
Iud. Oh, potin’ ut desinas? Nihil periculi est
Inquam: nam adiutorem Deum mihi esse sentio.
Abr. Ego quid egeris planè nescio. Tum cuius sit caput
Quod in pera reconditum gesto, multò minus.
Aa 2
TERENTII CHRIST. 52
Neque de eo quid dicam, aut quid suspicer scio.
Iud. Nunc isthuc percontari desine. Postea scies.
Ab. Etiamne longiùs ire paras? quo me ducis miseram?
Iud. Quieta esto obsecro, ad urbem recta imus via.
Nec quicquam nunc est quod timeas: nam longius
A castris digressae sumus. Quin haud procul
A civitate nos iam abesse existimo.
Abr. Utinam tu haec vera praedices! sed dic mihi
Amabo, cuius est caput quod porto. Iud. Cuius sit rogas?
Abr. Agedum dic sodes. Iud. Cuius arbitrare? Abr. Nescio
Hera: sed nihil est aequè quod sciam lubens.
Iud. Age dicam: quandoquidem divina gratia
Omni periculo nunc exemptae sumus.
Nam ad portam venimus. Abr. Oh, audire gestio.
Iud. Holofernis Assyriorum principis est hoc, quod geris, caput.
Abr. Vae miserae mihi, nobisque omnibus. Iud. Tacè
Stulta: quos tu miseros appellas, ego omnium
Puto esse felicissimos: utpote quibus
Propitius est Deus. Abr. Hera, téne ausam fuisse rem
Tantam aggredi? Iud. Quidni Abra. Non fit sine periculo
Facinus magnum, ac memorabile: & Deum mihi
Adiutorem fore sperabam. Neque haec me spes
Fefellit. divina enim ope, non meis id est
Effectum viribus. Sed quia portam pulsare cesso,
Et civibus tam insperatum impertire gaudium?
Heus heus, aperito aliquis portam protinus. ah, quid moramini?
Rem omnem vobis incolumem, salvamque esse nuncio.
IUDITHA. 53


ACTUS V.   SCENA V.
MELCHIAS, IUDITHA, SADOCUS, OZIA, IOACHIMUS, ACHIOR.
Eiusdem generis versus.

CVius ego vocem hîc audio? Iud. Cuius arbitrare? Mel. Nescio.
Iud. Hem, nescis? Iudithae. Mel. Tunè huc reverteris
Iuditha, quam iamdudum interij sse putaveramus?
Iud. Deus sua me servavit clementia.
Sed portam aperi, iam vos beavero. Mel. Nihil
Detrecto. ingredere. Age, nunc dic sodes Iuditha,
Quidnam adferas bonae rei. Iud. Dicam, sed non nisi
Conuocatis civitatis optimatibus. Mel. Hem Sadoce,
Propera, ac Ioachimum summum sacerdotem, & Oziam
Reliquosque urbis nostrae proceres huc accerse ocyus.
Sad. Causae quid dicam? Mel. Iuditham redijsse. Eho. vola.
Mea Iuditha, dic amabo quid sit factum? aut unde nobis
Salutem iam auguraris, cùm in gravissimis malis
Versemur miseri. Iud. Haud miseros ego, sed felices esse arbitror,
Quos Deus sua protegit, ac defendit clementia.
Mel. Confiteor id quidem esse verum: sed quidnam isthuc sit boni,
Quod te nunc nobis adferre ais, id herculè
Nimis scire cupiam Iuditha. Agedum, ne celato obsecro.
Sed video unà cum Sadoco accedentem Oziam, & caeteros
Quos accersi iussisti civitatis principes.
Iud. Hos ego nunc ingenti complebo gaudio.
Ot. Ehem mea Iuditha, itáne nobis te salvam restituit Deus.
Aa 3 [< A 3]
TERENTII CHRIST. 54
Iud. Uti vides Ozia: atque adeo re gesta felicissimè.
Itaque animo iam nunc vos tranquillo, atque quieto esse impero,
In utramvis aurem ociosè ut dormiatis
Fratres. Ozi. Eho, dic mihi, quid factum est, aut quid isthuc est
Iuditha, quod tibi feliciter cessisse praedicas?
Iud. Nescitis quantum ego vobis adventu meo apportem boni.
Ozi. Mitte ambages oro. Quin potiùs unico
Verbo dic, quopacto se nostrae habeant res: quae quidem
Afflictae, imo desperatae nobis fuerunt hactenus. [ Iud. Agite, expediam paucissimis. Hem Abra, quod habes
In pera profer caput. Abr. Accipe hera. Iud. Eia, adeste,
Atque spectate obsecro prodigium. Hoc Holofernis caput
Est, principis Assyriorum, cuius insuperabilem
Tyrannidem viresque invictas extimuistis hactenus.
Ozi. O facinus inauditum! Caput Holofernis Iuditha?
Quam ego rem novam audio. Ioa. Deum immortalem! nihil
Unquam in vita audivi admirabilius. Tun’ huc caput
Adfers Holofernis? Iud. Contemplamini obsecro
An non sit. Ozi. Prae gaudio, ita me Deus amet, ubi sim nescio.
Quia praeter spem, atque incredibile hoc nobis accidit.
Ioa. Bone Deus, cui unquam quicquam aequè feliciter, atque commodè
Evenit? aut quis nobis fortunatior?
Nemo hercule quisquam: nam in nobis Deus potestatem
Planè per te mea Iuditha ostendit suam.
Iud. Verè tu quidem isthuc dicis, atque piè, utî te decet
IUDITHA. 55
Ioachime. Hoc enim quod nobis obtigit bonum, haud mea
Industria, aut virtute, sed divina ope,
Et praesidio adepti sumus. Nam maius id est opus,
Quàm ut humanae hic quicquam sibi vires arrogent.
Ozi. Scio mea Iuditha, scio non nisi Dei opitulante gratia
Te facinus tam arduum perficere potuisse. nihilominus
Erit hoc tibi memorabile apud posteros tamen.
Te maximo vitae periculo, in tanta rerum omnium
Desperatione nobis subvenisse: teque
Patriae salutem vitae proposuisse tua. Iud. Nihil moror
Inanem gloriam: Deo solum nobis sunt maximae
Agendae gratiae, qui & vitam incolumem, & integram,
Illaesamque pudicitiam servavit mihi.
Sed auscultate fratres, quid nunc porro vos facere velim.
Ozi. Quid Iuditha? Iu. Caput hoc Holofernis ex muris
Suspendendum, & mox simulac exortus sol fuerit, in hostium
Castra irrumpendum vobis arbitror. Quo inopinato impetu
Illi perculsi, ad excitandum principem
Suum procurrent illicò:
Quem ubi obtruncatum, atque volutatum in sanguine
Suo conspexerint, subita formidine,
Atque pavore exanimati, fugient protinus.
Quos una cum illis, qui haec montosa loca incolunt,
Vos insequuti facilè trucidabitis,
Atque interimetis omnes. Sed prius Achiorem velim
Huc ad nos accersi iubeatis: ut videat eius caput,
Qui gentem Israëliticam contempsit tam procaciter,
Et à quo ad nos, tanquam ad mortem est missus. Ozi. Age, fiat. hem,
Aa 4
TERENTII CHRIST. 56
Sadoce, propera, atque Achiorem ex nostris huc accerse aedibus.
Sad. Faciam herculè sedulò. Ozi. O nos felicissimos!
Eia Iuditha, nae tu mulier es pia, atque beata
Prae reliquis, quae vivunt, mulieribus: cum tibi
Propitius sit Deus, qui tanta tamque prodigiosa per
Te nobis praestitit. Iud. Ozia, hic solus laudandus, hic
Nunquam intermittendis celebrandus est praeconijs.
Sed adest Achior. ehodum Achior, en caput illius,
Qui propter nos tibi infensus, se perditurum te
Miseris minabatur modis. Ach. Deus bone,
Quid isthuc est prodigij? ah! animus pol stupet.
Genuaque deficiunt mihi. Ioa. Ehem, quid isthuc Achior?
Itáne in terram prolaberis? animum recipe obsecro, &
Ad te redi. Ach. O admirandam Dei potentiam!
O mulierem quavis beatiorem femina!
Nihil unquam in vita audivi admirabilius
Nunc itaque relictis, quibus hactenus involutus
Fui, erroribus, eundem quem vos veneramini,
Quoad vixero, religiosè colam Deum:
Si modo vos in consortium vestrum me recipere
Dignemini. Ioa. Euge recipimus, ac libenter herculè.
Iud. Bene facitis: & Deo est nobis habenda gratia.
Nunc quisque se ad pugnam paret. Mel. age, placet: faxo ut armatos
Nostros omnes hic praesentes videatis protinus.
Ozi. O nos felices! cum tua opera ac virtute, mea Iuditha,
Immanem hunc, impiumque tyrannum è medio sustulit
Deus. Sed quonam nos munere tantam hanc tuam
Erga nos compensabimus beneficentiam?
IUDITHA. 57.
Quibus te laudibus, quibus celebrabimus praeconijs?
Nihil unquam tam magnifice dicemus, vel faciemus tibi,
Quin virtus plus mereatur tua. Iud. Apage sis, nihil
Ego me promeritam existimo.
Quod divinae acceptum ferri debet clementiae,
Ob id me aut magni pendi, aut laudari à quoquam, impium,
Et iniquum esse arbitror. Sed heus Sadoce, tu
Caput hoc de muro conspiciendum propone hostibus.
Nisi quid dissentitis fratres. Ioa. Et hîc & alibi tibi
Lubenter paruerimus Iuditha. Sadoce, ocyus
Hoc effectum reddito. Sad. Faciam herculè sedulò.
Ozi. O Deus, serva obsecro nobis haec bona.
Sed Melchiam eccum redeuntem conspicor procul. Bone
Deus, quantam hominum adducit multitudinem?
Videte sodes quàm laeti, & quam alacres fient.
Ioa. Nihil mirum, tanto ac tam insperato intellecto nuncio.
Iud. Portam nunc aperiri iube Ozia, ut omnes impetu
Inopinato simul in hostes irruant.
Ozi. Agedum pandatur porta. Eia praebete vos viros:
Et strepitu, clamoreque quanto potestis maximo,
In hostium irrumpite castra, & divina freti gratia,
Fugate, sternite, atque trucidate impium,
Ac barbarum istud hominum genus. Mel. Eho procedite
Viri, victoriam nobis in manibus constituit Deus.
Fugam dabunt, ubi ducem suum occisum cognoverint.
Aa 5
TERENTII CHRIST. 58


ACTUS V.   SCENA VI.
THRASO, LABRAX, BAGOAS, AMMOnides.
Eiusdem rationis versus.

INfortunatos pol Labrax ege nos esse arbitror,
Quibus super montem hunc usque excubandum
Fuit: cum reliqui nostri exercitus duces genio
Interea indulserint, vinoque se compleverint
Affatim. Lab. Haec belli alea est. sed lucescit. quiescendi,
Atque adeo potandi, si lubet jam dabitur copia.
Sed quid hoc rei est, quod tantam civium
Ex urbe conspicio erupisse multitudinem?
Cum nullus omnino ausus fuerit prodire hactenus.
Thr. Nescio per Iovem: quin huc ad nos recta pergunt via.
Lab. Credo ut fit, omnium rerum inopia, atque desperatio
Ignavos etiam fortes facit. Th. Agedum sodes,
In castra nos sine mora conferamus, &
Rem, quopacto se habeat, renunciemus. Lab. Consulis
Probè. Bag. Expergiscere sodes Bagόa, somnumque oculis excute.
Nam clarus jamdudum illuxit dies. pol crapulam
Hesternam nondum etiam me edormivisse sentio satis:
Neque mirum id certè, cum nunquam me epulatum meminerim
Lautiùs, nunquam prolixiùs. Nunc imperator
Noster in amore est totus, mulierem illam complectens, qua ego
Pol in vita elegantiorem vidi neminem.
Sed eccum Ammonidem. Heus Ammonide, quid te tam manè
IUDITHA. 59
E lecto expulit, qui heri tantum biberas? Am. Sitis
Meherculè è primo somno experrectum, me hactenus
Miris discruciavit modis. Ohe, cedo quod bibam.
Bag. Hui, etiam nunc homo est ebrius. Sed quid hoc,
Quod milites huc ad nos perturbatos properare video?
Thr. Opportunè pol te hic stantem reperimus Bagoa.
Ba. Ah, quid trepidatis, quidve exanimati estis obsecro.
Lab. Ad principem in conclave ingredere protinus.
Ba. Quid ita. Thr. Rogas? hostes omnes ex civitate
Egressi, celeri huc accurrunt gradu. Bag. Quid audio?
Lab. Age, propera, quid stas? Bag. Non ausim. Thr. Hem, non? quid igitur
Faciendum censes? Am. Nos illos facilè repulerimus
Mastigias. Lab. i sodes Bagoa: nam quod
Cavere potes, stultum est admittere. Bag. Eo. Am. Vah, neque
Verum, neque verisimile mihi videmini
Dicere, neque utî fortes viros decet. Th. Vera herculè
Quae nuntiamus invenietis omnia.
Et satis conijcere, aut intelligere nequeo,
Unde haec tanta apud hostes existat rerum commutatio, ut
Qui ex muris urbis iampridem vix ausi fuerint prospicere,
Nunc non metuant ad nostra castra propiùs impetu
Tanto procurrere. Bag. Vae nobis miserrimis!
O coelum, ô terra, ô maria Neptuni! Am. Hei mihi,
Quid ita times, tremisque Bagoa? Bag. Nulli sumus,
Actum est Ammonide Lab. Quid ita? cedo. Bag. Perijmus funditus.
Am. Quin dic, quid est? Ba. Holofernem nostrum principem
TERENTII CHRIST. 60
Obtruncatum in conclavi reperi miser.
Adeste ut spectetis flagitium. Am. Prohibeant
Isthuc superi. vae nobis infelicibus!
Lab. O facinus indignissimum! Bag. Hebraea illa venefica
Os sublevit nobis, quam nusquam ego invenio. Vah, dispudet
Tam turpiter nobis data esse verba. Am. Est ut ais Bagoa,
Illa nos miseros suis circumvenit fallacijs.
Thr. O scelus inauditum, à ingentem confidentiam!
Hinc ille repentinus hostium incursus
In nos. Eheu, quid consilij das Ammonide?
Am. Neque consilij locum habeo, neque auxilij copiam:
Nam ita sum perturbatus, ut animum
Ad cogitandum instituere nequeam. Tum prae formidine
Pedibus vix insisto miser. Bag. Quin fugimus, quantum possumus,
Dum salui, atque incolumes sumus. Am. Non diu erimus per Iovem:
Namque hostium imminentium strepitum, ac tubae
Vocem audire videor mihi. Fugiamus Bagoa.
Bag. Probè mones. Am. Praecurrite vos, ego iam iam
Cum toto sequor exercitu. Sed nae ego homo sum
Stultissimus, qui non ipse mihi in tanto consulam
Periculo. Age, nihil moror exercitum.
Namque hocce tempus praecavere mihi me, non alijs sinit.



ACTUS V.   SCENA VII.
MELCHIAS, SADOCUS, AZARIAS.
Iambici senarij, & septenarij.

NUnc irruendi tempus esse existimo.
IUDITHA. 61
Hem, macte virtute, Deus nostros conatus sua
Secundabit clementia. Sad. Agite, quisque se
Virum praestet. Ne metuite impias hominum
Barbarorum copias: nam adversus hos abundè
Nos muniet, atque tuebitur Deus. Etsi humanitùs
Quid fortè nobis acciderit, equidem pro patria,
Ac religione qui perit, non turpiter interit.
Sed quidnam hoc esse dicam Melchia, quod è castris
Videmus prodeuntem neminem? Mel. Credo
Illos rescivisse imperatoris sui
Necem. & ob id perculsos metu fugisse. Sad. Ita
Me Deus amet, ut mihi nunc verum videris dicere.
Accedamus propiùs. Deum immortalem, deserta hic ego
Conspicio esse omnia. Eho, accurrite: spolia
Hîc nobis sunt relicta splendidissima. Mel. O
Admirandam divini numinis clementiam! Aza. Bone
Deus, quàm saepe eveniunt, quae non audeas
Sperare? sed quidnam faciendum censes Melchia:
Hostesne persequemur, an prius urbis principes
Huius rei reddemus certiores, ut
Ex illorum sententia agamus, quicquid hic
Faciendum sit nobis? Mel. Mittamus protinus
aliquem, quin tu potius ipse i Azaria, rei
Tam prodigiosae nuncius. Nos interim
Partim praedam hanc opimam, quam nacti sumus,
Servabimus, partim fugientes insequemur
Hostes. Aza. Nihil unquam iniunctum est mihi, quod fecerim
Lubentius. Nae ego gratissimum apportabo nuncium.
Age Azaria, omnem è corpore torporem excute:
TERENTII CHRIST. 62
Viarumque omnes aspernare crepidines.
Nam quemcunque hac in re laborem ceperis,
Eum tibi abunde pensatum iri credito.
Sed satis hic cessatum est, nunc me in pedes quantum queo.



ACTUS V.   SCENA VIII.
OZYAS, IUDITHA, IOACHIMUS, AZARIAS.
Eiusdem generis.

Enimvero nisi me mens fallit, spero ex sententia
Hanc rem nobis porrò eventuram Iuditha:
Adeo animus nunc gaudio gestit mihi. Iud. De eo
Profectò haud dubito Ozia. Sed extra portam paululum
Progrediamur: spero adfuturos modo, qui nuncium
Nobis gratum, ac iucundum sunt allaturi. Ioa. Id quidem
Et ego brevi confido fore. Aza. Deus bone,
Boni quid adfero. Sed nequaquam hic mihi
Subsistendum arbitror. Ad urbem sine ulla pergo mora.
Oz. Hem Iuditha, nescio quem huc accurrentem video.
Bonum herculè, id quod apportat, fore auguror. vide
Ut gestiat, utque laetus atque alacris siet.
Iud. Azarias est. Ioa. Aut ille est, aut oculi hallucinantur.
Mihi. Aza. Sed non procul à porta video stare nescio
Quos: illos primum delibutos reddam gaudio. Ioa. Is
Est ipsus occurramus. Aza. Eho, nemo gestientem
Azariam videt? nemo illi gratulatum
Advenit? Iud. Audin quid dicat Ozia? Ozi. Oh, quidni audiam.
Aza. Sed adsunt, quos optabam. Iud. Hem Azaria, quid ita
Gestis, aut quid laetus es obsecro? Aza. Mea Iuditha,
IUDITHA. 63 [< 36]
Quae eventura praedixisti, contigerunt omnia.
Hostes subito terrore, ac formidine
Exanimati, cuncti fugerunt turpiter.
Ozi. O summis laudibus celebrandam Dei
Benignitatem! ô numinis
Divini nunquam nobis reticendam clementiam!
Oh, Azaria, oh mi frater, quid nobis felicius,
Si quidem tu haec vera praedicas. Aza. Verissima
Reperietis quae nuncio. Nunc adeò ad vos sum missus, ut
Quid praeterea faciendum sit, statuatis protinus.
Ioa. Agitedum, ingrediamur, ut accitis caeteris
Urbis magnatibus, de eo unà consultemus: &
Tantam, tamque admirabilem erga nos Dei simul
Omnes laudemus, atque praedicemus beneficentiam.
Iud. Piè, atque prudenter praecedite vos, sequor.



PERORATIO.
Iambici senarij, & septenarij.

POsthac egredientem hic nullum videbitis:
Nam si quid est quod restat, intus transigetur. At
Subsistite etiamnunc paulisper, ut coronidis vice
Quam auctor subijcit, audite admonitiunculam.
Haec quam spectastis, sacra est historia, non ludicra, aut
Profana fabula. Itaque ad anagogen, ac mysticum
Arcanumque rei sensum animos advertite sedulò.
Vidistis hic Holofernem, gloriosum, atque impium
Suarum virium ostentatorem: qui non modò
Homines pios, sed ipsum etiam Deum procaciter
Convitijs, probrisque incessere est ausus. Sed quam precor
Catastrophen nefanda illius sortita est immanitas.
[
p. 64] Iuditha
Deoque exosa ostentatio? Non fortiter
In acie cum viris pugnans, sed ebrius
A muliere imbelli obtruncatur turpiter.
Eant nunc impij tyranni, ac viribus,
Opibusque suis confisi, sese jactitent:
Minisque coelum territantes, neminem sibi
Aut formidandum, aut extimescendum putent.
Cùm nihil adversus Deum ipsorum impotentes
Valeant molitiones, nihil conatus improbi:
Quos divina adiuti ope facilè declinant boni:
Ut sacra haec nos docet, monetque historia, quam
Ludo vobis hic exhibuimus comico.
Qui si placuit, agitedum sodes, plaudite.
FINIS.
Continue

TERENTII

CHRISTIANI

Pars Secunda:


QUA CONTINENTUR SACRAE
COMOEDIAE SEX.

SUSANNA.TYPHLUS.
DANIELPENTECOSTE.
TRIUMPHUS ChristiANANIAS.
Auctore
CORNELIO SCHONAEO GOU-
dano, Gymnasiarchâ Harlemensi.
OMNIA AB AVCTORE DILIGEN-
ter emendata atque recognita.
COLONIAE
Excudebat Gerardus Grevenbruch.
ANNO M. DC. XVIII.
Cum gratia & privilegio S. Caes. Maiest.


ADMODUM REVERENDO, ILLUSTRI ET AMPLISSIMO VIRO DOMINO IACOBO CHImarrhaeo S. R. E. Protonotario, Comiti Palatino Apostolico & Imperiali, Auratae militiae Equiti, S. Caes. Maiest. Eleemosinario Maiori, Litomiricensis & S. Severini apud Ubios Ecclesiarum Praeposito, ac ad D. Gerconem Canonico, &c. Domino & Maecenati suo multum observando.
NON multi praeterierunt anni, Reverende, Illustris, & amplissime Domine, quod vir tam doctrinae, quam pietatis nomine laudatissimus Cornelius Schonaeus Goudanus, Comoedias quasdam sacras stylo Terentiano coepit contexere, quae ubi primum in manus doctorum hominum venerunt; summo applausu sunt exceptae. Nihil enim nisi castas ex sacrorum Bibliorum codice desumptas materias, & historias, nulla intermixta spurcitie; attamen terso ac docto sermone conscriptas con-
T 2
tinebant. Cum autem hae Comoediae ad senarium numerum excrevissent, & Terentii Afri fabulas numero aequarent, summamque cum eius dictione haberent affinitatem: visum est multis probis iuxta & eruditis viris, eas nomine Terentij Christiani appellandas, & in lucem proferendas esse. Quorum consilio, eo nomine & titulo condecoratae, nostris typis primo sunt publicatae, & plurimorum utilitati emissae. Coeperunt verò statim doctorum & studiosorum hominum calculis adeò comprobari, ut plurimi prudentissimi & eruditissimi viri hunc Terentium Christianum in scholas publicas recipere, & inter caeteros classicos auctores, veteris Terentij vice, iuventuti proponere, & exponere non sint veriti, aut dedignati. Auctor Schonaeus, ut cognovit, Comoedias suas in unum opus congestas, & se inscio tam sublimi titulo decocoratas; initio quidem (ut ab omni fastu & ambitione est alienissimus) aegrè tulit: At ubi multorum, magnae eruditionis & auctoritatis hominum sententia didicit, suos labores probari, & plurimum commodi ad Christianam iuventutem ex hac sua industria proventurum, eorun-
dem iudicio potius quam suo acquievit. & ut amplius Reipublicae literariae; & studiosi iuventuti prodesse posset; plures non dissimilis argumenti, & styli comoedias scribere, & edere haud gravatim est aggressus. Eas quoque quoniam ad eundem senarium numerum, cum prioribus ascenderunt, eodem titulo ac nomine, quasi pro altera Terentij Christiani parte in lucem, proferre non dubitavit, & mihi meisque praelis imprimendas, & edendas commisit. At vero dum de patrono, ut hodie laudabilis mos habet, sub cuius tutela, haec secunda Terentij Christiani pars munita, & ornata in publicum prodiret cogitarem, nemo alius occurrit, nisi tu Reverende, Illustris & Amplissime Domine Chimarrhaee, cui multis nominibus hunc Typographiae nostrae foetum deberi censui. Nam inprimis ipse virtutum tuarum splendor, & honor, quo in aula Inuictissimi Caesaris Rudolphi secundi praefulges, atque omnes in admirationem rapis, & ad imitandum provocas, excitat me, ac invitat, ut à luce ista tua aliquid lucis huic operi mutuer, comparemque. Deinde quod Reverenda & Illustris amplitudo tua non modo
T 3
ipsa tersum & politum tum orationis filium, castamque poësin, & cultores Musas semper amavit, coluit, sectata est, & pietati coniungere studuit; sed & quod nomines literatos Poëtas, Oratores, Musicos, undecunque ad Caesaris Aulam accedentes, singulari benevolentia excipit, complectitur, amat, fovet, & quantum fieri potest, rebus & honoribus auget, ac ornat. Atque eapropter non dubitem, quin haec Terentij Christiani pars altera, quae non minus quàm prior Illustriss. Bavariae Ducibus Philippo & Ferdinando dedicata, venustos flores, sales, & sententias tersissimo stylo sacris comoedijs inspersas habet, atque ex Ubiorum Colonia, abs te singulariter amata prodit, gratissima sit futura, & benevolo animo complectenda. Demum impellunt me beneficia in me tua, quae praesenti praesens, & in absentem absens, saepenumero contulisti, quibus dum respondere nunquam ac pares quas debeo gratias referre non possum, libet hoc munusculo animum saltem gratum, & tibi perpetuò devinctum contestari. Quare ut benignè suscipias, meque in clientum tuorum album receptum solito favore complectaris, quam possum, enixissimè rogo. Ita Rdam. Illustm. Aplam. Digtem T. bono Reipub. natam, nobis Caesareae Maiest. Totique Germaniae nostrae Supremus ille rerum omnium Arbiter Deus Opt. Max. Multo adhuc tempore servet incolumem, & à quibuscunque adversis protegat. Datum Coloniae Anno incarnationis Dominicae, Millesimosexto, ipso festo Nativitatis Mariae Virginis.
Reverend. & illust. Amplitud. tua

Humilimis cliens,
Gerardus Grevenbruch.
T 4
AD CORNELIUM SCHONAEUM GOUDANUM, GYMNASIARcham Harlemensem, olim praeceptorem suum.
Corneli Batava moderator fide iuventa:
    Harlemi, & patrij lucida stella soli:
Quem Charis excepit primum de matre cadentem,
    Cygnaeae plectrum vocis habere dedit:
(5) Cui Cypriae ad mammas pendenti arrisit Apollo,
    Cuius & iniecit laurea serta comis:
Te laudo, & miror, qui cum tuba Martia passim
    Horrendo intonuit, infremuitque sono:
Tot simul in turbis praesentibus undique belli
    (10) Phoebaeum pangis, Pieriumque melos.
Quod dedit admotis tibi nox vigilata lucernis,
    Dictavit socco pulchra Thalia suo.
Quam gratum hoc illis, quibus est purgatior auris.
    Quosque salos lepidi, doctaque dicta iuvant?
(15) Laudo, inquam, hunc animum, laudabunt secla nepotum
    Quod canis in Martis turbine pacis epos.
A te quod prudens melius, quàm ignobile vulgus,
    Praesenti fieri, commodiusque videt.
O acres sensus, sparsasque papavere voces!
    (20) O melle, & liquido verba peruncta croco!
Quorum iucundum quicunque hausere liquorem.
    Mutantur Dias protinus in Furias.
Queis neque quit Criticus nigrum prefigere thethae
    Quippe diu niveas emeruere notas.
(25) Macte ò Schonaee hoc praeclaro munere! macte
    His vegeti ingenij viribus, & Genij!
Perge Batavorum Romano pulpita rore
    Spargere, & ambrosio tingere odore Forum.
Et suaves hortos Plauti per agra, atque Terenti,
    (30) Delibans flores sedula sicut apis:
Ex lectis herbis, & verbis necte corollas,
    Queis sua velabit tempora posteritas.
Sic famam & magnos tibi conciliasse magistros
    Proderit, & summis te insinuasse viris.
(35) Invidia maior sic celsa perastra vehêris,
    Carmine teque suo secula sera canent.
Et statuet statuam tibi lectu Gouda libelis
    Auspicis nimium Gouda beata tuis.
Quod voveo, & auguror.
PETRUS SCHRIVERIUS Harlemensis.

AD CORNELIUM SCHONAEUM COMICUM.

AFer, Aristophanes, pallaeque repertor honestae
    Aeschylus, & Statius, Plautus & Attilius,
Cum turpes hominum mores, luxumque natarent,
    Comica lascivis scripta dedere iocis.
(5) Et personato carpentes crimina cultu,
    Mordaci versus permaduere sale,
Non hîs obscaeno lascivit fabula versu,
    Nec levis insano Pamphilus igne furit.
Casto Schonaeus percurrit pulpita socco,
    (10) Et legit è sacris Attica mella favis.
Quae spectatori sapiant gustata Catoni.
    Quae solvant Curios, Fabritiosque graves.
Grande decus scenae! Niveis tua fama quadrigis,
    Musa coronaeis alba vehetur equis.
T. Schrevelius.
ALBERTI EVFRENII EPIGRAMMA.
DUM Schonaee vides tam turpia ludicra scena,
    Et toto foedos voluier orbe sales:
Hoseae exemplo pete Nonaria casta
    Redditur, & sobolos nascitur inde Deo.
(5) Macte vir hac operâ, ceptoque insiste labori.
    Ne cela: hac caeli templa parantur ope.
CL. D. CORNELIO SCHONAEO GOUDANO.
ODE.
VAnus Deorum cultor. & impiè
Lasciviensis magna Comoedia
    Pars, exit en feliciori
        Alite, carminibusque missus
(5) Castis, revertit: Namque TERENTIUS
Praebens venenum dulce legentibus,
    Scribensque furtivos amores,
        Retia luxuriantis avi:
Correctus à te, nunc locupletior,
(10) SCHONAEE prodit, moribus optimus
    Et Christianus. Iam cupido
        Cumque loco Venus exulabunt.
Aestate non sic mella legunt apes,
Ut tu ex veneno pharmaca conficit,
(15)    Obscoena tollens, vana mutans,
        Optima sola tibi reservans.
Sic te beatum gloria posterum,
Sic te Poëtam fama apud exteros,
    Sic te beatorum sodalem
    (20) Constituet facietque virtus.
Pangebat
Arnoldus Mylius, Arn. F. Birckmannus.
ADOLPHUS SCHULCKENIUS GELDRIENSIS, PHILOSOPHIAE IN ACADEMIA Coloniensi, Gymnasij Montis Professor, benevolo Lectori.
Quisquis studes imbuere mentem moribus.
    Virtutibus vel artibus
Politiores liberatura, sacra
    Scientia historia, pedem
(5) Huc ferto, SCHONAEI pias comoedias,
    Discas libenter, sedulò
Examines, circumferas tecum domi
    Foris, nec unquam deseras.
Quid ita? reperies hic gravis TERENTII
    (10) Tersissimos, lepidissimos
Sales, venustos flosculos, stylum gravem:
    Mores bonos, vitam piam
Hinc hauries, & CHRISTIANO congruam:
    Disces sacrata pagina
(15) Documenta sacratissima. Ergò quiquis es
    Virtutum amans, vel artium,
Has Christianas voluito comoedias,
    Religito, discite, facite.
EIDEM.
TERENTIUS CHRISTIANUS.
ΑΝΑΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ.
EN TUTARE SINUS CHRISTI.
Quisquis flagranti nisu, vigilique labore
Doctrinae Aoniae cupis invigilare, bonosque
Cum studijs mores addiscere, quique laboras
Mores egregià multarum cognitione
(5) Rerum, & praeclarâ Sophiâ cumulare, studesque
Quasuis res aptis verbis describere, mentis
Conceptus narrare alijs, hic sedulus haere,
Hinc hauri assiduus, STVDIOSE, hinc discito tutò,
Discito, sed certà sub conditione vocatus,
(10) Quam tituli tibi praefixi mox suggerit omen.
EN TUTARE SINUS CHRISTI, & tum discito tuto.
IN COMOEDIAS Cor. SCHONAEI.
INgenio Plauti, cultoque, lepore TERENTI.
    Roma mihi nimium visa placere sibi est?
Nam cum Schonaeus feliciter exprimit ambos,
    Carmine non minor est, & pietate prior.
(5) Ludicra tractarunt alij, sed seria noster:
    Ipse, quod innumeris defuit, unus habet.
Lubens posui
Cornelius à Dale.
HADRIANI IUNII HEXASTIchon, sub persona auctoris.
DUM floret nitidi passim delibo Terenti
Cecropiae exemplo pecto libenter apis.
Exhibeo pietatis opus sub imagine lusis
Comici, & bis secum seria multa trahit.
(5) Exulat hinc petulans iocus & lasciua Dione:
Conveniens sancta vena pudica rei est.
IN TERENTIUM CHRISTIANUM CORNELII SCHONAEI.
Qualiter insano Iuvenis lasciuvs amore
    Scortatur, coeco dum nimis igne calet:
Quoque modo incautus pariter gnatusque paterque
    Fallitur hic servi, pellicis ille dolis:
(5) Comicus haec terso, puroque Terentius ore
    Edocet, & linguam format & arte polit.
Nequitiâ verò, quando id modo cogitat unum,
    Materiae faedat caetera membra suae.
Hic autem, prisco remanente nitore, poëta
(10) Argumenta sacris eruit historijs:
Ut simul efficiat nullo discrimine linguam
    Limatam, corpus sanctum, animamque pium.
Vascula nam quisquis tenerae, facilisque iuventae
    Inficit, is verè Comicus est Tragicus.
Iacobus Lom Ruremundensis posuit.
ALIUD EIUSDEM.
Induerat corpus Latiali veste Menandri
    Afer, & hinc plausum plebe probante tulit.
Quid meruit nitida qui fronte, & pectore casto
    Substituit veteri membra novella togae?
Continue
TERENTI CHRISTIANI SUSANNA.
Actorum nomina.
IOACHIMUS.
SUSANNA.
IUDAS.         Senes.
MELCHIAS.
SYRA, ancilla.
SOSIA, servus.
SADOCUS.     Satellites.
AZARIAS.
DANIEL.
SIMEON.     Iudices.
ANANIAS.
1
PROLOGUS.
Iambici. Salutem, spectatores humanissimi,
Vobis precamur plurimam, felicia,
Laeta, atque prospera exoptantes omnibus.
Quicunque huc alacres, & magnâ frequentiâ
(5) Convenistis, ludos has spectaturi scenicos:
Quos Schonaeus nostrae Archididascalus scholae,
Per nos hic est exhibiturus. Comoedia
Erit sacra, è sacris sumpta Biblijs.
Attentos itaque animos huc; atque benevolos
(10) Adhibete cuncti, nec ijs inter vos locum
Date, qui aut ridendi aut fabulandi gratiâ
Se huc contulêre. Absint illi procul: nihil
Moramur tales, quos abesse malumus
Quàm adesse. Nam nobis ab his nihil boni
(15) Expectandum arbitramur: à quibus turbas,
Tumultus, clamores, aliaque similia
Incommoda provenire videmus saepius.
Silentio erit hic nobis opus, & auribus
Arrectis, atque candidis.
(20) Quas ut sedulo adhibeatis oro, atque obsecro.
Ne sinite ut improborum malevolentiâ
Indignis circumventi videamur modis.
Aequum, ac iustum esse puto, quod postulo: quando
Huc omnis noster incumbit labor, vobis
(25) Ut prosimus, animumque iucundo, ac sacro
Oblectemus spectaculo. nam seria
Sunt quae damus, ac pia, non profana, aut ludicra.
[p. ]
Quibus deteriores plerumque reddimur.
Quiescite igitur, atque favete silentio,
(30) Ut Periocham vobis recitem comoediae.



PERIOCHA.

AD probrum Susannam duo solicitant senes.
Recusantem obsequi insimulant, adulterium
Intentantes. Fides habetur perfidis.
Damnatur, & ad mortem deducitur innocens.
(5) Mox Danielis patrocinio retegitur
Dolus, dimittitur illa. Sceleribus suis
Dignum, meritumque supplicium senes luunt.



ACTUS I.   SCENA I.
IOACHIMUS.
Iambici.

IPsâ re nunc verum esse comperio, frequens
Vulgò quod dici consuevit: vitae optimam
Ei obtigisse sortem, cui ex animi sententia
Cessere nuptia: cuique talis contigit
(5) Uxor, quae non tam maiorum stemmatibus, &
Generis nobilitate, aut magnifica dote, quam sua
Probitate, ac virtute se commendat viro.
Abunde enim nobilis est, quae pietate est praedita.
Tum dotata est satis, quae morata est benè.
(10) Haec dos puellam exornat maximè hac si quae
Caret, nae ego illam uxorem haud optarim mihi,
Etiamsi satrapa alicuius fit filia.
Nam mihi quid prosit, si magnas possideam opes:
Si me homines ut virum potentem, ac divitem foris
(15) Honorent, vereantur, cedantque de via:
3 SUSANNA.
Atque interim superba, morosaque femina
Querimonijs, rixisque perpetuo obtundar domi.
Profectò splendorem hunc, talemque opulentiam
Haud magni ego aestimem: in qua tranquillo, quietoque
(20) Animo vix unquam esse liceret mihi. Mea
Mihi magis placet uxor, quae ut parentibus
Bonis, honestisque est prognata, ita ipsa quoque probam
Se praebet: placidis, & amabilibus ornata moribus.
Tum verò praeter alias animi, & corporis,
(25) Quibus meritò laudanda est, dotes, admirabilis
Ea est illius virtus, quod pietatis amans, Deum
Religiosè colit. Quae res, ut opinor, efficit,
Ut quicquid aggreditur, ei cedat feliciter,
Superis eius conatus adiuvantibus:
(30) Quas quin sibi propitios habeat, non est dubium mihi,
Sed ostium crepat, quis exiturus sit,
Nescio. Ea ipsa est, de qua loquor. Eia, quàm venusta,
Atque elegans est. Bone Deus, ut ego illam aspicio lubens.
Quanquam elegantiam, formamque corporis
(35) Parvi facio. mores illius candidi,
Atque incorrupti, multò maiori voluptati
Sunt mihi. Eam hîc opperiar, & quid loquatur audiam.



ACTUS I.   SCENA II.
SUSANNA, IOACHIMOS.
Eiusdem generis versus.

Fortunatam profectò ac felicem me esse arbitror,
Cum Ioachimo, probo atque laudato viro,
(40) Nubere contigerit mihi. quem eo ingenio video esse praeditum,
Virtutem ut pluris, quàm aurum, aut argentum aestimet.
A 2
TERENT. CHRIST. 4
Et cui dotes animi multò quam corporis
Placent magis. Atque hoc mihi cùm illo planè convenit:
Ingenio enim bono, atque moribus probis,
(45) Quàm auro, gemmis multis, preciosisque annulis
Me ornatam malim. Neque in eo me errare existimo.
Verecundia enim mulierem, non purpura
Commendat. Ioa. Ita me Deus amet, ut ego hanc audio lubens
Loquentem. nimis aptè cum ingenio oratio
(50) Illius convenit. Sus. Nunc eò res redijt, ut
Locupletem quisque, quam probum
Uxorem malit, Dum dos est, nullum vitium
Vitio vertitur. Ioa. Euge, laudo. Su. Et errant graviter
Meâ quidem sententiâ: qui vilia haec, ijs,
(55) Quae verè sunt bona, sibi anteponenda esse censent.
Ioa. Compellarem illam, nisi metuam, ne desinat narrare, quae
Lubenter eam loqui audio. Sus. Quin femina
Quae magnam ad maritos attulerunt dotem, opibus suis
Elatae, postulant sibi quaelibet: pedissequas,
(60) Famulas, aurum, argentum, annulos,
Torques, armillas, gemmas, aliaque ornamenta plurima.
Quibus cùm corpus ornant, animum potiorem sui
Partem, planè negligunt,
Eumque incultum esse sinunt. Multa ego video
(65) Mulieribus esse vitia: sed hoc unum è multis est maximum,
Quod curiosius, & plus quam decet, sese
Colunt, nimisque operam dant, ut placeant viris.
Ego autem, ut ex animo loquar,
Diverso ingenio me natam esse gaudeo:
(70) Quae viro meo probari, quam placere malo.
Proba enim mulier nuda, est purpurata pulchrior.
5 SUSANNA.
Ornatum pulchrum, turpes mores peius coeno collinunt.
Ioa. Rectè. nequicquam enim ornata est benè, quae morata malè
Est. Su. At video maritum. mirum ni me hic loquentem
(75) Audierit, solam me esse putabam. Ioa. Visus sum.
Ah, sermonem eius interruptum esse doleo.
Sus. Accedam propiùs, atque illum compellabo prior.
Ioa. Sed huc ad me affectat viam. Sus. Eho, hiccine
Eras Ioachime? non praevideram te. Ioa. Credo, sed
(80) Ego te loquentem auscultavi lubens. Su. Quid ita? cedo.
Ioa. Quia placebat mihi tua oratio: quae quo
Ingenio sis declarat maximè. Sus. Si quid
Loquor, aut facio, quod tibi placet mi vir, equidem
Gaudeo. quanquam in me nihil omnino esse arbitror, [< mo]
(85) Quod magnopere sit laudandum. Nam si quid in homine
Laude dignum est, in viris id potius, quam in mulieribus
Inveniri existimem. Ioa. Modestè isthuc à te,
Ac prudenter anime mi, laudo, mihique gratulor,
Quod tu uxor contigisti mihi. Sus. Ego quoque diem
(90) Istum feliciter mihi illuxisse censeo,
Quo tu me coniugem domum
Ducebas, quo quidem marito me admodum
Fortunatam esse iudico:
Praesertim cùm quarundam mulierum sortem
(95) Mecum perpendo: quae infeliciter nuptae,
Cum incommodis maritis vitam iniucundam exigunt.
Ioa. Ingenij, ac morum dissimilitudo inter plurimos
Odium atque dissidium parit. Inter nos per omnia
Bene convenit: adeo ut quaecunque mihi, tibi
(100) Etiam placeant: contra quae displicent, ea
Tu tibi vitanda, ac fugienda esse existimes.
6 TERENT. CHRIST.
Sus. Ita facere probam matronam decet. Io. Insuper
Gens, parentes, atque facultates nostrae, ferè pares,
Atque aequales sunt: quorum diversitate
(105) Nobiles etiam familias turbari videmus
Saepius. Sus. Est ut dicis Ioachime. Sed video
Huc adventantes nescio
Quos, tempus est ut hinc intrò me recipiam.
Ioa. Qui sint videor mihi propemodum agnoscero.
(110) Ingredere tu, si ita tibi videtur. ego eos
Praestolabor huc accedentes. Sus. Eo.



ACTUS I.   SCENA III.
IUDAS, MELCHIAS, IOACHIMUS.
Eiusdem generis versus.

REctè quidem tu isthac, ac verò Melchia:
Nihil enim in vitâ hac muliere vidi pulchrius,
Nihilque venustius. Me. Haud similis est uxorum
(115) Nostrarum: quae dum sunt foris, nihil videtur mundius,
Neque magis compositum quicquam, neque magis elegans.
Verùm domi cum solae sunt apud maritos,
Nihil illis sordidius, nihilque est invenustius.
Sed estnè iste Ioachimus, illius maritus, quem
(120) Non procul hinc stantem conspicio? certè ipsus est,
Nisi oculi prospiciunt parum.
Iud. Nihil te fallit visus, accedamus ad
Eum. Mel. Nae ille hominum, qui vivunt, fortunatissimus.
Merito est censendus, cui tam formosa uxor contigit.
Iud. (125) Compellamus eum. Ioa. Iudas est, & Melchias.
Ad me accedunt. Mel. Ioachime, plurima salute
Te tuus impertit Melchias. Iud. Laeta tibi precamur omnia.
Ioa. Benignè dicitis, atque amicè. Benevolus
7 SUSANNA.
Esse vester erga me animus, gratus est mihi:
(130) Optoque vicissim, ut vobis quoque feliciter
Cuncta atque ex animi succedant sententia.
Sed quò iter est? Iud. Non procul. Mel. Coeli serenitas
Foras nos illexit. Ioa. Benè facitis in coenam
Ambulando, ut opinor, acuitis stomachum.
Iud. (135) Rectè coniectus, namque ad eam rem non inutilis
Est ambulatiuncula. Mel. I unà nobiscum, si placet.
Ioa. Nondum remedio eo opus est mihi. per se satis
Mihi valet stomachus: tum viridi, atque integram
Adhuc sim aetate. Iud. Nae tu fortunatus es
(140) Prae nobis Ioachime. Ioa. Hem, quid ita sodis? an quia senes
Estis? Atqui ut id nobis contingat, optamus
Omnes. Iud. Non ideo ô bone: sed aliam ob rem mihi
Videre felicissimus.
Ioa. Quid isthuc? Iud. Quod tam pulchra, tamque venusta tibi
(145) Obtigerit uxor: id est, quo omnes te fortunatum praedicant.
Ioa. Corporis formam, quae fluxa, ac fragilis est,
Parvi ego aestimandam censeo. Probitas,
Atque pudicitia in muliere spectandae sunt maximè.
His quae ornata est, pulchra est satis, etiamsi nihil
(150) Praeterea accesserit adiumenti ad pulchritudinem.
Mel. Est ut dicis, animi quidem
Dotes corporeae forma anteferenda sunt; sed tamen
Formosa uxor virum delectat maximè.
Quam tu cum sis adeptus, non mirum hercule
(155) Videri debes, si te homines felicem iudicent.
Ioa. Si quid boni mihi obtigit,
8 TERENT. CHRIST.
Gaudeo, & gratiam habeo Deo.
Mel. Ita me Deus amet Ioachime, ut ego non solum
Te, qui illius maritus es, beatum existimo:
(160) Sed omnium quoque aliorum, qui unà tecum cum eâ
In eâdem habitant domo, fortunam laudandam puto,
Qui summâ formâ feminam
Quotidie conspiciunt, adsunt, inserviunt.
Iud. Vere tu istud dicere mihi videris Melchia:
(165) Praeclarè enim ipse mecum agi arbitrer, si hac mihi
Voluptate liceat frui.
Praesertim cùm te minimè clam est, quàm inelegans,
Ac deformis mihi uxor sit domi. Ioa. Ah, tene
Isthaec loqui Iuda, cùm eâ sis aetate, ut tibi
(170) Uxore non admodum videatur esse opus?
Nam deferbuisse iam in te opinor corporeum
Istum stimulum, multos qui in adolescentiam
Diversùm ac praecipites trahit. Iud. Nihil minus
Ioachime. Ioa. Mirum certè. Eho dic Melchia,
(175) Nondum & tu imperiosi istius domini iugum
Excussisti? Mel. Nequaquam. Ioa. Eho, quid audio?
Miseret me vestri. Sed sermonem hunc, neque mihi neque
Vobis satis decorum, hic abrumpamus: &
Est quod agam domi. Valete. Iu. Vale Ioachime. Ehem,
(180) Quid aliud dicere volebam? Ioa. Quid? Iud. Uxori tuae
Ex me salutem dicas oro. Mel. Idem & ego te rogo. Ioa. Fiet.



ACTUS I.   SCENA IV.
MELCHIAS, IUDAS.
Eiusdem generis versus.

IAmne abijt ille? Iud. Abijt. Mel. Et dicere hic quidvis licet?
9 SUSANNA.
Iud. Quidni? quanqam quid dicturus sis propemodum scio.
Mel. Non arbitror, sed quid sodes? Iud. Sermonem istum, modò
(185) Quem abrupit Ioachimus, te prosequi velle,
Utcunque mihi coniectare videor. Mel. Ita me
Deus amet, ut rem acu tetigisti. Sed dic seriò:
Estne bonâ formâ, ac luculentâ? Iud. Rara atque optimâ.
Ideoque quoties illam mihi videre contigit,
(190) Verbis pol eloqui haud possum, quantopere animum
Commoverit meum. Mel. Profectò adamantinus
Sit, aut quovis adamante durior, quem tam
Formosa, tamque venusta non moveat femina.
Mihi quidem, ut quod sentio loquar, nihil
(195) In vita unquam est visum elegantius. Itaque
Mirum non est, si ego meam, quae infelici
Est formâ, prae illà spernendam putem. O faciem
Pulchram! deleo omnes de hinc ex animo mulieres:
Taedet harum quoatidianarum formarum.
Iud. (200) Nequicquam tu haec mihi fabulare Melchia,
Cum & ego deformem, atque adeo rixosam uxorem habeam domi:
Quam libenter ex aedibus extrusero,
Nisi esset quod me deterieret. Mel. Admodum
Misera certè, & deploranda virorum est conditio: qui
(205) Cùm adolescentes, quando maxima consilij est imbecillitas,
Uxorem duxerint, qualiscunque illa sit,
Sive benè, sive malè morata, perpetuò
Sit retinenda infelicibus. Divortium
Enim quanquam viris est concessum; tamen
(210) Odiosa, atque molesta est discessio: quam quidem
In senibus non ferendam multi existimant:
A 5
10 TERENT. CHRIST.
Praesertim si ex ea, quam reijcere paras,
Nati tibi sint liberi.
Iud. Ea mihi praecipua (ut hic tecum liberè
(215) Loquar) causa fuit, quod meam perpessus sum hactenus.
Nam ni isthuc esset, iam pridem illam domo
Exturbassem. Mel. Id & ego fecissem, nisi causa
Eadem, qua te cobibuit, mihi, ne istud facerem,
Obstitisset: nam morosiorem feminam
(220) In toto non puto reperiri oppido. Itaque
Dies, noctesque nihil nisi mecum litigat:
Meque sua vexat, atque obtundit contumaciâ.
Quod tamen utcunque ferrem, nisi inamabilis,
Et planè deformis esset. Iud. Idem & mihi
(225) Usu venit. Mulier formosa si imperiosior
Est, aut paulo procacior,
Aequo animo ego id viro tolerandum censeo.
Quando hoc quicquid est incommodi,
Formâ compensat suâ. Invenustam autem,
(230) Et deformem, atque inelegantem perpeti,
Eiusque ferre contumelias, quis obsecro
Queat? Mel. Ego sanè tolerando meam, satis
Superque defatigatus sum. Iu. Et ego profecto. Sed
Frustra querendo totum hic consumimus diem.
(235) Valeant illa, & quo coeperamus, rectà pergamus via.



ACTUS II.   SCENA I.
MELCHIAS.
Iambici.

VIx tandem eum missum feci, qui me hodie quocunque
Ibam, est consectatus hactenus, neque dubito
Quin id fecerit de industria, qui cum probe
11 SUSANNA.
Animadverteret, suo colloquio me non admodum
(240) Delectari, atque in alia re mihi occupatum esse animum:
Tamen usque comitari, atque adeo
Oratione longiori obtundere
Aegrè me tandem destitit. Cùm interea nihil nisi
De Susanna loqueretur. Qui quidem sermo veluti
(245) Mihi non erat ingratus (nam de illa & ipse loquor
Lubenter, & alium loquentem non invitus audio)
Ita eò adduci nullo modo potui, ut ei garrulo
Committendum esse putarem, quod animum male habet meum.
Eo enim ingenio fui semper, ut apud nullum
(250) Sodalium, aut amicorum mea occultè
Expromere unquam voluerim. amicum enim mihi
Ita diligendum censeo, tanquam aliquando eum
Sim osurus. Ad haec ipsa rei turpitudo me
Deterret: & taedet, & amore totus ardeo, &
(255) Prudens, sciens vivus, vidensque pereo: neque quid agam
Scio. Nam quae res in se neque consilium, neque modum
Habet ullum, eam consilio regere non potes.
Idque ipse nunc satis superque experior infelix:
Quando consilio nihil est effectum hactenus.
(260) Sed eccum rursus accedentem. Hui, tam cito?
Qui se pransum iturum dicebat modo.
Haud auspicatò huc me contuli, Deus.
Istum malè perdat Corycaeum, qui totum hunc diem
Me usque observavit: adeò ut neque agere per cum quicquam, neque
(265) Quoquam ire sine eo licuerit mihi. Quin aliàs etiam
Cum apud has aedes consisto, aut hâc iter habeo,
Deus bone quoties me est consecutus? quid mihi
12 TERENT. CHRIST.
Hic sit negotij rogitans, atque obtundens identidem,
Quod & nunc absque dubio est facturus. Quasi
(270) Non viderim illum antè, assimulabo: & paululum hac
Deflectam ad dextram. sic agam.



ACTUS II.   SCENA II.
IUDAS, MELCHIAS.
Eiusdem generis versus.

Quanquam hinc modo sum digressus, tamen nimium diu
Ab his mihi videor abfuisse aedibus. Nae ego
Plateam hanc perambulo.
(275) Frequens: dum exeuntem, aut introeuntem illam observo.
Quin nunc me denuo, relicto prandio,
Huc me properare compulit
Amor: cui si coner resistere, nihilo
Plus agam, quam si dem operam, ut laterem lavem.
(280) Sed quisnam est iste, quem huc venientem conspicor?
At at, hic quidem est Collega Melchias: qui à me modò
Discedens. se domum ire dicebat: monstri simile.
Accedam, atque alloquar. Ehem, quid hic toties tibi negotij est?
Aut cur apud domum hanc rursum te video Melchia?
Mel. (285) Vah, quod nihil refert tuâ
Ne percontare Iuda. Eho, quid isthuc? Tun’ me publicâ
Prohibebis ire via? quid hoc rei esti quid hic
Vult curiosus sibi. Iud. Itáne statim irascere?
Mel. Quid tu malum me observas, aut quid ego agam? non mihi
(290) Placent homines alienis qui occupati
Negotijs, sua negligunt. Iud. Audi mi Melchia.
Mel. Quid mi Melchia, tantumne abs re tuâ
13 SUSANNA.
Ocij est tibi, mea ut cures, eaque nihil quae ad te attinent?
Iud. Homo sum, humani nihil à me alienum puto.
(295) Si peccavi, ignoscas oro. Mel. Age, lubenter:
Neque iam tibi, neque cuiquam sum iratus alteri.
Sed dic mihi sodes vicissim,
Quid causae sit, quod ego te quoque in hac toties reperio
Platea? nunquam tam manè egredior, neque
(300) Tam vesperi domum revertor, quin te apud
Has conspiciam aedes. Iud. Invenisti tu quidem
Me hic aliquoties, non inficior. Sed desine
Sodes aut suspicari, aut percontari quippiam.
Me. Quid ita? Iu. Quia me pudet mei; nec ausim dicere.
Mel. (305) Oh, salva res est, erubuit. iam re quid torqueat
Scio, neque id nunc tandem primùm intelligo;
Sed idem alias tuis ex verbis deprehendi frequentius.
Iud. Quid hic se deprehendisse ait? Mel. Hoc quod dico, age,
Fatere amabo, nam negare non potes amplius.
Iud. (310) Ah nugator, tace. Mel. Imò haud desistam, nisi
Quid sit, confiteare mihi. Iud. Vis quidem haec est. Mel. Age,
Mitte ambages, & rem paucis eloquere. Iud. Non queam
Herculè. Mel. Ah, potes: tergiversari desine.
Iud. Circumspice num quis sit, qui nostrum audiat
(315) Sermonem. Mel. Soli sumus. Iud. Circumspice
Etiam sodes diligentius. Mel. Enecas,
Nemo hîc est uspiam. Iud. Dicam igitur, attamen ut
Satis tuto dicam, nimium vereor miser. Mel. Ah, quasi
Qui sim nondum noris Iuda. Iu. Age, proferam,
(320) His fretus, quas semper in te intellexisse sitas,
Fide, & taciturnitate. Mel. Eho vereris ne id fiat palam?
14 TERENT. CHRIST.
Ita me Deus amet, haud propterea te rogo,
Ut istud proferam: sed ut aut re, aut operâ, aut consilio,
Te adiuvem. Iud. Benignè dicis. Nunc ausculta paucis:
(325) Ita quid me solicitet, & tu quod quaeris scies:
Nam tibi iam habeo fidem. Me. Ausculto, loquere quod velis.
Iud. Per Deum ego te, & nostram amicitiam rogo,
Melchia, quae incoepta à parvis cum aetate accrevit simul,
Ut hac in re succurras mihi. Mel. Ah ne me obsecra:
(330) Quasi te hoc orando à me impetrare oporteat. Sed diu
Quid est? Iud. Amo, amo inquam Melchiae & nisi eâquam amo potiar,
Actum est perij. Mel. Hui, quam obsecro?
Iud. Susannam, Ioachimi uxorem: quà venustiorem
In vitâ nullam vidi feminam. Mel. Facilè
(335) Illud coniectabam esse. Sed tun’ illam mihi laudas
Iuda? Iud. Hanc tu mihi vel vi, vel precio, vel precario
Fac tradas: mea nihil refert, dum potior modò,
Mel. Rem pol duram imperas, & factu difficillimam.
Iu. Tanto magis enitere quaeso: nam nisi me nunc iuves,
(340) Efficiasque ut mihi eius concedatur copia,
Mori malim, quam vivere diutius. Mel. Hei mihi
Misero! Iud. Eho, quid ta suspiras? ego quidem sum miserrimus.
Mel. Et mea pol in dubio vita est: in eodem enim
Tecum luto haereo, cum eandem amem perditè.
Iud. (345) Ah. quid ais Melchia? prohibeat istud Deus, quanquam
Non rarò isthaec in animum mihi incidit
Suspicio. Namque usu id venit plerumque amantibus,
Ut graviter advertant, quae non sentias. Mel. Verum
Dicis: & in amore se cohibere difficile est:
(350) Sed nunc quo pacto illâ possimus potiri,
15 SUSANNA.
Consilium volo capere unà tecum. Iud. Quid istud?
Eâ ut tu potiaris, quam ego
Amo? Mel. Quidni. Digna illa est, ut ab utroque nostrum ametur.
Atque ita facilius efficiemus quod volumus:
(355) Quando & tu mihi, & ego tibi in amore adiutor ero.
Sed ab eâ crepuit ostium atque adeo ipsa exit foras,
Opportunè admodum. Iud. Totus tremo, horreoque
Postquam aspexi hanc. Mel. Tace, in hortum eam ituram existimo.
Praecurramus nos? Hem, quid stas? opus
(360) Est festinato, propera. ibi meum tibi
Consilium aperuero. Iud. Age, praecede, consequor.



ACTUS II.   SCENA III.
SUSANNA, SYRA, MELCHIAS, IUSAS.
Eiusdem generis versus.

HEM sequimini me in hortum: istic enim, quia
Ingens est aestus, me lavabo: postea
Ubi ego lavero, lavate vos quoque, si voletis. Sy. I prae hera,
(365) Sequimur. Sus. Oleum atque pyxidem illam, in qua smegma est, domo
Huc adferte, quibus opus erit mihi. Syr. Fiet.
Su. Quid aliud dicere volebam? hem, maneto paulisper. Fores
Diligenter uti claudas, etiam atque etiam vide Syra.
Syr. Faciam sedulò. Sus. Tum pessulum ostio obde, ne
(370) Cui, vobis absentibus,
Ingrediendi sit copia: atque audin’? per posticum
Horti hinc abite intro, & redite protinus.
Syr. Iam iam reversas nos conspicies hera. Sus. Properate. Interea ego
16 TERENT. CHRIST.
Me vestibus exuam: quae oneri, non usui
(375) Hoc tempore sunt mihi. Iud. Audin’ quid loquatur Melchia? Mel. Oh,
Quidni audiam Iuda. Iud. Nimis feliciter
Hic nobis eveniunt omnia. Abierunt ancillae, ostium
Occlusum est. & soli cum illa sumus, quidvis
Hîc iam nobis impunè facere licebit, arbitris
(380) Remotis omnibus. Mel. Sic est profectò, gaudeo, &
Vix me contineo. Iud. Exutos eius video pedes, ita
Me Deus amet, pulchros, & quavis nive
Candidiores. Ex his, tanquam ex ungue leonem,
Ut aiunt, cognoscere mihi videor caetera.
(385) Sed quid cessamus ad eam accedere & blandè alloqui?
Mel. Praecede, sequor. Sus. At at, quos huc in me video
Irruentes perij, interij infelicissima.
Iud. Tace obsecro mea Susanna. à nobis tibi
Nihil metuendum est mali. Sus. Facessite procul hinc
(390) Cum vestris istis dictis, atque blanditijs, silicernia.
Mel. Desiste malè loqui meum suavium.
Iud. Oh, teneóne te mea vita, delicium meum.
Sus. Apagite, quid vobis rei mecum est? Iu. Quiesce: amor
Est, qui nos huc ad te pellexit. Sus. Missam me facite improbi:
(395) Est quod ametis domi, si vos urit amor. Me. Inelegantes
Atque invenustae planè sunt nostrae. Tua
Nobis magìs blanditur forma. Sus. Corporis
Forma fragilis & fluxa est: Pudicitia, atque castitas
Mulierem exornat maximè. Iud. Verè tu istud mea
(400) Lux. Sed mitte isthaec: atque hoc quod rogamus
Permitte, ut à te nunc impetremus cum gratia.
Sus. Gratiam eam ego nihil moror. abite inquam quò
17 SUSANNA.
Digni estis perfidi. Mel. Ob ne saevi tantopere. Iud. Id metuis
Opinor, ne veniat palam. esto animo bono,
(405) Ac tranquillo: celabimus probe, anime mi.
Sus. Homines fortasse, sed Deum nequaquam. Mel. Oh, desine
Male ominarier, & tandem assentire nobis. Hem,
Nihil respondes? Sus. Pessime,
Egon’ quicquam ad ea dicta, & facta tibi respondeam?
(410) Equidem animam relinquam potius, quàm tantam in me infamiam
Admisero. Iud. Superstitiosa nimis es, mea suavitas.
Sus. Non me superstitio, at rei
Deterret turpido. Mel. Age, ne grauêre. Sus, Vah,
Quid istud obsecro rei est? non omittitis?
Iud. (415) Non, nisi exoremus. Sus. O homines scelestos
Et impios! Haccine vides atque pateris Deus!
Mel. Scimus tibi bonam esse vocem: qua tamen
Profeceris nihil, cum vociferantem te audiat
Nemo. Iud. Eia Susanna, satis tergiversata es diu:
(420) Obsequere tandem nobis & noli repugnare amplius.
Sus. Deo potius, quàm vobis obsequendum existimo: neque
Mihi marito datam esse violandam fidem.
Id si vobiscum cogitetis, iam remittatis
Me onerare iniurijs. Mel. Ita
(425) Nos Deus amet, itaque nobis obtingant ex te
Quae optamus, ut contumeliae, aut iniuria
Causâ hac non facimus, sed amoris. Sus. Facessat
Turpissimus ille amor: & quid vos deceat perpendite.
Iud. Tui amore nos correptos esse fatemur; &
(430) Si id peccatum est, fatemur hoc quoque. tu modo mea
Voluptas nobis adversari desine. Sus. Ah,
R
18 TERENT. CHRIST.
Quanto satius esset, vos id operam dare, ut
Amorem istum ex animo amoveatis, quam id loqui,
Quo libido vestra, frustra. incendatur magis.
Mel. (435) Eam ut tu nobis lenias oramus supplices.
Oh, quò te avertis? ad nos sodes respice.
Sus. Ita ingenium est meum, inimicos odi obtuerier.
Iud. Quid hoc? inimicos nos appellas pessima?
Age, age, inimici herculè erimus tibi, nam nisi
(440) Nobis obsequaris, cum iuvene quodam
Hic te nos deprehendisse dicemus: crimenque adulterij
Intentantes, te in ius vocabimus, vide
Quid agas. nosti quâ auctoritate nos simus:
Etiam si tu neges, nemo credet tamen. Sus. Nae ego
(445) Mulierum quae vivunt sum infelicissima!
Neque quid agam scio. nam si his obsecuta
Fuero, fidem datam marito fallam turpiter,
Deumque offendam: si restitero, periclitari
Me de vita video: Sed ex malis duobus, cùm
(450) Vitari utrumque non potest,
Quod minus est eligendum censeo. Facite
Vos quod volueritis: animae, ac fama ego potius,
Quam vitae consulendum existimo. Abite modò
Hinc, & me missam facite sceleratissimi.
Mel. Nequaquam, quin vim inferemus, si perrexeris
(455) Esse pertinax. Sus. O Populares, adeste, ô cives.
Opem vestram imploro: succurrite miserae mihi.



ACTUS II.   SCENA IV.
SYRA, IUDAS, MELCHIAS.
Eiusdem generis versus.

Quam ego hîc lamentantem, & vociferantem audio?
19 SUSANNA.
Mirum ni hera est. Sed quidnam hîc accidisse dicam, aut quid
Senes hos in horto video? quando modò nemo erat uspiam.
Iud. (460) Prô Deum immortalem! facinus foedum, atque audacissimum!
O adolescentem improbum! ô mulierem perditissimam!
Mel. Quo ille nequam aufugit tam citò? hoccine
Tam illiberale, tamque nefarium scelus
Eum facere ausum? Syr. Ah, quid factum est, aut quid clamatis obsecro?
Iud. (465) O sacrilegam! eam iam oportet in cruciatum hinc abripi.
Mel. Id quidem fiet procul dubio: nam digna est, quae
Morte intereat malâ. Syr. Quid vociferamini?
Aut quaenam est illa, quam vos mortem commeruisse dicitis?
Iud. Eho, rogas? Susanna est, hera vestra, qua peiorem ego
(470) Mulierem non credo vivere. Syr. Sanúsne es mi homo?
Iu. Sanus sum, & sana, veraque loquor. Sy. Si hanc satis
Noris, non ita arbitrere: proba haec est mulier.
Mel. Ecce autem, similia omnia omnes congruunt.
Unam cognoris, omnes noris: in eodem
(475) Videntur ludo doctae ad nequitiam. Syr. Haud ita est.
Mel. Illa in scelere deprehensa est, haec ad defendendam causam adest.
Syr. Me miseram! in scelere? quonam obsecro? Iu. Tace,
Nescis quid hic, robis absentibus, proba
Illa perpetrarit femina. Syr. Quid quaeso? Iud. Ausculta & scies
(480) Quod, & quantam ausa sit flagitium. Syr. Prohibeat hoc Deus
B 3
20 TERENT. CHRIST.
Sed id mihi dicite primùm: quis vos intromisit in
Hunc hortum? aut quid vobis hic erat negotij? Mel. Audies
Garrula, modò tibi, ut taceas, imperare queas.
Syr. Age taceo, tu ubi voles exordire. Mel. Iuvenem
(485) Quendam venustâ atque eleganti formam, tùm modò
In hortum hunc ingredientem vidissemus, ac
Dein’ heram vestram eodem iter parantem, ambo praecurrimus;
Et in istum horti angulum, viminibus obsitum,
Abdidimus nos: id eventurum suspicantes, quod
(490) Mox accidit. Syr. Oratio haec me miseram exanimavit metu,
Mel. Postea, vobis digressis, illa se
Continuò adornat ut lavet, vestem exuens.
Iuvenis satis explorata, ac tuta, ut vidit omnia,
Seque solum cum sola esse existimans,
(495) E latebra sua exilit, amoremque suum indicat:
Accurrit, mediam mulierem complectitur.
Syr. Quam timeo quorsum evadas. Mel. Tum illa (ut consuetum
Amorem facile cerneres)
Rejecit se in eum, arridens familiariter,
(500) Quid autem deinde sit factum, si ego hic narrem,
Et tu audias, non satis honestè me id facturum existimem:
Est ubi reliqua retegentur locus. Sy. Eho, manete sodes
Paulisper, & ad hoc mihi respondete obsecro.
Iud. Quid istud? Syr. Ubi nunc ille iuvenis est? aut quo
(505) Modò evasit? cum horti ostium
Occlusum fuerit hactenus. Iud. Ille simulac nos
Adesse sentit, in pedes
Se conijcit, quantum potest. Quo verò fugerit,
Aut quo pacto evaserit, ignoramus: cum eum assequi
(510) Non possemus. Sed abeamus Melchia, nam dispudet
21 SUSANNA.
Hîc me morari diutius.
Mel. Ubi voles. Iud. Eho, sequere puella, & ostium
Nobis aperi. Syr. Tu istud fac Sosia. Hem clavem accipe.



ACTUS II.   SCENA V.
SYRA, SOSIA, SUSANNA.
Eiusdem generis versus.

DEum immortalem quidnam ego hic evenisse audio!
(515) Actum est, perijmus, siquidem hi vera praedicant.
Hem Sosia, claude rursus ostium: & ad heram,
Quam ego exanimatam video, me sequere. So. Sequor.
Syr. Mea hera, siccine te hîc miserè affectam reperis?
Sus. Hei mihi. Syr. Quid suspiras, aut quid te torquet? age, cedo
(520) Sodes. Sus. Ah quid dicam Syra? nihil equidem, nisi
Quod duos illos senes homines sceleratos,
Et me miseram esse sentiam.
Sed duc me intrò: pedibus enim vix consistere queo:
Ita payeo, ita animo male est. Syr. Innitere
(525) Humeris meis. Tu Sosia fores claudito,
Ac sequere nos è vestigio. Sos. Faciam herculè sedulò.
Heu me miserum! animo dubio, atque incerto ut fiem
Faciunt hi duo senes. Eam, quam nos probam
Esse & castam credidimus hactenus, culpam
(530) Tam gravem, ac pudendam in se admisisse? Quanquam
Nondum me impulerunt, haec nunc omnino
Ut crederem: atque haud scio, quae dixerint, an sint
Vera omnia. Sed non est diutius hic morandi
Tempus: sequar eas. Intus quae ad hanc rem attinent
(535) Facile odorabor omnia.
B 3
22 TERENT. CHRIST.



ACTUS III.   SCENA I.
IOACHIMUS.
Iambici.

DIscrucior animo, hoccine de improviso malum
Mihi obijci tantum? ut neque quid loquar, neque
Quid agam certum siet? Membra metu debilia
Sunt, mens pavore penitus obstupuit mihi:
(540) Aleoque sum perturbatus, ut ad cogitandum animum
Instituere nequeam. Quamobrem cum res secundae sunt
Maximè, tum maximè meditari oportet,
Quo pacto adversam aerumnam feras. Nihil enim
In rebus humanis cuiquam est proprium, nihil
(545) Stabile aut firmum. Tum sic natura comparatum est, sic
Placitum Deo, voluptati ut moeror comes
Sequatur: utque mali, atque incommodi illico
Plus adsit, si quid obtigit boni. Id velut
Alij multi verum esse deprehenderunt saepius,
(550) Ita & ego nunc idem re ipsa experior miser.
Nam cùm primum hanc duxissem coniugem, tum uno
Ore omnes omnia bona dicere, & laudare fortunas
Meas, cui uxor obtigisset tali ingenio praedita.
Verùm ex ea infelix quam nunc capio dolorem?
(555) Facile hîc plus mali est, quam illic boni.
Sed quodnam ego huic subita exitio nunc remedium
Inveniam? aut cuius subsidium implorabo? Tu ô Deus
Nobis succurre, tu innocentem
Adversus impiorum tuere calumnias.
(560) Sed ostium crepuit, atque ipsa exit foras.
23 SUSANNA.



ACTUS III.   SCENA II.
SUSANNA, IORCHIMUS.
Eiusdem generis versus.

AUdire visa sum mihi vocem mariti, atque
Eccum. Io. Ah Susanna, quid nunc agimus, aut quid consilij
Capiemus miseri? Sus. Nescio mi vir: tamen quicquid
Evenerit, aequo animo feram. Io. Itane? Sus. Ita. Nam quando
(565) Ego mihi conscia sum, à me culpam esse hanc procul,
Nihil commoveor, nec minas cuiuspiam moror.
Ioa. Scio ego anime mi, scio te esse extra noxiam:
Et propterea innocentis me magis miseret tui:
Cuius fama, atque adeo vita in dubium venit.
(570) Nam quanquam tu id meritò potes inficiarier,
Tamen ijs, qua sunt auctoritate, habebitur fides.
O improbitatem, atque inauditam nequitiam!
Ut vos cum isthoc invento, atque incepto Deus
Perdat sacrilegos. Sus. Ioachime, cohibe te amabo, &
(575) Tuis moderare affectibus:
Neque illis quicquam gravius imprecare, abunde enim
Magnam pro nequitia sua poenam luent.
Nam crede hoc mihi, ut homines fallant, divinam tamen
Vindictam, suppliciumque sceleribus suis dignum
(580) Effugient nunquam. Interea donec vixerint,
Torquebit, affligetque eos animus sibi
Malè conscius: quo non alius crudelior
Est usquam carnifex. Io. O mulierem fortem,
Ac strenuam! Eheu quis me hominum,
(585) Qui vivunt, non dicat miserrimum, si te,
Tali uxore, carendum posthac fuerit mihi?
B 4
24 TERENT. CHRIST.
Nam si periculum ullum in te est, perijsse me
Una haud dubium est, neque vitam ullam mihi expetendam existimem;
Siquidem per dedecus, atque infamiam, vita
(590) Eripiatur tibi. Sus. Non ego istud dedecus
Esse arbitror, si quis malitia confisus sua
Innocentibus insidias struat, atque adeo
Mortem inferat: neque poenam, quae praeter meritum,
Sed quae propter culpam irrogatur,
(595) Dolendam aut deplorandam censeo. Ioa. Nihil
Refragor, at durum tamen, ut quod sentio
Loquar, mihi videtur, ab improbis probos.
A nocentibus innocentes
Affligier. Sus. Durum quidem,
(600) Fateor: sed lenius fit patientia, quod, ne feras,
Evitari haud potest. Ioa. Felicem te esse indico,
Quae eo sis animo. Sed mox hic aderunt opinor, qui
Te comprehensam in ius rapient. Sus. Credo istud mihi
Eventurum mihi brevi, verum nihil moror:
(605) Non invita, atque adeò lubens sequar. Mea
Enim sic est ratio, & animum sic induco meum,
Nihil incolumi innocentia mihi unquam eventurum mali.
Io. Ah, quam ego tali uxore essem felix, si modo
Hoc quod nunc impendere periculum nobis
(610) Video, queat evitarier. Sus. Esto animo bono;
Spero adiuturum Deum in eo omnis spes est mihi.
Sed nescio quos procul huc advenientes conspicor
A dextra: eamus intrò, ibique
Auxilium divinum imploremus supplices.
(615) Quo si fuerimus adiuti, frustra laborabunt,
Qui nobis exitium parant.
25 SUSANNA.



ACTUS III.   SCENA III.
IUDAS, MELCHIAS.
Eiusdem generis versus.

REs prosperè etiam nunc, atque ex animi sententia
Nobis succedit Melchia: neque dubium est,
Quin contumaciâ suâ magnum
(620) Sibi paritura sit malum. Mel. Idem & ego certò
Augurari videor mihi. Iud. Nae illa precium
Ob pertinaciam feret:
Quae odiose nobis adversari, quam obsequi
Maluit, ex quo magna ipsa ignominia, atque adeò
(625) Exitium orietur propediem. Non solum enim
Hominum vulgus, sed civitatis etiam principes,
Uno ore indignissime factum esse clamitantes,
Poenam tali scelere dignam efflagitant.
Itaque ne salus quidem ei saluti esse, si
(630) Cupiat, potest. Nam, quamvis id factum neget,
Nihil tamen aget: cum, qui ipsi credat, futurus sit
Nemo. Mel. Id equidem eventurum confido, & tamen
Iuda, videndum est sedulò, ne haec confidentia
In nervum erumpat nobis. Iud. Vah, quasi non antea
(635) Saepe periculum sit factum, iam pedum visa est via.
Quot nos censes homines defraudasse, tum hospites,
Tum cives? quot matronas, atque virgines
Clam constuprasse? qui quidem omnes ne hiscere
Fuêre unquam ausi adversum nos, viros graves,
(640) Atque verendos, magnaque auctoritate praeditos:
Tum ab omni suspicione fraudis alienissimos:
Et sapiunt, mea quidem sententia,
Qui mussitare iniuriam sibi melius
26 TERENT. CHRIST.
In multò gravius illabi infortunium.
(645) Nam quod in aucupio fieri solet, id in nobis quoque
Usu venire videmus: nempe ut rete non
Tendatur accipitri, neque miluio, qui incommodant
Nobis; sed illis avibus, quae nihil faciunt mali.
Mel. Facetè tu quidem isthaec Iuda: nihilominus tamen
(650) Verè: nam haec nobis hactenus feliciter cessit
Audaciâ: atque in posterum
Successuram spero. Sed exeuntes conspicor
Illos, quibus, ut eam hic sistant, negotium
Dedimus. Iud. Ei sunt ipsi, atque eò rectâ tendunt viâ
(655) Nos intrò eamus, ibique illos expectemus,
Dum redeant. Mel. Ubi voles, sequor.



ACTUS III.   SCENA IV.
SADOCUS, AZARIAS.
Eiusdem generis versus.

ITa me Deus amet, ut nunc Susanna vicem
Doleo, illiusque me miseret Azaria,
Tantum ad eam devenisse mali: unde quo modo
(660) Sit emersura, non herclè video. Aza. Neque
Ego profecto: cum crimen commiserit,
Nullis excusandum rationibus. Sad. Mulier
Pol illa proba admodum, & pudica habita fuit hactenus.
Et nunc nihil magis miror, quàm quae res eius ingenium,
(665) Honestè ac castè doctum, atque educatum, ad tam
Turpe facinus pellexerit: nisi quod amor,
Minimè bonus consultor, hoc
Ei suasisse videatur: qui quid valeat
Non equidem ignoras Azaria. Az. Scio, sed cogitandum ei
(670) Erat pudicitiam servandam, atque marito datam
Non esse violandam fidem.
27 SUSANNA.
Id si in animo secum perpendisset, nunquam
In se tantum admisisset dedecus. Sad. Rectè.
Peccavit illa graviter, non nego, verum
(675) Adolescens ille, qui uxorem alterius sibi
Corrumpendam, vitiandamque putavit, pari,
Atque etiam graviori supplicio puniendus
Videtur mihi. Aza. Et mihi hercle: si modò
Ille quisquis fueris, comprehendi queat.
(680) Sed censen’ eum etiamnunc in his esse regionibus?
Metu, ut opinor, iam pridem hinc fugit. Et sapit,
Si ubivis gentium sine periculo,
Quàm hic cum periculo esse malit. Sa. Planè assentior.
Et tamen, quocunque fugerit,
(685) Divinam vindictam effugiet nunquam. Deus
Enim, vi frequenter serò admissum ulciscitur.
Scelus, ita tarditatem illam poenae gravitate plerumque
Exaequat. Sed ad Ioachimi aedes iam venimus:
Ingrediamur, & in mandatu quod habemus,
(690) Exponamus eis. Aza. Fiat. Nae illis ingratus noster
Eris adventus. Sa. Lachrymabitur affatim; atque ideò
Id alijs esse datum cupiam negotij.
Aza. Et ego certè. Nihilominus tamen exequendum eris
Quod praeceptum est nobis. Qui peccat, supplicium
(695) Se dignum, aequum est, ut ferat. Sad. Est ut dicis. quod intrivit
Ipsa, omne id erit ei exedendum. Az. Praecedo, sequere.



ACTUS IV.   SCENA I.
IOACHIMUS, SUSANNA, AZARIAS,
SADOCUS.
Iambici.

28 TERENT. CHRIST.
EHeu nos miseros! itane probri, & infamiae,
Atque adeo adulterij dedecus, & turpitudinem
Ab imparis istis tibi obijci nebulonibus!
(700) Qui quae nunquam facta sunt, facta impudenter
Clamitant. O Deus, hoccine vides, & impunitum
Relinquis scelus! Sus. Obsecro te anime mi, noli
Te macerare, & lamentari desine.
Ioa. Quo pacto possem? quando nulla unquam iniuria
(705) Cuiquam homini magis praeter meritum est obiecta, quam haec,
Quae nunc obijcitur nobis. Sus. Non aliorum iniuria, at
Nostra culpa, aut delicto aequum est nos commoverier.
Aza. Pie atque fortiter, laudo. Sus. Quia sedulò
Cavi hactenus, ne à quoquam meritò culpari possem, bona
(710) Spes habet animum meum, auxilium alicunde affulsurum.
Itaque quanquam humana destituimur ope, tamen
Non plane animum mihi despondendum puto.
Deum enim mea subuenturum spero innocentia.
Quod si forte omninò moriendum erit mihi.
(715) Parvi faciam, dum ne ob malefacta merior. Nam quae ita
Perit, non penitus interit.
Sad. O mulierem fortem, constantem, ac strenuam!
Nae ego Azaria illam extra culpam esse existimo,
Quam in tanto discrimine nihil videmus commoverier.
Aza. (720) Verisimile profecto, atque adeò verum mihi
Videris dicere. Ioa. Oh, novi ego Sadoce, novi
Inquam, quam aliena illa sit ab isthoc crimine,
Cuius eam insimulant improbi: &
Ob id hac mihi aegritudo maxima est. Sad. Scio
(725) Ioachime tibi hoc multò esse gravius, atque durius,
29 SUSANNA.
Cui sit: verum ita me Deus amet, ut ego haud minus
Moleste patior id: qui nescio, neque
Rationem capio, nisi quod tibi, vestraeque familiae
Ex animo semper voluerim optime. Sed quid
(730) Facias? In vita hominum multa eveniunt eiusmodi:
Capiunt voluptates, mox rursum miserias.
Adeo in rebus humanis nihil
Reperias diuturnum, ac stabile. Verum nimis
Hic subsistimus diu. Quare properemus:
(735) Nam iamdudum nos operiuntur, sat scio.
Aza. Sic est, pergamus. Sus. Ut lubet, praecedite, sequimur.



ACTUS IV.   SCENA II.
SIMEON, MELCHIAS, IUDAS.
Eiusdem generis versus.

NIhil adhuc est quod suspicere Melchia:
Haud quaquam etiam cessat, & longius hinc abest:
Et nosti mores hominum; in iudicium quisque venit tardius.
Mel. (740) Tibi ita videtur Simeon:
At ego, ne nos fallant, nimium vereor. Iud. Eadem
Me cura torquet, angitque haud mediocriter.
Nimirum ne illa hinc se subducat, atque ita
Os sublinatur nobis, nam cum crimen in se admiserit,
(745) Quod neque excusando, neque inficiando diluero
Potest, quid superest, nisi ut alicubi se abdat, aut
Fuga saluti consulat? Sim. Non fiet. Mel. Ah, parum
Tu mihi videris mulieris
Istius perspexisse astutiam. Sim. Mihi
(750) Proba, atque honesta visa est hactenus. Iud. Et mihi Simeon.
30 TERENT. CHRIST.
Sed nunc quod praesentibus
Nobis perpetravit facinus, eam improbam,
Atque impudicam esse arguit. Me. Iam abundè detecta est
Illa hactenus miris modis
(755) Dissimulat a nequitia: qua probitatis specie
Decepit plurimos. Iud. Sic est: atque ideo hoc hominum genus ego
Odi pessime, qui se videri, quam esse,
Malunt probos. Sim. Neque mihi pol placent tales.
Atqui inter hos ego nunquam illam numerandam esse censui,
(760) Verum nunc cum ipsi eam in tam turpi crimine
Deprehendistis, opinionem illam de ea antè conceptam, haud
Parum in me labefactatam sentio. Iud. Nihil
Mirum Simeon, itaque quod modò dicebam, idem
Nunc dico denuo: quia nondum adsunt, alicubi eam
(765) Latitare, neque etiam nunc esse inventam existimo.
Atque ideò stultè à nobis factum est, qui non continuò
Eam comprehensam huc praecepimus adducier.
Sim. Benè ominare: iam iam illos hic simul omnes
Adfuturos credo, quos venire iussimus.
Mel. (770) Ioachimum, & caeteros nihil moror: modò
Ne illa elabatur clanculum.
Sim. Hem, bono animo vos esse iubeo. eccos procul
Accedentes, in ultima isthac plateam. Iud. Sunt? an non
Sunt? sunt herclè. bene est, gaudeo.
(775) Tu illos hic praestolare Simeon, atque in praetorium
Deducito: nos ut statim istic adsimus, curabimus
Sedulò. Sim. Fiet. Deum immortalem! ex familia
Tam honesta, tam inhonestum facinus esse ortum! quid
31 SUSANNA.
Credas, aut cui posthac? Sed adsunt. Hem.
(780) Bene facitis, quod accersiti adestis, sequimini me intrò.



ACTUS IV.   SCENA III.
SOSIA, SYRA.
Eiusdem generis versus.

EHò, quid ais Syra? itáne abducta hinc est hera
In iudicium? Syr. Est ut dixi Sosia. Sos. Ah, lachrymae mihi
Ex oculis erumpunt: nam eius vicem doleo miser.
Sed dic mihi sodes, qui scis, aut unde id rescivisti?
Byr. Qui sciam, rogas? ipsa adfui, & vidi; & me taedet, &
(785) Miseret illius. Nam nihil magis vereor,
Quam ne isti duo senes: magnum aliquod illi dent malum.
Sos. Prohibeat hoc Deus. Syr. Spero id futurum Sosia:
Namque ego eam talem esse arbitror,
Ut criminis istius, cuius eam insimulant illi perfidi,
(790) Expers habenda si planissime. Sos. Neque impudicam
Ego illam credidi, neque credam unquam: cum ita
Vitam instituerit hactenus,
Ut suspicari tale quid de eâ, nefas
Esse duxerim. Syr. Verum dicis, proba est.
(795) Probisque prognata, itaque opinionem istam
Prorsus ab ea amovendam censeo. Et tamen
Quo magis hanc rem mecum perpendo, hoc magis ei
Ab impostoribus istis metuo: adeò astutè
Eam ab illis video labefactarier. Sos. Et mihi
(800) Sanè curae est, quorsum hoc eventurum siet.
Quanquam illam tam scio extra noxiam
Esse: me quam vivere.
Sed quid cum illis agas, qui neque quid aequum sit,
32 TERENT. CHRIST.
Neque quid iniquum cogitant: prosint, obsint, nihil
(805) Pensi habent, nihilque curant, aut vident,
Nisi hoc solum, quod animo collubitum est suo.
Syr. Vere tu isthac de illis mihi videris dicere: qui alteri
De nihilo, & praeter meritum obijciunt contumeliam,
Cum ipsi sat habeant, quod iure illis posset obijci.
(810) Nam quid multi, ijque laudati viri
De senibus his duobus sentiant, non te
Clam esse arbitror. Sos. Nequaquam Syra: nihilominus
Tamen regnant, neque quisquam est, licet iniuria
Lacessitus, qui contra eos vel hiscere audeat.
Syr. (815) Nihil mirum: nam quae est inscitia, Adversus
Stimulum calces? Sed satis hic fabulati, atque
Morati sumus diu. Eamus intrò, ibique catastrophen
Huius expectemus fabula.



ACTUS IV.   SCENA IV.
MELCHIAS, SIMEON, SUSANNA, IUDAS.
Eiusdem generis versus.

Satis iam diu cum personata hac, & cooperta adultera
(820) Sumus locuti, velum ei detrahi iube
Simeon. Sim. Quid ita sodes? Mel. Dicam ubi vultus fuerit
Detectus, & conspicuus cuilibet, ut sorex
Ipsa suo se indicio prodet: quod nocentibus
Saepe usu venire videmus. Sus. Quid isthuc perfide? an
(825) Nondum satis magna vobis videmini
Me affecisse ignominia,
Nisi aperto etiam capite, quod matronam probam
[
p. 33] Susanna
Non decet, in publico conspicier ab omnibus? Iud. Vah, quam
Religiosa est meretrix. Cum in horto nudam cum adolescente te
(830) Commisceres, tum istud cogitare debuerat.
Nunc licet conspicieris, nullum hinc tibi
Orietur dedecus, aut infamia. Mel. Eo plerumque sunt
Ingenio mulieres malae, ubi pudendum
Non est, ibi illas pudet: ubi pudendum est, ibi deserit
(835) Eas pudor. Sim. Sine Susanna, & hoc quod dicturus sum
Attentis ausculta auribus.
Quid ab his tibi sit obiectum, audivisti: crimen
Videlicet grave, ac pudendum: quod nisi
Refutes firmisque rationibus falsum
(840) Esse ostendas, tam perijsti, quam extrema, quod dici
Solet, faba. Sus. Crimen equidem est grave, uti dicis; sed neque
Me, neque familiâ nostrâ dignum: quodque ego
Perpetravi nunquam. Sed illi malitiâ freti suâ,
Nostrae innocentiae cum iniuriam facere
(845) Conarentur, neque me ad impudicitiam
Adducere possent, hoc commenti sunt facinus.
Mel. Ah, quid ais impudentissima? quod ipsi vidimus
Praesentes, ac coram, inficiari flagitium haud
Potes. Iud. O audacem scelerati animi confidentiam!
(850) Num cogitat quid dicat? num facti pudet?
Videte obsecro num eius color pudoris signum usquam indicet.
Sus. Quae non deliquit, eam oportet pro se intrepidè ac
Confidenter loqui. Nocenti vertitur color.
Mel. Quid? an innocens tibi videre pessima?
[p. 34] Susanna
(855) Sim. Rem potius ipsam dicite, ac mittite malè
Loqui. Iud. Quasi quicquam in hanc iam gravius dici possiet.
Mel. Non audita narramus, sed quae ipsi vidimus:
Atque ideo nobis ut fides habeatur, aequum, esse arbitror.
Iud. Rectè, atque adeò verè tu istud dicis Melchia:
(860) Nam pluris est unus testis oculatus, quàm auriti decem.
Mel. Vetus illud dictum est Simeon, & verissimum:
Decem illi, qui audiunt, audita narrant, qui
Ipsi conspexerunt, planè sciunt: atque
Ideo credendum eis esse puto. Sim. Quid tu ad haec
(865) Ais Susanna? Sus. Aliud si scirem, quo meam
Apud vos firmare fidem possem, sanctius
Quam iusiurandum, id pollicerer vobis: nimirum
Me à culpâ, cuius hi me insimulant improbi,
Esse alienissimam. Iu. Probis etiam iniuratis, improbis
(870) Autem ne iuratis quidem fidem habendam existimo.
Sus. Simeon, quàm vos facillimè agitis, quàm estis maximi,
Potentes, dites, fortunati, nobiles,
Tam maximè vos aequo animo aequa noscere
Oportet, si vos vultis perhiberi probos.
(875) Sim. Scio Susanna, idque me facturum recipio
Tibi. Sed auribus, ut aiunt, teneo lupum:
Et incertus sum quid agam: cùm quod asserunt
Hi se vidisse, tu factum esse neges: itaque
Nunc amplius super hac re mihi deliberandum censeo,
(880) Atque adeò primores populi huc iubebo accersier.
Ut ex horum sententiâ decernatur, quod aequum
Videbitur, ac bonum. Mel. Nihil opus est ad hanc
Rem populi suffragijs. Lex pro nobis facit,
Quae adulteram de medio tollendam esse praecipit.
[p. 35] Susanna
Si. (885) Novi ego istud, tamen hoc quod dixi, melius esse arbitror.
Et de morte hominis nunquam longa satis cunctatio est.
Ehem, sequere me Susanna. Sus. Sequor, ac lubens.



ACTUS V.   SCENA I.
DANIEL.
Iambici.

Deum immortalem quod ego facinus audivi modò
Itáne impuros illos, atque perfidos
(890) Senes, pudicam istam mulierem, & innocentem
Tam probrosi. foedique insimulasse flagitis:
Nec insimulasse solum, sed etiam dolis,
Ac fraudibus suis obtinuisse, ut suffragijs
Populi moriendum sit miserrimae? Sed quam
(895) Foeminam? quam equidem in vita vidi optimam.
At quid ego nunc dicam de iudicibus? tantámne rem
Eos tam negligenter agere? Ah, hoccine
Est humanum factum? hoccine Magistratuum
Officium? Sed benè atque commodè accidit,
(900) Quod rem in tempore resciverim: cum nondum, ut audio,
Ad mortem sit ducta. Itaque nunc ut ei patrociner,
Rectâ ad tribunal procedo viâ. namque haec
Res digna videtur, ubi ego nervos intendam meos.
Et confido successurum divinâ gratiâ:
(905) Nam animus mihi nescio quid praesagit boni.
Nae ego illos exercebo, ut digni sunt, mastigias.
Nam quantum potero adiutabo innocentem:
Etiamsi sciam mihi inimicos capiundos
Omnes homines. Nam nullius offensam, aut gratiam
(910) Moror. & propterea haud desinam
Unquam: Quin perfidorum istorum animos, qui gaudio,
[p. 36] Susanna
Meris mendacijs, & fraudibus parto,
Diffluunt, retundam, redigam, ut quo se vortant nesciant.
Sed quosnam adventantes huc conspicio procul? nisi
(915) Mihi oculi hallucinantur, ipsa est, quae undique
Magnam populi circumfluente frequentia,
Deducitur ad necem. Nae ego
Huc veni in tempore. Prodibo illis obviam.



ACTUS V.   SCENA II.
IOACHIMUS, SUSANNA, DANIEL, MELCHIAS, IUDAS.
Eiusdem generis versus.

ITane tu mea Susanna nunc à me distraheris ad mortem
(920) Nullâ tuâ culpâ? Eheu nos miserrimos!
Sus. Tace obsecro mi Ioachime, ac desiste lamentarier.
Omne malum fit levius, si leviter feras.
Neque mori, sed morte dignum quid committere
Miserum est. Da. Irruam, meque opponam omnibus.
(925) Oro te mi Deus, meos ut conatus tuâ
Secundes gratiâ. Eho, quò hanc rapitis mulierem?
Mel. Tuâ quod nihil refert, omitte percontarier.
Da. Ah, itáne respondes perfide? Iud. Tace puer & vide
Cui maledicas viro, atque etiam cave, si sapis,
(930) Ne tibi magnum aliquod accersas malum. Da. Id faxo
Vobis ut mox obveniat impostoribus.
Vos modò viri, oro per Deum, subsistite
Paulisper: & ad hanc rem quae attinent, pauca
Audite. Iud. Pergite quò ire coepistis: & in mandatis
(935) Quod habetis: exequimini. Da. Nequaquam, subsistite
Inquam. Nae ego vos periuros miseris exercebo modis.
Mel. Eho, quid hoc rei est? quid hic vult nebulunculus
[p. 37] Susanna
Sibi. Ioa. Obsecro Daniel, in te nobis spes est,
Opitulare innocentibus
(940) Scio te nunquam ante hac usum nostra amicitia,
Gratos nos dices, atque memores. Da. Ah, aufer mihi preces.
Vel hoc unum me commovet satis, quod illam ego
Nullam planè culpam commeritam scio. Iud. Satis
Iam verborum est, satisque moratum est diu.
(945) Procedite quò estis iussi. Da. Ne facite viri:
Namque ego illam falsò accusatam assero.
Atque id quod dico, iam faxo verissimum esse re
Ipsâ comperiatis. Mel. Ehem, quid hoc an tu hic regnum obtines?
Populi universi damnata est suffragijs,
(950) Quando quod obijciebatur facinus, refellere
Non posset. Da. Excusavit ipsa se satis
Sed frustra: cum nemo esset, qui illi crederet.
Vos, vos inquam, accusandi estis perfidi,
Qui praeter meritum insimulastis innocentem.
Iud. (955) Apage, dilucide expedivimus, quibus
Nos oportuit iudicibus. Tum si illud falsum fuit,
Cur non confutavit illa: Da. Obstupefactam pavore
Eam fuisse credibile est, neque cogitata
Potuisse proloqui. Mel. Quin tu, qui audacior
(960) Es, atque animo, uti videtur, forti, atque intrepido,
Magistratus adi, iudicium de eadem causa iterum
Ut reddant tibi: quandoquidem solus regnas, & soli licet
Hic de eadem causa bis iudicium adipiscier.
Da. Isthuc herclè faciam: neque sine vestro, ut arbitror,
(965) Gravi, magnoque malo. Iu. Vah, actum aiunt ne agas.
Da. Non agam: Imò haud desinam,
[p. 38] Susanna
Donec hoc perfecero. Agitedum, sequimini me
Mel. Nae tu magno conatu magnas nugas adferes.
Da. Res indicabit. Sed Simeonem eccum, exire video,
(970) Aliosque populi primates: Opportunè admodum.



ACTUS V.   SCENA III.
DANIEL, SIMEON, MELCHIAS, IUDAS, IOACHIMUS, SUSANNA.
Eiusdem generis versus.

Quid istud Simeon? itáne mulierem, nihil mali
Commeritam morte mulctandam esse censuistis? ah,
Siccine fieri oportet? Si. Quid ais puer? nihil
Tu commeritam audes dicere adulteram, in ipso crimina
(975) Deprehensam? Da. Per ego te Deum oro atque obsecro
Simeon, ne illis animum inducas credere, quibus
Id maximè utile est. illam esse miserrimam.
Dico, edico istud tibi, dolo malo haec illi
Commenti sunt omnia. Sim. Quid ais? Da. Verum esse quod dico,
(980) Iam iam experiemini. Si. Ita me Deus amet, ut ego
Nunc illud à te verè cupiam dicier.
Mel. Vah, an huic tu quicquam credendum putabis
Simeon? praesertim cum nos ipsi pepetrati
Sceleris oculati testes simus? Da. O senum impudentem
(985) Audaciam! ô nunquam ante auditum flagitium!
Sed inultum istud, si vivo, non feretis improbi.
Nam tempus impendêre iam vobis denuncio,
Quo vestris sceleribus dignum recipiatis
Praemium. Satis diu verba dedistis simplicibus:
(990) Satis iam vestra miseros frustrata est perfidia. Iu. age.
Tu quemadmodum tibi commodum est loquere: tamen
[p. 39] Susanna
Quin dicamus hac uti facta sunt, nunquam nos
Ullo deterrebis modo. Da. Neque verum, neque verisimile
Est, quod in illam impudenter commenti estis perfidi.
Mel. (995) Credo ita videri tibi, qui in horto non adfueris,
Neque, quae nos coram hisce oculis conspeximus,
Videris. Da. Ego, quae vos verè accidisse dicitis,
Falsa esse mox commonstrabo omnia. Iud. Non satis
Nos pernosti etiam quales simus. Da. Egone vos?
(1000) Sed res indicabit, quam probi viri
Sitis. Sim. Eho, quid hoc novae rei est? in nullo unquam puero
Ego tantam deprehensam fuisse puto prudentiam.
Itaque quid mihi potissimum
Nunc sit faciendum plane nescio. Da. Ah, nescis
(1005) Simeon? in iudicium redite, & rem cognoscite
Exactius. Quod si culpam in se admisit, non causam
Dico, quin quod merita est ferat. Verum siquis mendacijs,
Dolo, fraudeque consutis, innocentem
Accusavit, ac vicit; ratumne id haberi oportet?
Si. (1010) Animo incerto, atque dubio ut sim, facit hic adolescentulus.
Agitedum, redeamus in iudicium. & tu quanquam puer,
Medius hîc inter nos conside: nam senilem in te
Videre mihi videor sapientiam. Da. Si ita iubes,
Faciam: quanquam aetatem id haud decet meam.
Si. (1015) Anania, tu mihi sinistrum claude latus: tum reliqui suum
Repetant locum. Da. Seiungite
Nunc alterum ab altero: atque ita
Rem vobis paucis expediam. Sim. Tu solus huc
Ad nos accede Melchia, & tu Iuda longius
(1020) Hinc abscede. Iud. Hem, fiat. Mel. Et ego prior, uti iussistis,
[p. 40] Susanna
Adsum, ac lubens quidem. Da. Nunc solum ad id respondeas
Velim: namque hoc unum nunc exquisito opus est mihi.
Sub qua arbore tu illam cum adolescente te vidisse praedicas?
Age, quid cunctaris? Mel. Video quid agas, tentatum advenis.
Da. (1025) Hem. quin respondes? Mel. Sub qua arbore rogas? quasi nesciam.
Da. Dic igitur, quid cessas? Mel. Sub lentisco, quid nunc, satin’
Planè, atque disertè hoc tibi dicere videor?
Da. Mentiris pessime: & tuo mendacio ipse te
Prodis, itaque exitium, quod mulieri huic innocenti
(1030) Moliebaris, nunc imminet tibi.
Neque impune quoslibet occidere, &
Muneribus acceptis liberos dimittere
Tibi licebit amplius. Iam pridem enim Deo
Tua exosa est nequitia. Abducite iam hunc, atque alterum
(1035) Impostorem hic sistite. Sim. Deum immortalem! quemnam ego
Hunc dico esse adolescentulum? tristis severitas ei
Inest in vultu, atque in verbis fides. Cum vel
Aspicias, aut loquentem audias, dicas eum
Quantivis esse pretij. Da. Nunc alter mihi
(1040) Consimili decipiendus, & capiendus erit modo. Hem
Senex impurè, potin’ es mihi verum dicere? Iud. Nihil
Facilius: Veritatis enim simplex oratio est.
Da. Isthuc rectè, fac sic reliqua respondeas.
Iud. Id faciam sedulò. Da. Cedò ergo, ac sine mora,
(1045) Sub qua arbore tu Susannam moechantem conspexeris?
[p. 41] Susanna
Iud. Eho, quid isthuc? sub qua arbore? perinde expiscaris, quasi
Falsa sint quae diximus. Da. Audis quid rogem:
Tu paucis fac respondeas. Iud. Paucissimis, sub ilice.
Da. Vah, sub lentisco dixit alter, ô senes vanissimos!
(1050) Nae ipsi vos vestris proditis mendacijs.
Forma venustas in nassam vos illexit, & impunitas
Aliorum multorum scelerum, quae nullo ulciscente
Perpetrastis hactenus. Testes puellae
Sunt, ac matronae Israëlitides, quibus per vim
(1055) Vitium obtulistis saepius.
Quae tamen ne hiscere quidem adversus vos audebant, viros
Graves, magnaque auctoritate praeditos.
Hanc verò stirpe Iudae prognatam, fallacijs
Vestris circumvenire non potuistis: neque minis,
(1060) Aut blanditijs eò impellere, ut marito
Datam frustraretur fidem. Quin perimi maluit
Quàm vobis per dedecus parere nebulonibus.
Ah, eone rem devenisse, ut neque facinus,
Neque probrum, neque flagitium ullum obstet, quò minus
(1065) Magistratus, & dignitates caeteras
Obtineant, capiantque improbi!
Sim. Meritò huius temporis mores tibi displicent,
Et quod iure accusandum est, accusas Daniel.
Nunc & hos graviter peccasse, & nos etiam turpiter
(1070) Errasse confitemur: ac nos nostri dispudet.
Tum, quod fieri imprimis est aequum, Deo
Agimus gratias, qui per te hoc nobis praestitit,
Ne mulieris innocentum sanguine
Nostras inquinaremus manus. Da. Benè
[p. 42] Susanna
(1075) Facitis. Iamne igitur hanc liberam dimittitis
Sim. Quidni? Da. Ioachime, coniugem tuam domum
Reducito Deoque omnes simul agite gratias,
Pro magnâ ipsius erga vos clementiâ:
Simulque precamini, ut hoc vobis gaudium
(1080) Velit esse perpetuum, ac stabile. Io. Faciemus sedulò.
Sus. Pro hoc tuo erga me beneficio Daniel tibi
Gratias ago, atque actura sum, dum vixero.



ACTUS V.   SCENA IV.
DANIEL, SIMEON, ANANIAS. MELCHIAS, IUDAS.
Eiusdem generis versus.

EHo, siccine tu quoqua abire paras impudens?
Atque ita te evasurum putabas? Hem, reducite huc
(1085) Et alterum senem periurum, quò sententiam
In se ferri ambo audiant: ac deinde supplicium suâ
Nequitiâ dignum luant. Si. Rectè isthuc Daniel,
Atque ita fieri oportere existimo: nisi
Quid dissentis Anania? An. Assentior, & morte ego
(1090) Homines illos nequissimos mulctandos arbitror.
Nam qui alterum accusat probri, neque id quod intendit probat,
Eodem in probro ut sit, iustum, aequumque esse censeo.
Da. Verum dicis Anania. Sed adest & alter. Hem
Scelerum caput, quid nunc? an nondum iniuriam
(1095) Mulieri innocenti factam, nondum vos
Peierasse confitemini? Mel. Per dexteram
Tuam te oro Daniel, da nobis hanc veniam.
Fatemur nos peccasse graviter, & poenam
Commeritos scimus. Nunc quantò tuus animus
[p. 43] Susanna
(1100) Est prudentior, hoc ad ignoscendum sit proclivior:
Ut stultitiae nostrae tua
Sapientia praesidio siet. Iud. Obsecro vos ignoscite.
Facilitate homini nihil melius, nihil laudabilius
Clementiâ. Da. Haccine deprecatione vos uti decet?
(1105) O impudentiam! vestri misereri nos non possumus.
Quoniam eius mulieris, quâ in tota hac civitate
Vix ullam meliorem reperias, vos miserere non potuit.
Nunc itaque nulla hîc est iam consultatio,
Quin male pereatis improbi.
Mel. (1110) Tuo arbitratu iusiurandum dabimus Daniel.
Eam probam, pudicamque esse feminam.
Nosque haec amoris causa finxisse, haud contumelia.
Da. Ridiculum, Amor homines servare, non extinguere
Nos docet. Iud. Ita pol factum est, ut dixit Melchias:
(1115) Amor impulsor fuit. An. Tacete perfidi:
Nonne vos horum pudet?
Annos sexaginta estis nati, aut plus eo,
Senectus si verecundos facit. Sed dicite
Quaeso, quid illa de vobis commerita erat mali,
(1120) Quamobrem hoc faceretis? Mel. Nihil omninò Anania: sed
Amor, ut dixi, huc nos miseros impulit. An. Non id
Ius obtinet inter homines amor, ut amantibus
Impunè facere quod lubet liceat. Sim. Sibi
Quisque habeat quod suum est: at vos sciebatis
(1125) Illam non esse vestram: haud solicitatam oportuit.
Tum si omninò vobis visa est solicitanda,
Cur obsequi negantem non missam potius
Faciebatis, quam accusaretis innocentem?
[p. 44] Susanna
Iud. Peccatum à nobis maximum est, fateor, ignoscite
(1130) Precor. Da. Apage, nullus hic clementiae est locus:
Bonis nocet, quisquis pepercerit malis.
An. Rectè verèque tu istud dicis Daniel:
Alios enim multa mala doceret tanti flagitij
Impunitas. Itaque ne quid statuamus, cuius nos
(1135) In posterum poeniteat, summa est adhibenda cautio.
Da. Sapienter, atque uti decet Anania.
Quid tibi videtur Simeon? Sim. Occidendos eos.
Ut lex iubet, ego censeo. Da. Agitedum, ratum
Esto. Sim. Hem comprehensos, atque vinctos protinus
(1140) Foras protrahite, satisque obruite, aut alto quovis modo
Sternite, proculcate, atque trucidate homines sceleratissimos.
Surgamus, nunc meque intrò, si videtur, sequimini.



ACTUS V.   SCENA V.
SADOCUS, MELCHIAS, IUDAS, AZARIAS.
Eiusdem generis versus.

EHo, satis iam cessatum est, procedite, nisi
Collo obtorto malitis protrahi. Mel. Eheu me miserrimum!
(Iud. 1145) Vestram fidem imploramus populares, miserescite
Nostri obsecro. Aza. Nequicquam vociferamini,
Populique inclamatis opem: cum omnes, quotquot hic
Adesse videtis, mortem vos meruisse clamitent.
Mel. Ah, ita mihi mors non sit acerba, ut me hoc delictum
(1150) Admisisse in me, mihi vehementer dolet, & me pudet mei.
Iud. Libidinem malorum esse escam aiunt verissimè,
Quod eâ non minus homines, quàm hamo capiuntur pisces. Mel. Quin
[p. 45] Susanna
Ipsi nos perdidimus, quando mulierem innoxiam
Conabamur perdere. Iud. Est ut dicis, meritò
(1155) Haec nunc eveniunt nobis. Mel. Ego me novi, & peccatum meum,
Malo me quovis esse dignum deputo.
Iud. Nostra audacia celari iam non potuit amplius.
Me. Ne tam me mors terret, quam ipse me discruciat
Affligitque animus multorum malorum
(1160) Sibi conscius. Sad. Ohe, satis iam questi, ac lamentati estis diu.
Hic iam moriendum erit vobis. Procumbite.
In genua. Hem, quid cunctamini?
Aza. Nunc strenuum se quisque praebeat virum.
Sad. In me nihil est morae. Mel. Heu me infelicissimum!
(1165) Adeon’ acerba es mors? Iud. Hei, mihi misero!
Aza. Quid tibi videtur Sadoce? an vivere etiam
Nunc eos existimas? Sad. Non arbitror
Hercule: ita lapidibus contusa illis capita.
Omniaque membra esse video. Sed quid, quod te rogem!
Aza. (1170) Quid? Sad. Quò abstrahemus corpora! Aza. Ea hîc relinquamus
Conspicienda, atque etiam conculcanda omnibus? Sad. Placet.



PERORATIO.
Iambici.

PEractis omnibus rursum exeo, ut paucis
Quae ad rem praesentem pertinent, vobiscum agam,
Si ludus hic, quem conspexistis, Comicus
(1175) Vobis placuit, gaudemus, & agimus gratias,
Neque solum nostro, verum auctoris nomine
[p. 46] Susanna

Potissimum: cui favore vestro calcar additis,
Ad alias itidem conscribendas fabulas.
Namque hoc animum illius movebit maximè
(1180) Haud displicere vobis si suas intelligat
Comoedias. Itaque quamvis aetate iam ingravescente,
Atque valetudine imbecilliori, tum
Quotidiano erudiendae iuventutis labore
Satis superque prematur, nihilominus tamen
(1185) Confidimus posthac illum pro viribus
In hoc studio perrecturum: si modò sibi
Non deesse benevolentiam vestrum animadverterit,
Nunc missos vos facit: atque ut ea. qua scenico
Spectaculo exhibuit, vobiscum seriò
(1190) Perpendatis rogat. Nempe innocentiam
Tutam divino semper esse numine.
At perfidos atque impostores reliquos, cassibus
Quos alijs tendunt, plerumque irretirier.
Imò tum maximè falli, quando sibi
(1195) Cavisse videntur maximè: Deo impia
Eorum ulciscente scelera: atque innoxios
Suâ tuente gratiâ.
Nihil igitur agitis improbi, dum fraudibus
Impetitis innocentes. Quin ipsi vos perditis,
(1200) Et captores capti peritis infeliciter.
Id enim haec sacra nos monet, docetque historia. Sed
Oratione nimium longâ vos detinuisse videor:
Atque ob id intrò me recipio. Valete, & plaudite.
Continue
[
p. 47] Daniel

DANIEL
ACTORUM NOMINA.
DANIEL, Propheta.
CYRUS, Rex.
LYTURGUS, mystagogus.
PHILAX, mystagogi adiutor,
LEONIDAS, Nobiles.
BALTHASARUS,
ICHTHIBOLUS, Sacerdotes.
TORBELLUS,
MELCHIAS,
MYDA, Danielis puer.
PHORMIO, Lictores.
SYRUS,
BLEPHARO, Fabri.
MESSENIO,
PROLOGUS.
Iambici. RUrsus me spectatores, in proscenium
Iubet prodire choragus noster, novam
Vobis daturus Fabulam. Quid? fabulam
Dico, sacram ex sacris literis factam comoediam?
(5) Hanc fabulam dum appello, quis me non putes
Errare turpiter? Sed fabulam tamen
Eam futuram praedico verùm sacram,
Piamque in actus concinnatam scenicos,
A Schonaeo, scholae nostrae archididascalo
[p. 48] Daniel
(10) Hic quia suos vobis probari ludos Comicos
Saepè alias animadvertit, neutiquam sibi
In hoc suo studio cessandum existimat.
Malevolos, qui nunc hoc, nunc illud reprehendunt, nihil
Moratur, quin pulchrum his displicuisse autumat.
(15) Abundè illi satis est, si vobis, quos bonos
Esse arbitratur, placeat. A malis autem.
Et improbis culpari mauult, quam laudarier.
Atque optimè sentit, meâ quidem sententiâ:
Quando mali non nisi malos probant, bonos
(20) Incusant, atque omnibus insectantur modis.
Quos non alio pacto ulciscaris rectius,
Quam si allatrantes negligas.
Tum operae precium est eorum audire insaniam.
Dum contempti, sese nequeunt ulciscier.
(25) Sed missos illos faciamus. Vos alloquor,
Qui cum sitis boni, bonorum industriam
Iuuare vestris gaudetis conatibus.
Adeste, auresque nobis benevolas, & candidas
Praebete cum silentio. Ecce prodeuntem, periocham
(30) Qui vobis est recitaturus comoediae.
COMOEDIAE PERIOCHA.
VEri Dei cultor, & amator Daniel,
Idolatras vivens inter Babylonios,
Neque promissis, neque precibus induci potest,
Belo Babyloniorum ut sacrificet Deo.
(5) Mox rege urgente, constanter repugnat: &
Belum non nisi inani num simulachrum esse asserens,
Eiusque sacerdotes accusat, utpote
Qui regem, populumque suis sycophantijs,
[p. 49] Daniel
Dolisque fallerent. Quod cum rationibus
(10) Certis, indicijsque manifestis comprobat,
Sacerdotes necantur, Belum Daniel
Sternit, templumque eius subvertit funditus.



ACTUS I.   SCENA I.
DANIEL.
Iambici.

SUmmas tibi gratias ago benignissimè
Deus, pro maximâ tuâ erga me clementiâ.
Qui non solùm ea, quibus corpusculi necessitas
Eget, verum alia etiam plurima, quae ad gloriam,
(5) Et honorem spectant, liberaliter mihi es
Largitus hactenus. Tu insidias, & fraudes, quibus
Homines idolatrae, & impij me fallere,
Atque illaqueare conati sunt, à me avertisti procul:
Amara in dulcia, tristia in laeta, asperaque
(10) In iucunda, bonitate tuâ commutasti mihi.
Praeterea quòd regi nostro charus sim, quodque is me suis
Proceribus omnibus praepositum, ad maximos
Honores extulerit, meque intimum habeat, ac sua
Mihi consilia committat, credatque omnia,
(15) Id tibi soli acceptum ferri convenit.
Sed quid ego te praedicem, aut quid laudem mi Deus?
Nihil unquam tam magnificè quicquam dicam, quin benignitas
Longè id superet tua. Sed ut nihil est inter homines
Beatum omni ex parte. In hisce prosperis rebus,
(20) Et ex animi mei sententiâ cedentibus,
Unum hoc me angit, torquet, & affligit maximè
[p. 50] Daniel
Quod impium Beli idolum, haud secus quam verum numen
Coli videam. Cùm tu unicus, verusque sis Deus:
Qui quemadmodum coelum, terramque, & quaecunque hîc
(25) His continentur, ex nihilo quendam creasti, ita
Nunc admirabili tuâ prudentiâ
Conservas, ac moderaris omnia. Quae quidem
Quanquam certa, indubitata, multoque omnium verissima
Sunt, tamen haec aut nulli, aut paucis admodum
(30) Hîc potui per suadere hactenus. Imò ne regi quidem
Ipsi, qui nihilo caeteris prudentior,
Tuo divino numine neglecto, idolo quoque
Servit turpiter. O caecitatem abominabilem!
O impium perversumque hominum errorem! Quamdiu haec
(35) Impunita relinques Deus?
Nae tua admirabilis est clementia,
Qui vivere pateris, rebusque prosperum
Frui hos idolatras. Utinam ita divinae tuae
Voluntati visum sit, ut aut huic tam execrando mala
(40) Remedium tandem invenias, aut me aetate iam
Provectum, ex hac vitâ eximas.
Mori enim malo, quàm tùm horrendum quotidie intueri
Spectaculum, à cuius etiam
Commemoratione mens abhorrescit mihi.
(45) Sed video mystagogum prodeuntem. Hic rursus, uti
Opinor, hostias, aut epulas apparabit, ut
Belo sacrificetur cacodaemoni. Hinc amoliar
Me protinus; ne quod animo aegrè est, conspicer.



ACTUS I.   SCENA II.
LITURGUS, PHILAX.
Eiusdem generis versus.

PRaecepit mihi rex, ut relictis rebus omnibus,
[p. 51] Daniel
(50) Magnificum, splendidumque sacrificium Deo
Nostro Belo apparem. Id nunc sedulò est agendum
Mihi. Sed vereor ut solus sufficiam tam arduo,
Gravique negocio. Asciscendus itaque & accersendus est
Phylax amicus noster, ut hodie operam me iuvet suà
(55) Sed commode herculè illum huc accedentem video.
Eum hic praestolabor. Ph. Revisam quid meus
Agat Liturgus. At eccum, opportunè admodum.
Nihil potuit fieri commodius. Li. Prior ego
Illum compellabo. Hem Phylax, quo tibi iter est
(60) Tam manè? Ph. Ad te Liturge. Lit. Quid negotij est?
Cedò. Ph. Audio Belo apparandas esse victimas,
Easque magnas, atque splendidas. Itaque
Viso, an me adiutore tibi sit opus, quo aliàs usus es
Frequenter. Lit. Benè pol facis, & habeo gratiam:
(65) Iam enim te iussissem accersi. Ph. In tempore igitur
Me adesse gaudeo, nondum vocatum. Lit. Commodè id
Quidem mihi accidit, nam festinato opus
Est. Quare properemus. Quin rex ipse aderit: itaque
Ne quid praetermittamus, quod ad religiosum
(70) Ornatum, cultumque Dei pertinere videbitur,
Nobis magna erit adhibenda cautio.
Namque in divinis rebus negligentem,
Aut socordem esse, nequaquam decer. Ph. Sapienter pol facit
Rex, qui hunc Deum summis honoribus sibi
(75) Colendum esse arbitratur: cuius numine
Eius regnum miris est stabilitum modis:
Cuiusque auspicijs omnia hîc nobis cedunt feliciter,
A quo enim maxima beneficia accipit, ei ut gratiam
Referat, aequum esse existimat. Lit. Sapit is quidem
D 2
52 TERENT. CHRIST.
(80) Meâ sententiâ, qui numini tam magnifico
Se gratum praebet: quique in eo honorando,
Atque alendo nullis parcit sumptibus.
Qui quanquam magni sunt, minimè tamen eos
Puto conferendos, cum infinitis, innumerisque commodi
(85) Quae huius Dei favore Babylonij
Annis sunt consecuti plurimis. Verùm nimis
Hîc cessamus diu: ad templum nos protinus
Conferamus, ut quae ad sacrificium pertinebunt,
Absque ulla mora paremus. Phy. Praecede, sequor.



ACTUS I.   SCENA III.
DANIEL, CYRUS, LEONIDAS.
(90) Eiusdem generis versus.

Quanquam video mihi insidias parari
Ab hisce cacodaemonum cultoribus,
Meque illis invisum esse & ante intellexi,
Et nunc etiam multò magis intelligo; tamen
(95) Animam relinquam potius, quàm à veri Dei
Cultu me permittam avocarier. Quòd si
Omninò mihi moriendum erit, parvi aestimo:
Nam qui ita perit, minimè interit, postquam innocentibus,
Et praeter culpam damnatis, ad caelum patere
(100) Accessum, nobis credendum sit firmiter,
Quapropter nulli me adversarij sui
Terrebunt minis. Ne rex quidem ipse quicquam
Profecerit, si ad impietatem hanc me impellere
Conetur. Absit enim ut homini magis obsequar
(105) Quàm Deo. Quanquam illo sat benevolo, commodoque
Usus sum hactenus cum tamen ab idoli sui
[p. 53] Daniel
Cultu animum mihi planè abhorrere saepè senserit.
Sed ecce egredientem. ad templum illum iturum existimo.
Hic subsistam paulisper, ut, quo iter ei sit, sciam.
Cyr. (110) Ehodum, cessatum est satis, In templo parata iam dudum
Credo esse omnia, quare properemus, ne in morâ simus.
Leo. En adsumus rex invictissime, ad tua
Iussa exequenda prompti, atque expediti sedulo.
Cyr. Facitis uti decet, quando regi vestro obsequentes,
(115) Ac morigeros vos per omnia praebetis. Sed estne iste
Daniel, quem non ita procul hinc stantem conspicio? is
Est ipsus, opportunè herculè. Adoriar hominem, &
Ad templum deducam, ut mecum Deum Belum
Adoret, victimasque offerat. At nihil agam,
(120) Si illum novi satis. Quod tamen ei faciendum erit
Aliquando, si benevolentiam, atque gratiam,
Quam apud me est consecutus, stabilem & perpetuam sibi
Esse velit. Sed propius huc ad me accedit. Da. Salve plurimùm
Rex invictissime. Cyr. Salve Daniel. Quid hic
(125) Tibi negotij est, aut quem praestolaris? Dan. Te mi Domine
Accedentem videbam procul ideoque manendum hîc mihi
Aliquantisper arbitrabar. Cyr. Fecisti benè,
Laudo. Sed scin’ quid ego te nunc facere velim?
Dan. Nescio Domine. Cyr Dicam. Da. Ubi voles: quicquid praeceperis,
(130) Effectum dabo. Cyr. Deo nostro Belo sacrificium
Parari mandavi modo: eoque nunc me confero.
Age, sequere, ac tandem in hac re voluntati
Fac pareas mea. Dan. Prohibeat hoc Deus. Cyr. Quid ita? cedò.
D 3
54 TERENT. CHEIST.
Da. Quia eum neque Deum esse, neque quicquam aut efficere aut
(135) Praestare posse persuasi mihi. Cy. Antiquum
Pol Daniel tuum morem obtines. At vide etiam
Sodes, ne tibi temeraria illa linguae incommodet
Audacia, ac procacitas, suamque potentiam Belus
Clade, exitioque tueatur tuo. Da. Admodum
(140) Meticulosus sim, si illum mihi extimescendum
Putem. Alium, eumque verum nos Iudaei veneramur,
Colimus, atque adoramus Deum. Qui quemadmodum
Olim creavit, ita nunc quoque moderatur omnia.
Cy. Facis ut soles, dum nostrum aspernaris Deum:
(145) Sed ne tibios aliquando obturetur, periculum
Pol maximum esse existimo.
Quod etiamsi tu non metuis, tamen (quod his
Dicendum est seriò) malè faci, qui tibi
Tuo more, & non nostro hic vivendum putas.
(150) Quare si me audias, mittes illam obstinati
Animi pertinaciam, atque te obsequentem
In hac re praebebis mihi
Da. Si iustum, atque aequum esset, quod postulas mi domine,
Parêrem protinus: sed ad impietatem nemo me
(155) Facilè induxerit. Cyr. Laterem, ut video, lavo.
Hem, missum hunc faciamus, & ad templum properè
Accedamus. Tu cave, ne hac inconsulta temeritas.
Tibi magnum aliquod pariat malum.
Nunc aliud hocce tempus postulat: post de te videro.
Da. (160) Non me latet profecto, in quam gravibus periculis
Mea versetur vita: & quam multi hic sint in aulâ regiâ.
Qui me oderunt, quique extinctum volunt: itaque omnibus
Huc viribus incumbunt, ut & honoribus,
[p. 55] Daniel
Quos apud regem sum adeptus, & vitâ spolier
(165) Insuper. Sed nihil homines moror, modo
Deum habeam propitium mihi. Quod confido fore:
Nunquam enim ille deserit suos. Sed tempus est
Ut hinc abeam. Tibi commendo vitam, & salutem
Meam Deus: tu me tuere innoxium.



ACTUS I.   SCENA IV.
LYTURCUS, ICHTHIBOLUS, TORBELLUS, cum reliquis Sacerdotibus, CYRUS, LEONIDAS.
Eiusdem generis versus.

(170) PArata, quae ad Sacrificium erant opus, sunt omnia.
Ichthybole, reliquos conuoca sacerdotes,
Iamdudum adest Rex. Ich. Hem, faciam pol sedulò.
Demiror quid eos remoretur. Sed adsunt. Commodè herculè,
Eho fratres, sacerdotes pij, virique
(175) Sanctissimi: adeste. Quid vos istic obsecro
Detinvit tam divi ecce hic apparata sunt.
Omnia: regisque praesentia, sacrificium
Ut maturemus, postulat. Tor. Agedum, in nobis nihil est mora.
Cyr. Ehem Leonida, reliquique omnes, hîc quotquot
(180) Adestis, accedamus ad aram propius, &
In genua procumbamus, Belumque veneremur supplices,
Cuius auspicijs in hoc nostro regno feliciter,
Prospereque viximus hactenus.
Pro quo illius erga nos beneficio aequum est, ut ei gratias
(185) Agamus, oremusque ut hunc suum favorem,
Ac benevolentiam perpetuam nobis ac stabilem
Esse velit. Leo. Piè, atque ut te decet Rex invictissime.
D 4
56 TERENT. CHRIST.
Icht. Agitedum fratres, nunc cantum exordiamur mysticum.
Ego praecinam, vos succinite. Tor. Faciemus sedulò.
    (190) Sacris canamus vocibus,
Belum Deorum principem:
Qui nos ab hostis impetu
Suo tuatur numine.
    Hic dignus est maioribus
(195) Noster Deus praeconijs:
Hic evehi solemnibus
Laudem moretur cantibus.
    Hic est Dijs prae caeteris
Honore dignus maximo:
(200) Inuicta evius dextera
Nos servat in periculis.
    Id te rogamus supplices.
Intende nostris vocibus,
Hostesque nostros vindica,
(205) Tuam tuendo gloriam.
Icht. Euge fratres, nisi me mens fallit, litatum est
Feliciter: nam Belus omnium Deorum
Potentissimus, annuere visus est mihi nostris
Precibus. Tor. Et mihi profectò praesagit animus
(210) Nescio quid boni. Hinc rex invictissime,
Quaecunque es aggressurus, auguror tibi
Successura ex animi sententiâ: talem
Cùm protectorem habeas Deum,
Qui quicquid vult, vel solo nutu perficit,
(215) Cui qui repugnare, aut resistere conatur, nihil
Agit: cuique ipse haud gravatè cedit Iuppiter,
Quamvis saevo timendus fulmine. Cyr. Hoc quidem
Et antè re ipsâ non semel expertus sum, & in
Posterum me experturum confido: Icht. Istud quidem
(220) Fiet mi Domine: Verum etiam atque etiam vide
Sodes, ne quod Dei Beli benignitas
Indulsit hactenus, tibi Danielis
Intercipiat impietas: quem inter principes
Tuos honore ornatum maximo, versari
(225) Quotidie conspicimus. Cum ille tamen hunc
[p. 57] Daniel
Nostrum Deum adeò non colit, ut sibi etiam eum
Illudendùm, deridendumque existimet.
Quam certè ignominiam nequaquam impunitam fore auguror.
Cyr. Ego, quod in hac re me facere dignum est, invenere:
(230) Idque propediem. Vos in utramque aurem facite uti
Dormiatis. ad haec curetis sedulo,
Ne quid Belo desit. De epulis loquor apparandis:
Intellextin’ Ichtibole? Ich. Probè mi Domine.
Cyr. In aulam nunc revertamur Leonida.
(235) Ibi quid de Daniele sim facturus, consilium
Una tecum capiam. Qui nisi morem mihi gesserit,
Veluti antè benevolentiam meam est expertus, ita
Nunc iram sentiet. Leo. Rectè. Cyr. Praecedo, sequimini.



ACTUS II.   SCENA I.
CYRUS, DANIEL.
Iambici.

ESt ut dixti Daniel, peccatum à te maximum est,
(240) Qui tam procaciter nostrum spernis Deum:
Neque ullis induci potes rationibus, sententiam
Ut mutes, mihique in hac re te morigerum praebeas:
Cuius favorem, ac benevolentiam in te maximam
Hactenus es expertus. Da. Tua erga me clementia
(245) Est maior mi Domine, quàm ut eam verbis ullis queam eloqui,
Neque quicquam tam magnificè sum dicturus unquam,
Quin multò plus tua promereatur benignitas;
Quare ingratus meritò habendus sim, hominisque indignus nomine,
D 5
58 TERENT. CHRIST.
Si ullâ in re refrager tibi.
Cyr. Cur igitur non obtemperas? aut cur, quod iam toties
A te postulavi, non impetro cum gratiâ?
Age, ne tergiversare amplius. Crede hoc, inquam, mihi,
Quodcunque à me optaris, optatum feres:
Si te hic obsequentem praebeas mihi.
Da. (255) Abundè multa tua mihi praestitit benignitas:
At proinde iure inhumanus sim, si quid expectem
Amplius. Cyr. Age sodes, sine te exorem. Da. Oh, quid me oras domine: quasi
Orando te hoc à me impetiare oporteat.
Aufer mihi preces, & iusta impera. Cyr. Ohe Daniel.
(260) Superstitiosus es nimis. Da. Non me superstitio, at rei
Turpitudo & impietas deterret. Egon’ ut sculptile,
Ac vile simulachrum pro Deo colam, idne es
Auctor mihi? Absit, absit, inquam, à me procul,
Ut tale quid mihi vel in mentem veniat; tantum abest,
(265) Ut animum ad tam horrendum facinus inducere
Queam. Cy. Vah, quae haec est ingenij obstinati pertinacia!
Nunquamne tam blandè tibi dicam, ut animum mutes?
Mihique desinas adversari? Da. Si his obsequar
Tibi mi Domine, Deum meum offendam gravissimè
(270) Quod minimè ego expedire existimo. Cyr. Daniel.
Praefractus es pol, atque pertinax nimis,
Quàm vereor, ne malum aliquod hac
Tua tibi pariat contumacia. Da. Solam culpam ego
Esse arbitror: hanc si efugero,
(275) Quodcunque obtigerit, aequo animo feram. Cyr. Benè malum
Isthuc, atque fortiter. Sed dic mihi
Sodes, quod te rogo Daniel. Da. Quid mi domine?
Cyr. Cùm toties tantâ affirmes confidentiâ,
[p. 59] Daniel
Belum nihil nisi statuam esse inanimam,
(280) Hominis manibus confectam, an te hoc impune laturum
Credis? neque Deum extimescis, quem tanta afficis
Contumelia? Da. Non tam ab illo mihi timeo, qui nec valet,
Nec potest quicquam, quam ab eius
Mystis atque sacerdotibus: qui nullum non movent
(285) Lapidem, ut te infensum reddant mihi. Verùm nihil
Moror. Abunde ipsa sibi patrocinabitur innocentiae
Quae quidem premi, sed opprimi haud potest.
Cyr. Ah Daniel, eò me redigis, ut nesciam
Quid faciendum mihi fiet. Et vita tua
(290) Timeo. Da. Quieto anime esto mi Domine, quod sors feret,
Tolerabo fortiter. Cyr. Vide quid agas. Sed iam satis
Verborum est. Si sapis, vitabis infortunium.
Da. Commovi. Vae misero mihi!
Quid autem dixi? ah, erravi. Miser non est, nisi
(295) Cui Deus propitius esse desijt.
Sed ut intrò me nunc recipiam, tempus monet.



ACTUS II.   SCENA II.
BALTHASARUS, LEONIDAS.
Eiusdem generis versus.

REviso quid Leonidas agat, ut de eo
Quod heri à coena inter nos agebamus, loquamur
Prolixius. Sed ipse mihi procedit obviam.
(300) Nihil herculè potuit fieri opportunius:
Accedam, & alloquar. Leo. Hei mihi,
Quàm ego nunc illi timeo, & quàm me eius miseret.
60 TERENT. CHRIST.
Cui certum exitium impendere video. Bal. Hem Leonida.
Quis obsecro ille est, cui timere te dicis?
Leo. (305) Tun’ hic eras Balthasare? non praevideram
Te. Bal. Credo, sed responde ad id, quod te rogo:
Et quis sit homo, cui tu timeas malè? Leo. Ah, quasi
Ignores. Daniel est qui in periculum
Vitae brevi est venturus, nisi regi morem gerat.
Bal. (310) Ego quoque non parum metuo ne perniciem sibi.
Exitiumque adferat, dum nimium praefractus, sua
Nullum patitur refragari sententia.
Admonui hominem frequenter, atque adeò, ut sibi
Consuleret, obtestatus sum: sed nihil egi hactenus,
Leo. (315) Ego quoque eadem inculcando, inani operâ saepè
Me defatigavi. Sed quid quaeso cum illus agas,
Qui suâ sunt excoecati pertinaciâ?
Deos oremus Balthasare, ut temeraria
Haec eius confidentia, meliorem, quàm
(320) Nos arbitramur, consequatur exitum:
Namque illi ex animo benè volo. Bal. Ridiculum, an Dijs
Tu eum curae esse existimas Leonida?
Qui non solum hunc Belum, sed alios quoque Deos,
Ubicunque gentium coluntur, illudit.
(325) Spernitque contumaciter. Leo. Verum mihi
Hercule videris dicere: ob id quo haec ei
Res sit evasura nescio. Bal. Ipse viderit.
Si se servare nolit, quod quidem illi est in manu,
Pereat, intereat, nihil ad nos attinet.
(330) Sed video huc accedentes è templo sacerdotes:
Intrò igitur eamus, visamusque quem exitum
Haec res tandem sit sortitura. Leo. I prae, sequor.
[p. 61] Daniel



ACTUS II.   SCENA III.
ICHTHIBOLUS, TORBELLUS, MELCHIAS.
Eiusdem generis versus.

PRô Deum atque hominum fidem! quae est, si non haec insignis est
Appellanda contumeliâ? Hem, quid videtur
(335) Symmistae? Tor. Malo ego illum quovis puto dignissimum.
Mel. Nihil herculè est loci segnitiae, neque socordiae,
Quantum illius ego audaciam, & impias calumnias
Audio. Icht. Vah, in cruciatum hinc illum procul abreptum oportuit:
Ut suo exemplo doceat, quid sit periculi, Deos
(340) Contumacibus incessere convitijs.
Tor. Id quidem ego propediem illi eventurum auguror,
Nisi ab insanâ hac destiterit sententiâ. Mel. At ego
Nimis vereor (ut hoc inter nos hîc dicam liberius) ne
Suâ nobis malum aliquod pariat confidentiâ:
(345) Cùm palam, rege etiam praesente, audeat
Dicere, Deum nostrum Belum nihil nisi
Simulachrum esse inanimum, ac statuam vilissimam.
Quod si semel regi fuerit persuasum, isque illius
Verbis fidem habens, huiusce rei periculum
(350) Fecerit, actum est de nobis omnibus: perijmus funditus.
Una cum uxoribus, atque liberis. Ich. Isthuc malum
Superi avertent spero. attamen nescio pol, quid mihi
Mens praesagiat infortunij. Tor. Bono
Animo simus fratres: quod ille molitur,
(355) Facilè, ut opinor, propulsabitur: quando
Graviter ei minatus est rex, nisi sententiam
Mutet, Belumque colendum, adorandumque censeat
62 TERENT. CRRIST.
Sibi. Sin aliter fecerit, regique immorigerus esse
Perrexerit, certum paraecum ei esse exitium. Nunc itaque
(360) Mortis metu obsecuturum illum existimo. Et
Sapiet, meâ quidem sententiâ, si in aula regia
Inter proceres cum honore malit vivere,
Quàm vitam per cruciatus, ac tormenta finire
Turpiter. Mel. Idem & ego futurum spero. Et tamen
(365) Quoties praefracta hominis in mentem venis
Pertinacia, animus in genua, ut aiunt, concidit
Mihi: nihilque metuo magis, quum ne nobis ille
Magnam concitet tragaediam.
Namque inter aulicos, omnesque nobiles
(370) Quàm gratiosis sit scio: & quo pacto rex suum
Animum, suaque consilia ei credat omnia.
Ich. Minimè pol vanum, Melchia, hunc tuum metum
Ego esse censeo. at contrà cum mecum cogito,
Quanti hac res sit momenti, haud arbitror regem
(375) Dissimulaturum diutius:
Cùm omnis populus uno ore passim clamitet,
Non amplius ferendas esse impij hominis calumnias,
Cui si obfirmato animo Rex pergat adversarier,
Periculum est, ne illius facilitas, cultusque divini
(380) Neglectus, magnos in his nostris regionibus
Tumultus excitet. Sed nescio quem ex aulâ regiâ
Procul egredientem conspicor. Abeamus hinc:
Et unà consilium capiamus omnes,
Quo modo adversus huius scelerati conatus nos
(385) Tueamur, eique exitium moliamur denique
Ut quieto, ac tranquillo animo vivere
Posthac liceat nobis. Tor. Placet. Pol dignus est,
Qui pessimis circumveniatur, ac pereat modis.
[p. 63] Daniel
Mel. Id ego quidem, quo pacto fieri soleat, optime
(390) Calleo. Ich. Et ego certè. Eamus nunc, res non patitur moram.



ACTUS II.   SCENA IV.
DANIEL.
Eiusdem generis versus.

DIfficile atque arduum est, quod molior; & tamen
Magna spes habet animum, hanc rem mihi
Successuram ex sententiâ. Sed quoniam viribis
Humanis effici hîc nihil potest, orandus est
(395) Mihi Deus, ut meis succurrere dignetur conatibus.
Clementissime, atque benignissime Deus,
Qui solus in caelo: terrâque moderaris
Omnia: quique ex gravissimis periculi
Me saepè liberasti, oro te, atque obtestor, mihi
(400) Ut nunc praesens adsis, tuâque gratiâ,
Atque ope divinâ animum corrobores: ut in eo, quod
Tuo, ut arbitror, afflatus numine, aggredior, facinore.
Constanter perseverem. Ne permitte mi Deus,
Ut impium hoc hominum genus, impune in sanctissimum
(405) Tuum illudat nomen: nosque tuo divino hactenus
Addictos cultui, irridendos proponat sibi:
Adhaec cruciet, affligat, & vitâ tandem spoliet
Infandis excarnificatos modis. Quin pro tuâ
Erga nos pristinâ clementiâ effice potius.
(410) Ut impostores illi perditissimi,
Cassibus, quos nobis innocentibus
Tendunt, ipsi irretiti, poenas sceleribus,
Et fraudibus suis dignas luant: utque
Tandem re ipsa nobis declares, quàm nihil
(415) Omninò adversus invictum tuam potentiam, impia
Idolotrarum valeant machinae. Tum quàm miserè
64 TERENT. CHRIST.
Insaniant, & quantopere se fallant, qui cacodaemonum
Suorum praestigijs dementati, insolenter
Contra te cristas erigunt.
(420) Erit hoc per totum terrarum orbem memorabile,
Tuoque imprimis gloriosum numini.
Si abominandus ille praestigiator, atque
Impostor Belus, non magnis viribus,
Aut gravibus rerum tumultibus, at per me senem
(425) Imbellem, tuam ope confirmatum, corruat
Turpiter. Hoc quaeso nunc mihi sic eveniat Deus:
Ut detecta horum nebulonum
Impietate, atque nequitia, summis tuam
Erga nos laudibus evehamus munificentiam.
(430) Eia, benè rem successuram auguror: adeò
Divino afflatus oestro, animus gestit mihi.



ACTUS III.   SCENA I.
LEONIDAS, BALTHASARUS, CYRUS, DANIEL.
Iambici.

Quid nunc futurum arbitraris Balthasare? Aut quomodo
Ipse evades miserrimus? cui, cum in sententiâ
Perseveret constanter, moriendum erit
(435) Planissimè. Bal. Miseret me eius: nostramque vicem
Doleo, quibus amico tam fido, & candido
Posthac erit carendum: quo facili, atque commodo
Aliquot annis usi sumus.
Leo. Rerum humanarum haec est conditio, ut si quid cuipiam
(440) Cordi, aut voluptati sit, eo orbetur brevi.
At compescenda lingua est, crepuit ostium.
[p. 65] Daniel
Eho rex ipse egreditur. Abeamus Balthasare, ne
Nos ociosè hic offendat confabulantes.
Bal. Quin maneamus potiùs, ut audiamus, quomodo
(445) Haec res sit successura denique. Leo. placet. Cyr. Enimvero
Quando ego diligentius hanc rem mecum cogito,
Temerariamque Danielis confidentiam
Magis in animo perpendo, hoc mihi minus
Cessandum, aut connivendum hic esse existimo.
(450) Nam res maximi momenti est; ut pote
Quae ad reipublicae nostrae, atque adeò ad regni mei
Salutem, aut exitium pertineat maximè.
Ideoque prudenti mihi erit consilio opus.
Quod quidem ego in solo Daniele, de quo nunc laboro,
(455) Et cuius vitam in dubium venisse video,
Deprehendisse me puto hactenus. Quapropter haec
Res non mediocriter animum commovet meum.
Oh Daniel, quantas tuâ
Pertinaciâ paris curas, quas solicitudines,
(460) Et quam tristem moerorem adfers mihi! Quam quidem
Utcunque toleravi diu. Sed nunc eò
Res redijt, ut non sit dissimulandum ampliùs.
Obsequendum quidem amicis, sed ad aras. At Leonidam, &
Balthasarum hic consistentes video. nihil herculè
(465) Potuit fieri commodiùs: nam iam iam huc eos
Ad me iussissem accersier. Bal. Ultrò ad nos accedit, hem,
Vultus parum placet. Solitò mihi videtur tristior.
Appellemus eum comiter
Animo commoto blanda solet mederi oratio.
Leo. (470) Rectè isthuc. Plurima salute te tuus
Impertit Leonidas Rex invictissime.
E
66 TERENT. CHRIST.
Bal. Maiestatem tuam diu nobis salvam, atque incolumen
Deorum conservare dignetur benignitas. Cy. Pro isthoc
Vestro erga nos animo habeo gratiam: & si quid
(475) Usu venerit, vicissim vobis bene faxim lubens. At
Quid est, de quo hic inter vos colloquimini? seriam
Rem esse arbitror, modo fronti sit habenda fides,
Quae in vobis videtur esse parum laeta, atque hilaris.
Agite, ne celate, si quid est, quod vos solicitos
(480) Habeat: inveniam remedium isti aegritudini.
Bal. Et tu mi Domine, quàm soles videre tristior,
Quaeres animos nostros percellit maximè.
Cy. Quo pacto possem laeto esse vultu, quando tanta me
Cura, atque solicitudo premit. De Daniele
(485) Loquor, qui cum certum sibi videat adesse exitium, tamen
Non magis movetur, quam si saxum sit adamantinum.
Le. Idem, mi domine, & nobis luctum adfert gravissimum,
Atque adeò de eo hic inter nos loquimus, tantam hominis
Mirati confidentiam. At at, lupus est in fabula,
(490) Ipse egreditur foras. Cy. Is est profecto: compellabo
Eum, atque de eadem re obtundam denuò.
Da. Audire mihi visus sum vocem Regis, atque eccum:
Salve Rex clementissime. Cy. Salutem tibi
Vix ausim precari Daniel, quando salutem
(495) Tuam ipse negligis, vitaeque periculum
Videns, volensque adfers tibi. Dan. Vitae huius tacturam ego
Parvi aestimo domine, quae nullo etiam auferente,
Per se fluxa & fragilis est. Maiori mihi
Curae est animus, quem extincto corpore
(500) Saluum atque superstitem futurum credo. Cyr. Rectè Daniel.
Sed hoc sapientis esse tecum cogita,
Nunquam tam obfirmato esse animo, quin si quid aut tempus,
[p. 67] Daniel
Aut usus, aut res suadeat tibi, lubens.
Atque cupidè amplectare. Tum ut salutare
(505) Consilium dantibus haud gravatè pareas.
Quod tu quidem minimè tibi faciendum
Existimas: cum non ignores, quàm grauè
Periculum tua isthac pertinaciâ accersas tibi.
Dan. Si hoc quicquid est periculi, sine culpa effugere queam
(510) Domine, nequaquam me difficilem praeberem tibi.
Cyr. Qua tu mihi culpam commemoras Daniel?
Enimverò iam reticere nequeo amplius,
Nam ea quoque quae nolo, tua me loqui cogit
Peruicatia. Quoties ego tecum de eadem
(515) Re egi, quoties pro omnibus meis in te beneficijs
Oravi, atque obtestatus sum te, ut in hoc negotio
Obsequereris mihi. Cum tamen nihil impetraverim
Unquam. Quin nunc quoque cum de eodem serio
Tecum agam, me aversaris tam illiberaliter.
Da. (520) Pro summâ tuâ erga me benignitate
Hoc tibi debeo Domine, ut manibus, pedibusque noctes
Atque dies pro salute tuâ & regni tui
Incolumitate enitendum putem mihi tum capitis
Periculum libenter subeam, dum prosim tibi.
(525) Sed ad impietatem (ut tua pace isthuc dicam) nemo me
Facile impulerit. Cy. An impietas tibi videtur impudens,
Deo isti te praebere supplicem, à quo tanta hactenus
Beneficia consecuti sumus? & cuius numine, hoc
Nostrum regnum tot annos felicissimè
(530) Floruit. Da. Deo vero, coeli, terraque conditori
Isthuc acceptum ferri convenit: non isti Belo, qui
Neque valet, neque potest quicquam. Qui quemadmodum
Hominum manibus est fabrefactus, ita comminui,
E 2
68 TERENT. CHRIST.
Atque in nihilum redigi poterit facillimè.
Cyr. (535) Ah Daniel, non te ea loqui pudet? cùm & vitam, & animam ei
Inesse indubitatis constet rationibus.
Da. Quibus obsecrò? Cyr. Rogas audacisssime?
Cùm tam multo cibo, potuque ei sit opus
Quotidie: Da. Ridiculum, sacerdotes, cum uxoribus,
(540) Et liberis ea absumunt omnia. Belo nihil
Opus est, inanimae, mutae, atque imbelli statuae.
Qui cùm os, oculos, nares, atque aures habeat, his
Tamen utitur nunquam. Neque enim loquitur, neque
Videt, neque odoratur, neque audit quicquam. Cyr. Quid ais omnium?
(545) Tun’ Sacerdotes haec, quae quotidie magnis sumptibus
Belo apparantur, devorare dicis omnia?
Da. Dico, dico inquam, atque assero mi domine, omnibus
Istis epulis, vinoque tua quae liberaliter
Benignitas suppeditat, noctu cum suis
(550) Illos epulari, ac deliciari affatim.
Quod nisi certis indicijs, ac rationibus
Demonstravero, nullam causam dico, quin mortis supplicium
Continuo feram. Cyr. Age, placet, periculum faciam:
Nam in eum res devenit locum, ut necesse sit experirier.
(555) Agitedum Balthasare, ac Leonida, sacerdotes
Ad me sine ullâ conuocate morâ. Leo. Faciemus sedulò.
Cyr. Rem magnam esse dicite; ideoque protinus
Huc ut se conferant, curent. Bal. Fiet. Cyr. Tu Daniel
Me sequere intro. Dan. Nihil est quod aeque fecero lubens.
[p. 69] Daniel



ACTUS III.   SCENA II.
BALTHASARUS, LEONIDAS, ICHTHYBOLUS.
Eiusdem generis versus.

(560) NEscio profectò in quem tandem exitum haec sit evasura
Tragoedia. Eho. quid tibi videtur Leonida?
Leo. Ah, quid dicam, aut respondeam planè nescio miser.
Tam perijt Daviel, quam extrema faba, ut aiunt.
Ba. Certum id quidem. Leo. O ingentem hominis confidentiam!
(565) O inauditam animi pertinaciam!
At properemus, ne regem nostrâ offendamus morâ.
Bal. Mones probè. Sed commode eccum. Ichthybolum
Nobis obviam prodire conspicor,
Leo. Is est profecto, opportunè admodum. Alloquar.
(570) Ehem, quò tibi iter est Ichthybole? Ich. Ad regem
Rectà. Bal. Quid eò? Ich. Ut quae in mandatis inihi dedit
Deus noster Belus, ei exponam. Quae quidem
Minime iucunda, aut grata fore auguror. Leo. Quaenam illa sunt
Sodes? Narra obsecro. Ich. Minatur
(575) Belus regi graviter, nisi Danielem,
E medio tollendum praecipiat protinus.
Namque impietatem illius non ferendam esse amplius.
Bal. Quid audio? De eâdem re rex nos ad vos misit, Ich. oh,
Beasti. dignus pol est, qui cruciatibus
(580) Pereat gravissimis. Leo. Nos quoque hominis mirari non satis
Possumus impudentiam. Sed audi Ichthybole,
Quid indubitatis argumentis ostensurum regi hodie
E 3
70 TERENT. CHRIST.
Se dixerit, homo, omnium qui vivunt audacissimus.
Ich. Quid obsecro? Leo. Deum Belum nihil esse nisi statuam inanimam, ac
(585) Truncum vilissimum. Ich. O effrontem hominis improbi
Impietatem! Quanquam & antè illum dixisse
Idem, audivi saepius. Bal. At nunc audi quod est gravissimum.
Ich. Eho, an quicquam etiam amplius. Bal. Vero amplius. Cibum
Omnem, quem quotidie ad vos congerendum
(590) Curat Rex, non à Belo, sed à vobis absumi, &
Deglutiri asserit. Ich. Prô Deüm atque hominum fidem!
Cui unquam quicquam dictam est contumeliosius?
Leo. Nunc itaque nos misit Rex, ut te cum reliquis tuis
Symmystis ad se conuocaremus. Agedum,
(595) Propera, atque caeteros, quantum potes.
Conveni: simulque omnes sequimini protinus.
Ich. Faciam herclè sedulò. Bal. Hac nos redeamus Leonida.



ACTUS III.   SCENA III.
ICHTHYBOLUS, MELCHIAS, TORRELLUS.
Eiusdem rationis versus.

IAmne abierunt illi? & dicere mihi hîc quidvis
Impunè licet? Enimverò aut malè mens hariolatur mihi, aut
(600) Hic Daniel nobis magnum adferet infortunium:
Adeò nostras rationes video ab eo undique
Labefactarier. Ut Dij, Deaque omnes eum
Perdant sacrilegum: qui tantas nobis suis
Improbis conatibus curas parit,
[p. 71] Daniel
(605) Tantasque adfert solicitudines. Verùm nimis
Hic subsisto diu. Ad symmystas nunc mihi
Properè eundum est. Quaquam haud laetum scio me eis
Allaturum nuncium. Verùm nisi
Oculi hallucinantur, procul illos è templo conspicor
(610) Egredientes. Ibo obviam. Mel. Quòd saepè alias
Dixi Torbelle, idem nunc dico denuò:
Nisi sceleratum istud è medio tollatur caput,
Planè actum erit de nobis omnibus. To. Est ut dicis Melchia.
Quapropter summis nobis est enitendum viribus,
(615) Ut intereat, atque extinguatur scelus. At eccum Ichthybolum.
Hiccine eras Ichthybole? Non te praevideram,
Quo pacto apud regem res successit tibi?
Ecquid causa est obsecro, quod te tam citò
Conspiciamus reversum. An quia parum venisti in tempore?
(620) Ich. Dicam, inter eundum veniebant mihi obviam
Leonidas, & Balthasarus, à rege, uti
Dicebant, ad nos missi. Tor, Quâ de re? aut quid erat negotij?
Ich. Rogas Torbelle? Nescis quo in discrimine, &
Periculo simus. Mel. Quid ita sodes? Ich. Ah fratres, Daniel
(625) Est, qui hos nobis tumultus concitat. Sed non
Satis tutus mihi ad commemorandum hic videtur
Locus. Nec tempus cessandi est: iamdudum enim
Nos Rex expectat. Quare eamus: inter
Eundum rem omnem narrabo vobis: simulque consilium
(630) Capiemus, quomodo & illum perdamus, &
Nos ex isthoc extricemus malo. Mel. Placet.
E 4
72 TERENT. CHRIST.



ACTUS III.   SCENA IV.
CYRUS, DANIEL, ICHTHYBOLUS, MELCHIAS, TORBELLUS.
Eiusdem generis versus.

Vide etiam nunc Daniel, ne temet in exitium
Temerè conijcias. Nam si ea quae magnâ asseris
Confidentia, vana, atque falsa deprehendantur,
(635) Actum est, perijsti funditus. Da. Quae dixi mi Domine,
Vera esse iam faxo re ipsa comperias. Cyr. Sed cave
Ne nimium tibi confidas. Da. Bono animo sis obsecro.
Omnia mea mihi meditata sunt: neque quicquam, moror
Impostores illos perditissimos:
(640) Qui cum foris sunt, nihil illis videtur parcius,
Nihilque sanctius. Verum quam luxuriosè, ac turpiter
In suis istis nocturnis se gerant
Commessationibus, quàm avidè atque intemperanter
Illic abliguriant, ac devorent, quae comedi à
(645) Belo suo persuadent credulis, iam faxo ut omnibus
Sit notissimum. Cyr. Satis quidem istud fortiter
Mi Daniel. Verùm vide sodes, ne fortitudo isthaec
Inneruum erumpat tibi. Sed nescio quidnam
Sacerdotes remoretur tam diu. Da. Consilium
(650) Inter se capiunt, quo pacto fucum suum,
Dolumque occultent: tum quibus fallacijs
Me circumveniant. Sed nihil agunt. Veritas
Ad tempus obscurari, haud opprimi potest.
Cyr. Mira est in tam periculosa, atque dubia
(655) Re, animi tui constantia.
Da. Eum mihi securum reddit innocentia.
Cyr. Esto, sed video procul eos
[p. 73] Daniel
Adventantes. Hem serva: & ut tibi constes vide. Da. Deus
Meos conatus, uti spero, sua iuvabit gratia.
Mel. (660) Satis super hac re consultavimus diu.
At at, regem cum Daniele istic stantem video.
Me miserum! Mens mihi inhorrescit, & pedes
Suo vix funguntur munere, quando in mentem venit
Quid de nobis futurum sit: siquidem ille, quod
(665) Magno conatu molitur, perfecerit.
Icht. Estote animo forti, qui infirmioribus
Etiam saepe peperit victoriam. Sed alloquar:
Salus Rex invictissime. Tor. Salutem tuam
Belus, noster Deus, servare dignetur diu
(670) Incolumem. Cyr. Quem Deum vos esse dicitis,
Hic non nisi simulachrum vile, truncumque inanimum
Esse asserit. Mel. O impiam hominis impudentis
Calumniam! Cyr. Tum, qua Belo, quotidie opus esse dicitis,
A vobis devorari, atque absumi omnia.
(675) Tor. Prô Iupiter! vereor ne tellus nos absorbeat.
Da. Nihil nobis hîc tale metuendum puto.
Sed ne vobis impostoribus id accidat, periculum est
Maximum. Ich. Tun’ nos impostores appellas impudens?
Audis hoc ô Rex, atque impunitum relinquis
(680) Scelus? Cyr. Poenas equidem mihi dabit gravissimas,
Nisi id quod affirmare audet, palàm probaverit.
Sin autem illum verè haec dixisse, & vos nobis
Hactenus illusisse deprehendero: ad amplissimos
Honores illum evexero,
(685) Vobis in cruciatus abreptis atrocissimos.
Tor. Prohibeat hoc Belus noster Deus, ut nos sycophantijs,
Fallacijsque aliquem decipiamus. Tales, sumus
O Rex, atque ita nos gessimus hactenus, ut nihil istiusmodi
E 5
74 TERENT. CHRIST.
Quisquam de nobis temerè suspicari debeas.
Da. (690) Vah, quàm religiosè, ne unquam fucum cuipiam
Fecisse videantur. Mox divinâ adiuvante gratiâ,
Efficiam, ut, quam sancti viri sitis, notum sit omnibus.
Ich. Antiquam pol impietatem tuam obtines,
Quàm non diu impunitam fore, tibi nunc denuncio.
(695) Quae quidem hoc pacto retegetur commodissimè. Apponatur
Deo Belo solitus suus cibus, ac potus. Dein’
Rex templi fores suo sigillo ipse obseret:
Ne cuiquam omnino introeundi sit copia,
Quod nisi cras absumpta fuerint omnia,
(700) Nullum deprecabimur supplicium. Da. Agitedum, ratam
Esto. Ne crudelissimas
Quidem & ego recusabo pati poenas, nisi
Quod iam dixi verissimum esse demonstravero.
Cy. Ita herculè fiet. Nunc abite vos: ego,
(705) Quae ad hanc rem porrò erunt opus, curavero.



ACTUS IV.   SCENA I.
CYRUS, LEONIDAS, DANIEL, MYDA.
Iambici.

LEonida, fac diligenter apponantur omnia,
Et ne quid desit cura sedulò. Leo. Effectum dabo.
Rex invictisime. Cyr. Tam vinum effice ut promatur optimum.
Le. Flet. Cy. Eho, quo nunc animo es Daniel? nondum
(710) Vereris, ne tibi haec res caedat infeliciter?
Da. Nihil omninò Domine: Quin mens mihi, nescio
Quid, praesagit boni. Cyr. Miror me hercule:
[p. 75] Daniel
Neque, quid dicam, aut quid coniectem scio. Leo. Apposita
Nunc mi Domine, ut vides, sunt omnia. Cyr. Benè factum Leonida:
(715) Exeamus iam. Ego fores meo sigillo
Obsignabo. Da. Hem Myda, cedò cribrum, & cinerem, de quibus
Tibi dicebam modo. My. Accipe. Cyr. Quam tu rem novam
Inceptas Daniel? Da. Hac imposturâ ego
Impostores illos fallam, ac circumveniam miserè,
(720) Ut imprudentes ipsi in exitium ruant.
Cy. Causam, cur istud facias, non intelligo.
Perge, sino. Da. At faxo ut mox intelligas. Nunc si
Placet exeamus Domine. Cy. Probè, ut videtis, ostium
Est obseratum. Nullis iam fallacijs,
(725) Technis, aut sycophantijs erit locus.
Da. Illae quidem cras, nisi me fallit animus,
Manifesto deprehendentur: miraberis
Mi Domine, ubi videris. Cy. Res indicabit: Has
Intro me nunc sequimini. ________________


ACTUS IV.   SCENA II.
TORBELLUS, MELCHIAS, ICHTHYBOLUS.
Eiusdem generis versus.

________________ Hem Melchia, iamne
(730) Abijt Rex? Mel. Abijt Torbelle, ostio templi
Accuratè obserato. Eho, viden’. To. Video, atque gaudeo.
Quin prodis Ichthybole? Ic. Nihil herclè in me est morae.
Tor. Viden’ consignatas fores? Ich. Benè habet, pol commodè
De cibo, potuque apponendo, succurrebat mihi.
Mel. (735) Vah, callidum consilium. Manifestò tenetur sacrilegus.
76 TERENT. CHRIST.
Tor. Iam omni nos tandem exoluemus metu, in crucem
Eo abrepto scelerato. Ich. Nae ille lamentabitur,
Ubi cras omnia absumpta esse viderit.
Sed occidit sol, appetitque vespera.
(740) Nunc intrò eamus: & per occultum istud ostium,
Uti consuevimus, templum ingrediamur, &
Totam hanc noctem, unà cum uxoribus & liberis,
Sumamus hilarem: tuta enim hîc nobis sunt omnia.



ACTUS IV.   SCENA III.
ICHTHYBOLUS, TORBELLUS, MELCHIAS,
cum reliquis Sacerdotibus.
Eiusdem generis versus.

ADeste symmistae, coenam opiperam, atque splendidam
(745) Paratam hic nobis esse videtis. Accumbamus, &
Genio iam indulgeamus affatim. Tor. Nihil
Est aequè quod faciam lubens: nam iam dudum animus est
Mihi in patinis. Mel. Ego quoque vel lupo esurientior
Sum. Ich. Accumbe igitur. Hic in promptu est, famelicum
(750) Quo ventrem exsatures: Eho, quid cunctamini?
Paratis semper obfuit dilatio.
Tor. Verè istud à te dictum est Ichthybole. Ich. Nunc quisque arripiat, quod
Palato maximè sapit. Ego hunc armum ovillum
Distribuendum sumam mihi: ut habeant quod comedant
(755) Mulierculae. Mel. Pol optimè facis, laudo:
Atque hac spumanti patera referam gratiam:
Ich. Nae tu homo es facetus, atque lepidus Melchia.
Sed ebibe. Tor. Attingite quaecunque sunt apposita: Nam
[p. 77] Daniel
Apud mensam verecundari non decet,
(760) Et haec nobis constant minimo: cum gratis ea Dei
Beli benignitas nobis suppeditet quotidie.
Me. Ichthybole hunc tibi praebibo cyathum. Ich. Sit tibi
Saluti Melchia. Tor. Agedum uxor, matronaeque reliquae
Praebete vos hilares. Ich. Torbelle, quo pacto tibi hoc
(765) Villi sapit? Tor. Nunquam in vita bibi meracius.
Mel. Admovete manum patinis. Hem quid cessatis? omnia
Nobis sunt absumenda. Quisque se virum
Praebeat. To. Ego meo munere fungor sedulò. Mel. Nec me
Edacior, aut bibacior est quisquam. Ich. Eia, sic decet.
(770) Sed pueris ne quid desit curandum est. Tor. Eam ego mihi
Deligo provinciam. Hem capite. Mel. Celebrandus est
Summus noster Belus praeconijs, nobis
Qui haec largitur sine sumptibus nostris. Hem Bele, Deus omnium
Deorum maximè, hunc tibi craterem praebibo,
(775) Plenis exhauriendum faucibus. Euge, annuere pol
Capite videbatur. Totum ebibam. Te Ichthybole
Deposco, qui pro Belo respondeas mihi.
Ich. Faciam sedulò, & libenter herculè.
Tor. Agitedum fratres, hanc noctem in gaudio,
(780) Ac laetitia degamus. Mel. Hem, accipe: & vide
Ichthybole, ut respondeas, idque unico
Haustu. Ich. Nil detrecto: fauces enim ariditate crepant mihi:
Et quo plus bibo, eò sitio magis. Mel. Ha, ha, hae, aquilae
Ea est senectus. Hem Torbelle, exporrige
(785) Frontem videre mihi tristior. omnem metum,
78 TERENT. CHRIST.
Omnemque ex animo eijce aegritudinem.
Cras illum ad cruciatum abripi videbimus,
Qui insidiatus nobis est hactenus. Tor. Poena
Se dignas patietur scelus.
(790) Ich. Oh, quàm gratum atque iucundum spectaculum
Praebebit nobis. Mel. Meritò herculè illi accidet,
Qui ab impietate suà nullus se passus est rationibus
Abduci. Ich. Fratres nunc abundè exaturati sumus.
Surgamus. Tor. Ubi voles, placet. Ich. Hem muliercula,
(795) Auferte, quae supersunt omnia: nihilque relinquite,
Praeter inanes patinas. Mel. Praecede Ichthybole,
Nos te sequemur. At at, quid hoc? pedes suo
Vix funguntur munere, iam tempus est, ut ad somnum
Me componam, atque hanc edormiscam crapulam.
(800) Tor. Me quoque vinum vicit planissimè. At mox cùm
Accubabam, quàm mihi pulchre videbar sobrius.
Ich. Ohe, dormitum eamus nunc omnes. Mel. Rectè mones.



ACTUS IV.   SCENA IV.
DANIEL.
Eiusdem rationis versus.

NOn me clam est, quàm duram nunc susceperim
Provinciam. Verùm mea sic est ratio, & sic
(805) Animum induco meum, priùs meam me
Amissurum vitam, quàm non perfecero,
Quod me facturum recepi: Nil impostorum minas,
Molitionesque impius moror: nihil mortis
Cruciatum, quem intentant mihi. Si moriendum est,
(810) Pro verâ religione, proque Dei nostri
[p. 79] Daniel
Nomine mori, mihi quavis vita futurum est dulcius.
Dum ne ob malefacta pereo parvi aestimo.
Sed hoc quanquam planè persuasum habeo, & animus mihi
Confirmatus est satis: tamen
(815) Humani nihil à me alienum esse sentio,
Qui totam hanc noctem insomnem duxi: etsi nullo ex metu hac mihi
Oritur animi commotio: neque ex periculo,
A quo me divina, uti confido liberabit
Clementia. Quid igitur? cùm mecum cogita,
(820) Quae crastino die impostorum istorum sit futura
Lamentatio: quando miseris se videbunt
Circumventos modis: quae regis indignatio:
Quae uxorum, liberorumque eiulatio:
Quae bonorum gratulatio, quique plausus:
(825) Tum quae rerum sit exoritura commutatio:
Haec inquam, aliaque similia in animo considerans,
Ac perpendens, non est mirum profecto, si
Somnum hac nocte oculis non viderim meis. Nunc credo eos.
In suis epulis, & commessationibus
(830) Esse totos: Atque adeò, ut iam noctis tempus est,
Cibo, potuque oppletos, obrutosque altum
Stertere, impendentis securos periculi.
Dormiant: ego illos, ut merentur, excitabo
Sacrilegos: Nam mihi Deum adiutorem confido fore:
(835) Qui per me suum famulum execrabiles
Cacodaemonum regi, omnique populo revelabit
Astus, fallacias, & sycophantias.
Quibus illi simplices homines ac credulos
Miserè fefellerunt, atque illuserunt hactenus:
(840) Praeterea cunctis maiestatem, numenque ostendet suum.
Quae ut ita nunc eveniant, oro atque obtestor mi Deus.
80 TERENT. CHRIST.
Sic tua potestas evadet celeberrima,
Si his impijs per me retectis fraudibus,
Abominabile istud idolum evertatur turpiter.
(845) Age, age, benè rem successuram mens auguratur
Mihi, ita nunc gestit gaudio. Ibo intrò, & simulac diluxerit,
Ad regem ibo, ut nihil in me esse morae intelligat.



ACTUS V.   SCENA I.
CYRUS, DANIEL.
Iambici.

Quid, itane ad clarum dormivi diem? Quanquam
Maiorem noctis partem degi insomnem: adeò
(850) Sum sollicitus, in quam tandem hac res sit evasura
Catastrophen: adeoque metuo, ne Danieli
Infeliciter haec cedat confidentia.
Qui si falso sacerdotes accusasse
Deprehendatur, nulla causa est, quin diris cruciatibus
(855) Afflictus, miserè pereat protinus. Quod idem quoque
Sacerdotibus eveniet, si fucum nobis ab illis
Factum esse constiterit: At nimium Danieli
Timeo malè: cui ex animo cupio optime. Neque id herculè
Mirum, cum illius operâ, ac consilio hactenus
(860) Usus sim felicissime: cumque ipso auctore nihil
Unquam sim aggressus, quòd non prosperè successerit.
At eccum eum exeuntem. Quam quietus, ac
Tranquillus sit vide. Da. Regem loquentem
Audire hic videor mihi. Diem felicem & prosperum
(865) Tibi opto Rex invictissime. Cyr. Habeo gratiam
Mi Daniel, idemque tibi reprecor. Sed ne id precer
[p. 81] Daniel
Tibi frustra, nimis herculè metuo. Quod si
Nunc etiam à pertinaci, atque isthoc proposito adamantino
Recesseris, & culpam confessus, Belum mecum adoraveris,
(870) Non solum haec, quae ingenti reipublicae tumultu,
Magnoque meo dolore hactenus es molitus, tibi
Ignoscam, verùm etiam ad dignitatem maximam,
Amplissimosque honores prae omnibus reliquu
Meis te proceribus efferam.
(875) Nihil optabis, quin optatum feres. Da. Absit
Mi domine, ut vana, atque brevi rerum terrenarum gloriâ.
A vero me abduci patiar. Quanquam tuorum
Erga me beneficiorum tanta est copia, ut nihil
Addi queat. Sed ad templum nunc, si videtur,
(880) Eamus. Ibi impostorum istorum tibi retegam fallacias.
Cyr. Mirabor, si tu isthuc nobis effeceris.
Praecedamus nos Daniel, vos sequimini.



ACTUS V.   SCENA II.
ICHTHYBOLUS, MELCHIAS, TORBELLUS.
Eiusdem rationis versus.

EHo, diluxit. Cesso pultare ostium
Melchia? At ipse opportunè exit foras. Hem Melchia.
Mel. (885) Quisnam est qui me? Tun’ hîc eras Ichthybolei
Quid, hic tam manè? qui noctu tantum biberas? Ich. Neque
Quiescendi, neque dormiendi mihi fuit
Copia: ita nobis à sceleratis Danielis machinis
Cavere nos tempus monet.
(890) Sed eccum Torbellum. Torbelle, quid nobis
Adfers? Tor. Egon? Nihil me hercule, nisi caput
F
82 TERENT. CHRIST.
Nocturnâ gravatum crapulâ. Nunquam pol, quod sciam,
Coenavi delicatius, nunquam prolixius.
Non vinum, per Iovem, mihi videbatur,
(895) Sed nectar merum. Ich. Valeant ista. Aliud hocce
Tempus postulat. Iam, ut opinor, aderit rex.
To. Adsit ubi volet: In portu nos navigamus incolumes
Mel. Ita spero. Tor. Speras Melchia? Vah, certa res
Est. In Danielem cudetur faba. Ecce regis
(900) Sigillum illaesum, atque integrum.
Mel. Video. To. Ad hoc, consumpta intus deprehenduntur omnia.
Sed eccum regem accedentem. Ich. Cedamus illi paululum
Atque à templo abeamus longiùs. Mox huc reversi,
Exoptatum nobis conspiciemus spectaculum. Me. Fiat.



ACTUS V.   SCENA III.
CYRUS, DANIEL. LEONIDAS, ICHTHYBOLUS, cum reliquis Sacerdotibus.
Eiusdem generis versus.

(905) AD templum venimus, cera inviolata, & integra
Est. Vae tibi Daniel. Da. Nihil
Metuo quicquam domine: Confringe sigillum,
Atque ostium aperiri iube. Cyr. Hem, factum est. Ingrediamur. Da. Sequor.
Cyr. Pol magnus es Bele, neque quicquam in te est doli.
(910) Heus, heus, adesdum Daniel. Viden’ hîc nihil
Ex epulis hesternis relictum? O te miserrimum!
Da. Non ego miser Domine; sed faxo ut hos miseros
Esse fateare, qui suis technis, & fraudibus
Tibi os subleverunt hactenus. Cyr. O ingentem hominis improbi
(915) Audaciam! Da. Ne vociferare mi Domine.
[p. 83] Daniel
Quin potiùs, quaenam haec sint pedum vestigia?
Quae passim conspicis, tecum perpende sedulo. Hem,
Mane sodes; nec quoquam longiùs progredere. Cyr. Prô
Deüm immortalium fidem!
(920) Quorum tu haec esse arbitraris vestigia.
Da. Sacerdotum procul dubio, eorumque uxorum,
Et liberorum. Cyr. Siccine suspicare Daniel?
Non suspicio haec est mi Domine: indubitata res
Est, ac certissima. Cyr. Videris mihi verisimile
(925) Dicere. Vah, mihi sic verba esse data dispudet.
Eho, trahite huc ad me impostores istos impios.
Hem. quid cessatis? Le. Effectum dabimus rex invictissime.
Cy. Digni sunt, qui indignis pereant modis. Leo. Vah, hiccine
Statis sacrilegi? Ich. O nos miseros! Leo. Comprehendamus mastigias.
(930) Ich. Ah, quid peccavimus obsecro? Le. Iam id quidem factum est
Palam. Ich. Quid cedò sodes. Leo. Procedite: in templo
Vos opperitur rex: ibi scietis. Quid tergiversantur
Scelesti pugnum ijs in os nisi sequuntur ingere.
Adducimus tibi rex, quos voluisti. Cyr. Bene
(935) Fecistis. O impostores! O homines, omnium
Qui vivunt, sceleratissimos
Ich. Haeccine sunt regis verba? Cyr. An mutire etiam nunc audes scelus?
Ich. O miseriam! Cy Siccine nos dignos arbitrati estis,
Quos ludificandos vobis praeponeretis?
(940) Tamque sceleratis circumveniretis dolis?
Ich. Quid deliquimus obsecro? Cyr. Rogas quid deliqueritis impudens?
Res manifesta est. Unde hac vestigia? Ich. Quae vestigia? Cyr. ah
Nondum vides homo impudentisimè? vestigia haec
F 2
84 TERENT. CHRIST.
Vestrorum sunt pedum, uxorum atque liberorum
(945) Etiam: quod satis ipsa arguit diversitas.
Quod nisi statim rem, uti se habet, expedieritis mihi,
Vos omnes unà cum uxoribus, & liberis
Discruciandos tradam tortoribus. Ich. Eheu nos miserrimos!
Cyr. Vah, dicite inquam, idque ocyus, unde hac sint vestigia.
(950) Eho, cunctamini? Rapite eos hinc ad carnifices,
Ut tormentis verum exprimant. Ich. Mi domine, ne saevi
Sodes tantopere. Omnem rem indicabimus. Cyr. Loquere
Igitur. Quid cessas? Ich. Sub mensa occultum est ostium,
Per quod & ingressus in templum, & regressus
(955) Nobis semper patuit. Cy. O nunquam auditam audaciam!
Visamus Daniel. Prô summe Iupiter!
Siccine Belus quotidie multis indiget?
Vix mihi tempero, quin in capillum vobis involem
Impostoribus. Ich. Eheu, clementiam tuam
(960) Imploramus Rex mansuetissime. Cy. Auferte mihi preces, quibus
Efficietis nihil. Vinctos omnes abripite hinc, & sternite.
Proculcate, ac trucidate illos protinus.
Quin etiam intereat, quisquis vos audet remorarier.
Ich. Misereat te nostri rex clementissime.
Cy. (965) Vah, nullus iam clementiae est locus, abripite
Inquam illos ex oculis meis continuò: &, ut
Dixi, sine ullâ interimite morâ. Ich. Heu nos infelicissimos!
Cy. De uxoribus vestris, & liberis, mihi
Quid sit statuendum, mox videro. Hem, abripite tergiversantes.
(970) Et fustes, nisi sequuntur, impingite. Da. Quid nunc tibi
Videtur Domine? Cy. Daniel,
Te magni precij hominem esse, meritò semper arbitratus sum:
[p. 85] Daniel
Et posthac à me multo pluris aestimaberis.
Quem ego quidem quovis honore dignum iudico.
(975) Nunc tibi Belum hunc in manus do, abutere
Eo, uti voles. Tum templum illius, si videtur,
Evertito. Da. Gratiam tibi mi domine habeo maximam,
Cyr. Eamus hinci pudet enim me, pigetque in hoc
Execranda loco diutius morarier.



ACTUS V.   SCENA IIII.
PHORMIO, SYRUS. ICHTHYROLUS, MELCHIAS, TORBELLUS.
Eiusdem generis versus.

(980) RUrsúmne restitatis ignavi? Syr. Colaphos, nisi
Se moverint, impingamus nequisssimis.
Ich O nos miserrimos! Ph. Supplicium vestris sceleribus
Dignum luetis. Mel. Vae, vae nobis infelicibus!
Conuincimur veris, & me mei pudet. Syr. Satis
(985) Iam querelarum est, satisque cessatum. Pervenimus
Ad locum, ubi aut lapidibus obruendi, aut alijs
Quibus libet modis trucidandi sunt perfidi.
Tor. O. miseriam! Pho. Nunc aut saxa in eos conijciamus, aut
Transfigamus nequissimos. Syr. Agitedum, strenuos
(990) Viros nos praebeamus. Ich. Heu me miserum! Differor
Doloribus. Mel. Itane mori miserum est? Tor. Maturate sodes,
Et subità morte perimite nos infelices. Pho. In hoc
Equidem versamur sedulo.
Syr. Collapsi in terram, extremum iam exhalarunt spiritum.
Pho. (995) Trahamus intrò cadavera, ut sub vesperum
Sepeliantur alicubi. Sy. Placet. Ph. Nunc intrò eamus, &
Hilarem hunc sumamus diem. Sy. Nil pol fecero lubentius.
[p. 86] Daniel

ACTUS V.   SCENA V.
BLEPHARO, MESSENIO, DANIEL.
Eiusdem generis versus.

Mlror quid sit, quod nos ad se vocari iussit Daniel
Tum, ut vectes, atque secures adferremus. Mes. Neque ego quid
(1000) Causae sit scio: nisi quod sacerdotes Beli audio
Martis hodie esse afflictos supplicio. Bl. Sic est:
Atque ideo fortè in templo nobis demoliendum eris
Aliquid: Nam eo uti veniremus: per servulum suum
Mandavit nobis. Quare properemus ne nostra cum
(1005) Offendamus mora. Da. Nescio quid remoretur fabros,
Quos huc ad me iam dudum iussi accersier.
Sed procul huc illos adventare conspicor,
Securibus, atque rectibus probè armatos.
Mes. Hem Blepharo, Danielem video stantem ante ostium
(1010) Templi: nostrum adventum opperitur, ut arbitror.
BI. Adeamus ad eum, atque appellemus comiter.
Mes. Salve vir honorande. Da. Salvete viri. Benè
Fecistis, quòd maturius adestis. Sequimini me
In templum: ibi est, in quo vestrâ mihi operâ erit
(1015) Opus. Bl. Neque hic, neque alibi usquam in nobis erit mora.
Mes. Impera, ac factum puta. Da. Benignè dicitis.
Hoc Beli simulachrum prosternite, atque humi
Proiectum comminvite, ac conculcate protinus.
Bl. Hui Deum Belum nobis uti violemus, praecipis?
(1020) Prohibeant hoc superi. Mes. Ego herclè eo scelere meas
Non ausim polluero manus. Da. Nihil periculi est.
Non ille Deus est, sed inanima, & vilis statua, minimo
Sternenda negotio. Agite sodes, experimini, &
[p. 87] Daniel
Vectes, cuneos, atque secures illi àdmovete fortiter.
Mes. (1025) Tantum profectò, tamque nefandum committere
Non ausim facinus. Tu si me fortè audacior es Blepharo,
Ehodum, admove manus. Bl. Absit Messenio.
Da. Vah, quid statis meticulosi. Nihil hinc vobis mali
Eveniet. Ad me recipio. Quin templum quoque hoc
(1030) Totum evertendum erit vobis. Agite, nulla
Vos remoretur cunctatio.
Mes. Hem, vis quidem haec est. Quid? cogis nos? Dan. Cogo atque impero.
Bl. Faciamus herculè sedulò, sed hac quidem
Conditione, ut si quid fortè hinc evenerit.
(1035) Infelicius, tu accusandus sis solus, ut pote
Qui nos invitos huc impuleris. Da. Ratum
Esto manus tantum admolimini. Mes. Aereus
Hic est Deus profectò, & intus planè luteus. Bl. Iupiter.
Supreme! quam ego novam rem video? Dij vos perdant sacrilegos,
(1040) Qui credulos nos vestris fucis, ac fallacijs.
Decepisti hactenus. Da. Iam dudum illi dignum suus
Sceleribus perpessi sunt supplicium. Vos pergite
Et impium monstrum prosternite, atque humi
Praecipitate strenui. Tuero te
(1045) Nunc Bele, si quid divinae in te habes potentiae.
Mes. Ha, ha, hae, praeceps in terram corruit miser. Nae ille
Ficulnus planè, atque imbellis Deus est. Bl. O nos stultissimos!
Qui truncum hunc pro Deo nobis adorandum, ac
Colendum censuimus. Da. Nunc templum aggredimini alacriter,
(1050) Totumque evertite, atque solo aequate. Quod ubi
Fuerit effectum, mercedem vestris laboribus
Dignam faxo ut habeatis protinus, Mes. Faciemus herculè
Sedulò. Da. Nae res haec mihi cessit feliciter.
F 4
88 TERENT. CHRIST.
Sed absit ut in hac re mihi quicquam arrogem.
(1055) Quin divino potius est asscribendum numini,
Quodcunque hic est gestum. Humanum nihil potest
Ingenium, nihilque nostra valet industria.
Sed intrò eo, & fabros dum veniant, opperiar domi,
Mes. Nunc diruta, eversaque sunt omnia Blepharo:
(1060) Nil iam restat, nisi ut pretium
Nobis debitum petamus. in quo Danielem
Promptum, paratum, atque benignum fore arbitror.
Ble. Eamus ad illum & acceptâ pecuniâ, diem
Hunc laeti, atque hilares transigamus. Mes. Hem, placet.



PERORATIO.
Iambici.

(1065) HIc desistemus spectatores optimi:
Nam plura his auctor adijcienda non putat.
Cùm historia ad perfectum sit deducta exitum.
Quae autem sequuntur ibidem in sacris Biblijs,
Nimirum quo pacto dracone occiso Daniel
(1070) Obiectus sit leonibus, & divino numine
Servatus integer, salvusque evaserit:
Haec noster addenda sibi non putavit, utpote ab
Hoc argumento aliena; & ex quibus alia confici
Posset actio. Neque haec eò arbitrabitur
(1075) Nunc quisquam dicta, quòd poëtam istum alterum,
Qui ea coniunxit, reprehendendum putemus: at
Ob id solùm, ne quis, ut imperfectam, atque mutilam
Hanc nostram reijciendam censeat comoediam.
Nunc superest, ut vobis agamus gratias.
(1080) Quorum silentio, ac modestia, noster
Hic ludus scenicus stetit feliciter.
Quae sanè res auctori ad alias fabulas
[p. 89] Daniel
Scribendas, nobis verò ad agendas maximum
Nunc addit calcar. Neque necesse esse arbitror.
(1085) Ut huius sacrae historiae vobis mysticum
Hic explicem sensum: cum is cunctus sit notissimus.
Nimirum hominem probum, atque pium etiam inter impios
Incolumem, ac tutum fore semper, Deo in omnibus
Rebus ei auxiliante. Hinc itaque solatium
(1090) Petemus, si fortè in homines inciderimus
Malos: rati à nullo nos posse laedi, modo Deum
Habeamus adiutorem, ac propicium. Nunc si
Quod actum est, vobis non displicuit, plaudite.
FINIS.
F 5
TERENTII CHRISTIANI.
TRIUMPHUS CHRISTI.
ACTORUM NOMINA.
THRASO,)
SANGA, ) Sepulchri
DONAX,) custodes.
SIMALIO.
MAGDALENE.
MARIA.
SALOME.
ANGELUS.
IESUS.
CAIPHAS, Iudaeorum
ANNAS, Principes.
PETRUS, )
IOANNES, ) Apostoli.
THOMAS,)
CLEOPHAS. Discipuli.
LUCAS,
PROLOGUS.
Iambici. SAlute vos, huc quotquot accessistis, plurimâ
Puerorum impertit grex, auctorque ludi scenici,
Quem hic vobis sumus exhibituri novum, pium,
Ac sacrum ex sacro Euangeliorum sumptum codice.
(5) Sed antequam, hic quis sit futurus, proferam,
Paucis mihi vobiscum agendum esse arbitror.
Poëtis veteribus, qui in arte comicâ
Sibi elaborandum putaverunt, id maximè
Fuit curae, populo, ut placerent, quas fecissent fabulas.
(10) Itaque iocis, salibus, facetijs, atque
Dicterijs, quamvis lascivioribus, saepè, ac parum
Verecundis, quaesitis, & captatum undique
Popularem conabantur aucupari gratiam.
Quod ut facerent, ipsa ilos compellebat res: nisi
91 TRIUMPHUS CHRISTI.
Explodi, quàm stare suas maluissent fabulas.
(15) Quod, praeter alios, Comicorum principi
Terentio haud semel usu venisse legimus.
Nunc nostra aetas aliam vitam, alios mores postulat.
Neque enim quae tantùm delectent, aut quae voluptatis
Illecebris in animos auditorum influant:
(20) Sed potius quae doceant, quaeque salubribus
Monitis, ac praecepti vos meliores reddant, sibi
Poëtae aevi nostri in medium adferenda existimant.
Inter quos Schonaeus noster didascalus,
Nomen non dubitat profiteri suum: quod hactenus
(25) Talia scripsit, palamque spectanda edidit,
Ut qui inter vos animo sint benevolo, atque candido,
Illius haud facilè possint, aut debeant
Culpare operam aut industriam improbare. Felicissimus
Ille profectò esset, si omnibus placeret: sed
(30) Id quia nulli unquam contigit mortalium,
Quod proximum est, bonis nimirum cùm placet,
Abunde sufficere hoc sibi debere arbitratur: nec
Quicquam omninò sperandum, aut optandum amplius.
Sed vereor ne prolixiore oratione vos
(35) Offendam: atque ideo desino. Nunc comoedia
Huius quam sumus acturi, audite periocham.
COMOEDIAE PERIOCHA.
REviviscit Christus. Iudaeos corripit
Metus. Mox conuocato concilio, ei mala
Remedium quaerunt, inductis pecuniâ
Custodibus sepulchri, ut corpus clanculum
(5) Ab eius discipulis ablatum dicerent.
Christus varijs locis suis sese exhibet
Conspicuendum. Laetantur omnes affatim.
92 TERENT. CHR1ST.
Solus Thomas, illum qui nondum viderat,
Diffidit. Cui Christus, se ostendens denuo,
(10) Animum confirmat, magnoque implet gaudio.



ACTUS I.   SCENA I.
THRASO, SANGA, DONAX, SIMALIO.
Iambici.

DEum immortalem! quidnam hoc monstri, aut prodigij
Est? serva me miserum. Perij, interij planissimè.
San. O populares, date viam quâ fugere liceat,
Removete quicquid me posset remorarier.
(5) Sed neque quò fugiam, neque ubi me abscondam, neque
Dedecus hoc quomodo celem, scio infelix: ita
Tremo, ita paveo, adeoque me pudet mei.
Don. Nullus sum, totus occidi miser, genua mihi
Horrore succidunt, vox deficit, lingua
(10) Haeret faucibus. Vah, ne salus quidem
Nobis salutem adferre, si cupiat, potest.
Sim. Eho, quid haec sibi res vult obsecro? hunccine
De improviso mihi obijci metum tantum?
Ut neque quo pacto evadam, aut ubi lateam, certum fiet?
(15) Membra tremore debilia sunt, mens formidine
Planè obstupuit mihi. Nae nos missi sumus
Huc auspicio malo. Eho Thraso, quo fugis?
Siccine me solum deseris? Thr. Ego pol neque
Quo fugiam, nec quò me recipiam scio:
(20) Ita nunc penitus oblitus sum mei Simalio.
San. Prô summe Deus! unde hic tam subitò mihi oboritur timor?
Cùm non alius me soleat esse confidentior?
Ah, quid sibi vult hic tremor? quid isthuc est mali?
Nequeo satis mirari, neque conijcere, nisi
93 TRIUMPHUS CHRISTI.
(25) Me saga quaepiam suis
Excantarit praestigijs. Ah, nescio unde nunc
Vel auxilij vel perfugij mihi parem copiam.
Hem, quo pacto se res habent Thraso? Benè est,
Saluum te esse gaudeo. Thr. Non diu erimus Sanga,
(30) Nisi nos hinc statim subducamus. Sim. Fugiamus
Dum possumus, dumque incolumes sumus: nam mens
Nescio quid mihi profecto praesagit mali.
Don. Non pol temerè est, nostri quod sic obstupuerint
Animi: & nescio quis fulgor è sepulchro effulgeat.
(35) Quem oculi non ferunt mei: atque ideo in pedes
Me quantum queo. Sim. Eho Donax, siccine
Nos hic relinquis solos? Ehem quid stamus?
Cur non & nobis prospicimus in tempore?
Th. Agitedum, quisque sibi consulat, ego neminem
(40) Moror. Tempus enim hoc praecavere me mihi, non alijs sinit.
Vos omnes obtestor, fugam
Nostram qui fortè conspexeritis, si quis nos
Consectetur, ne monstretis, quâ aufugerimus viâ.



ACTUS I.   SCENA II.
MAGDALENE, MARIA, SALOME, ANGELUS.
Eiusdem generis versus.

EHo sorores, diluxit, uti conspicamini.
(45) Eamus, nullaque remoretur nos cunctatio, ut
Christi, magistri nostri corpus supremo
Decoremus munere. Mar. Rectè atque piè. ingratae enim
Essemus, atque ab omni humanitate alienae, si in eo nos
Tardas aut negligentes praebeamus. Sal. Est
(50) Uti dicis soror: neque
Quicquam est, quod aequè fecero lubens. Mag. Agite.
94 TERENT. CHRIST.
Properemus igitur: nam res non patitur moram.
Sed ô nos infelices! quae tam benevolo,
Tamque benigno, comique magistro, atque Domino
(55) Spoliatae sumus. Ah, tum demum nostra intelligimus bona
Cùm ea, quae in potestate habuimus antè, amisimus.
Hoccine memorabile, atque credibile est? tantam
Perversitatem, invidiamque innatam esse hominibus, ut
Qui maximè ipsis consultum velit, eum oderint
(60) Insectentur, & è vita sublatum optent maximè!
O Hierosolyma, Hierosolyma, prae caeteris
Christo longè semper infestissima civitatibus!
Quid isthuc? Adeon’ rem redijsse, ut qui omnia
Sibi postputarit esse prae tua salute,
(65) Eum tu tam procaciter reieceris?
Qui vitae tibi fuit auctor, ei uti malefico
Vitam ademeris? Eheu, siccine tam bene merito gratia
Refers? Si illum tibi in crucem tollendum existimas,
Vitae qui auxilium tulit, quid facias illi qui dedit
(70) Damnum aut malum? Mar. Mirum quae illis dementia
Excecarit animam, ut tam crudele facinus.
Atque horrendum scelus perpetrare fuerint
Ausi. Sal. Dicam soror. Mala mens, malus animus.
Mag. Rectè, atque verè tu quidem isthuc: pertinax:
(75) Enim illorum procul dubio id effecit nequitia,
Ac vehemens gloriae, atque honorum cupiditas.
Nam ubi animus pravae ambitioni se semel
Obstrinxit, consilia necesse est consequi
Consimilia. Sed inultum, sat scio, istud auferent
(80) Nunquam: brevi futurum tempus auguror,
Suam cum frustra deplorabunt contumaciam:
Nolo in eos quicquam graviùs ominarier:
95 TRIUMPHUS CHRISTI.
Ipsi posterius sentient, Sed non procul
A sepulchro absumus, uti videtis. Mat. Sic est.
(85) At nescio quo pacto animus mihi magno inhorrescat metu.
Sal. Ego quoque prae formidine
Vix subsisto misera. Mag. Credo, sed quis nobis amoverit,
Saxum ingens à sepulchro? gravius est enim
Quàm ut nos queamus amolirier. Mar. Id onus
(90) Certè foemineis est impar viribus. Sal. O nos miserrimas! [miserimas]
Utinam hic esset aliquis, qui auxilium nobis ferat
Ma. Accedam proprius. Deum immortalem! quam novam
Ego rem hîc video? Mar. Eho, quid vociferare Magdalene?
Cedo sodes. Mag. Nae nos mulieres omnium
(95) Quae vivunt felicissimae sumus. Sal. Quid ita?
Eloquere amabo. Mag. Ecce amotum saxum. Mar. Deus
Bone! boni quid conspicio: Mag. Atat, quis iste, qui
E sepulcbro elucet, fulgor? & nisi
Mihi oculi hallucinantur, video adolescentes duos.
(100) Divinâ specie ac formâ resplendentes, atque fulguris
Instar coruscantes. Sal. Video & ego prae metu. [ Membra mihi tremunt miserae. Ma. Abeamus hinc sodes
Sorores, divinum istum splendorum oculi non ferunt mei.
Ang. Non est quod metuatis, aut trepidetis mulieres.
(105) Estote bono animo; quem quaeratis scio. at
Hic illum non invenietis: iam dudum enim
Vivus è sepulchro surrexit, quem mortuum
Vos lugetis. Agitedum sodes, mittite
Formidinem. tuta, atque salva sunt vobis [< otque]
(110) Omnia. Quod eventurum saepius vester
Magister praedixit, nunc contigit, nempe
Ita decretum fuisse arcano, atque inscrutabili
Patris coelestis consilio, ut pro culpâ, & crimine
96 TERENT. CHRIST.
Hominum moreretur: tertio tamen revicturus die.
(115) Quod accidisse ego nunc vobis nuncio.
Ecce vacuum, atque inane sepulchrum, accedite
Proprius, atque introspicite, Mar. Eho, retinete me.
Sal. Non possum misera: nam ego quoque prae formidine
Vix pedibus insisto. Ma. Ah, quantus me corrupuit metus.
(120) Neque mirum. quid enim est unquam visum prodigiosius?
O Deus! serva nos obsecro.
Mag. Eho sorores, animum recipite: nihil hîc,
Ut auguror, nobis eventurum est mali. At
Quid hoc? quò tam subitò adolescentes isti duo
(125) Ex nostris evanuerunt oculis? Mar. Mirum ni Angeli
Fuerint huc è coelo demissi. Sal. Verum mihi
Videris dicere soror: nam divina in eis,
Non humana relucebat formae gratia.
Mag. Sic est profecto. Nunc in urbem protinus
(130) Recurramus; uti ea, quae hic vidimus, nostris
Commemoremus: animumque illis expleamus
Gaudio. Mar. Placet. Sal. Nae nos laetum adferemus nuncium.



ACTUS I.   SCENA III.
CAIPHAS.
Eiusdem rationis versus.

UT nihil quietis est in pectore! propter nuncium
Istum, quem ad me modo pertulerunt ex ijs
(135) Quidam, quos istius impostoris sepulchro
Servando praefecimus,
Nimirum terrore, ac repentino metu
Se perculsos, turbatosque monumentum
Reliquisse omnes. Atque adeò id existimare
(140) Certo nunc accidisse, quod de eo fuit
97 TRIUMPHUS CHRISTI.
Ante praedicatum: nempe ut tertio die
Revivisceret. Id ne nunc verè contigisse
Credant multi, periculum puto esse maximum.
Et ne istud fiat, nobis, quotquot rem curamus publicam,
(145) Enitendum est sedulò. Itaque consilium erit
Inveniendum, quo huic occuramus malo. Nam si id
Populo semel fuerit persuasum; actum est, perijmus funditus.
Quare ne quid tale eveniat, summa est adhibenda cautio.
Sacerdotum itaque & scribarum collegium,
(150) Coetumque omnem iubebo conuocarier:
Ut ex eorum decreto, quod ad hanc rem opus erit,
Primo statuatur tempore ________________


ACTUS I.   SCENA IV.
MAGDALENE,,?? MARIA, SALOME, IESUS.
Eiusdem generis versus.

________________ Properate sodes
Sorores, ego praecedo, vos me sequimini.
Mar. Agedum, sequemur sedulo.
(155) Sal. Hem, Magdalene, quis is est obsecro, quem nobis obviam
Venire video? Mag. Nescio Salome. Mar. Ad nos affectat viam.
Ies. Salvete foeminae. Mag. Salve vir humanissime.
Ies. Magdalene, salve. nostin vocem auditam saepius?
Mag. At, at, quid hoc prodigij est? tu magister.
(160) Profectò tu magister meus es, salvum te esse gaudeo.
Mar. Deus bone, prae laetitiâ, atque metu quid agam nescio.
Ies. Estote animo bono. Non spectrum est, quod videtis, aut
Phanthasma. Me, me, inquam, vivum, salvumque conspicamini.
98 TERENT. CHRIST.
Nunc itaque absque ullâ morâ renunciate
(165) Fratribus, quae vidistis: eisque uti in Galileam
Se conferant meis praecipite verbis, ibi me eos
Visuros. festinate inquam, laetoque tristes
Exhilarate nuncio, nimirum me revixisse:
Mox ad Patrem, mihi vobiscum communem, ascensurum.
(170) Deponant igitur terrenos affectus, & animum
Ad spiritualia, & coelestia erigant.
Mag. Domine Domine, siccine me relinquis miseram?
Et tecum ut colloquar amplius, negas mihi?
Sal. O Magdalene, cohibe te sodes, quid obsecro
(175) Nobis felicius? quando illum, quem extinctum, atque mortuum
Existimabamus, vivum salvumque ipsae conspeximus.
Quid rem tam prodigiosam nostris impertire fratribus
Cessamus? Ma. Non dubium est nunc nobis quin revixerit:
Cùm & Angeli antè istud factum esse dixerint,
(180) Et ipse iam conspiciendum se praebuerit nobis.
Mag. O insperatum gaudium! Sed vereor ut
Nobis fides habeatur, rem admirabilem,
Nec unquam alias auditam nunciantibus.
Sal. Metuo id ego quoque nam mulieribus, facilis
(185) Illa ad credendum proclivitas, apud viros
Plerumque fidem derogat. Nihilominus tamen
Ego verum id esse arbitror: adeo animus insolito
Mihi gestit gaudio. Ma. agite, pergamus: iam non procul
Ab urbe absumus: & verbis non possum eloqui,
(190) Quàm cupida sim haec nostris narrare, & per totum
Divulgare oppidum. Mag. Neque ego hoc celabo
Quenquam; etiamsi mortis periculum ex eo
Sciam oriturum mihi. Sal. Euge soror, sic decet.
99 TRIUMPHUS CHRISTI.



ACTUS II.   SCENAI
CAIPHAS, ANNAS.
Iambici.

Quid nunc agimus Anna? actum est, siquidem illi verum praedicant.
An. (195) Ego neque quid dicam, neque quid consulam scio:
Adeò me tristissimus hic perturbavit nuncius.
Vah, quid hoc monstri est? Iracundiam vix sum
Apud me. Prô Deum immortalem! quae est si non haec maxima
In nos dicenda est contumelia. Ca. Rumor hic
(200) In ore est omni populo. Hoc ex aedibus
Mihi modo prodeunti, quot dixêre? nihilominus tamen
Ut verè haec accidisse credam, animum non possum inducere.
Quid tu Anna? certane illa esse putas omnia?
An. Dicam sanè quod sentio,
(205) Tu dijudica. Veluti cacodaemonis
Ope, atque subsidio vivus multa edidit
Miracula, ita nunc quoque suis
Praestigijs eundem illum, quo familiariter
Dum vivebat, utebatur, impium
(210) Genium illusisse arbitror custodibus.
Hinc ille terror, hinc illa trepidatio.
Ca. Verisimile profecto atque adeo verum mihi,
Ut ex animo loquar, videris dicere. An. Quod si id non fuit,
Aut si istud populo non facile posse putas persuaderier;
(215) Habeo aliud quod magis probes.
Ca. Agedum, profer amabo: nam audire gestio.
An. Sepulchri custodes ad nos huc conuocabimus,
Bisque maximâ obtrusâ pecuniae
G 2
100 TERENT. CHRIST.
Summâ, quam ad eam rem nunc domo extuli, silentium
(220) Imponemus. Ca. Rectè laudo. An. Hem, mane & sine
Me pervenire quò volo. Ca. Perge, nihil impedio.
An. Aliud maius ab ijs extorquendum nobis existimo.
Ca. Quid? dic sodes. An. Ut vanam, inanemque metum cum
Fuisse praedicent. neque
(225) A morte surrexisse illum, sed dormientibus
Ipsis, discipulos eius venisse, atque corpus illius
Abstulisse clanculum. Quid hoc? Ca. Probè herculè.
Nunquam audivi melius consilium dari.
Neque, dubium ist, quin id pecunia facilè ab ijs
(230) Impetraturi simus: aurum enim, &
Argentum quid non efficit?
An. Nihil est tam sanctum, quod non violari, nihil
Tam munitum, quod non expugnari pecuniâ
Possit. Sed quosnam eos esse arbitrare, qui
(235) Huc ad nos accedunt? Ca. Nisi
Quid me fallit prospectus ex satellitibus
Sunt ijs, quibus sepulchri commissa fuit
Custodia. Ca. Nihil te fefellit visus: Thraso est, &
Sanga. Nescio quid inter se loquantur serio.
(240) Subsistamus paulisper hic, & eos opperiamur.
Praeterea sermonem illorum clanculum
Observemus: qui procul dubio futurus est
De eadem re, quae nos quoque perturbavit graviter. An. Hac
Igitur deflectamus, mox ad eos conversi, negotium
(245) Agemus nostrum: de pecuniâ loquor
Eis donandâ, intellextin’ Caipha? Ca. Probè.
101 TRIUMPHUS CHRISTI.



ACTUS II.   SCENA II.
THRASO, SANGA, ANNAS, CAIPHAS.
Eiusdem generis versus.

Id mirandum, & nullis verbis efferendum
Prodigium! Nil pol in vitâ mihi accidit
Formidabilius. Sa. Et mihi etiam nunc animus
(250) Magno tremit metu. Th. Cui posthac dubium esse poterit,
Quin iam contigerit, quod de eo fuit divulgatum antea?
Ca. Audin’ Anna quid dicat? An. Ego vero audio,
Et me audire taedet. Sed remedium, ut arbitror,
Iam inventum est ei malo. Ca. Scio, Sed quid insuper
(255) Sint dicturi, porro auscultemus. Sa. Ego quoque
Nazarenum illum, multis tormentorum cruciatibus
Afflictum, tortumque atque adeò cruci affixum,
Non mortuum iam, sed verè revixisse auguror.
Nam inusitata, atque insolita erant illa, quae
(260) Videbamus. Nec est quod somnium quisquam id
Fuisse dicat; cum vigiles, uti praeceptum erat
Nobis, omnes excubaremus.
Th. Ego certè per totam illam noctem nunquam omnino me
Dormivisse scio. Sed quid, quod te rogem?
Sa. (265) Quid? cedo. Th. Nonne tibi terribilis ille fulgor
Videbatur, qui ex monumento elucebat? quem mei
Nullo pacto ferebant oculi. Sa. Neque mei
Profecto: nec unquam memini me perturbatum magis.
Itaque in pedes, quantum poteram, me protinus
(270) Conijciebam. Thr. Non tu herclè solus Sanga, sed
Et ego, quo non alius confidentior
Fuit hactenus, tum caeteri,
G 3
102 TERENT. CHRIST.
Quotquot eramus, magno pavore territi,
Fugiebamus omnes turpiter.
San. (275) Agnoscerem culpam, nisi necessitas,
Durum, ut aiunt, telum nos coegisset: nam paululum
Si istic mansissemus, perijssemus planissimè.
Th. Verum dicis: & ideo fuga vitae consulere malui,
Quàm frustra repugnans interimi. San. Optimè:
(280) Nam vir fugiens pugnabit denuò. Ca. Tempus
Est interpellandi: nam garriendi
Nullum faciunt finem. accedamus propius ad
Illos. San. Hem Thraso, Annam, atque Caipham, principes
Nostros hic consistentes video. Th. Sunt? Profectò sunt; parum
(285) Mihi videntur hilares: & rectâ ad nos huc accedunt viâ.



ACTUS II.   SCENA III.
CAIPHAS, ANNAS, SANGA, THRASO.
Eiusdem generis versus.

EHo, quò vobis iter est? aut quâ de re hic fabulamini?
San. Quasi non viderimus eos antè, respiciamus
Thraso. Th. Intelligo, An. Hem. quid mussitatis inter
Vos? San. Quis hic est, qui nos? eho, ignoscite
(290) Domini, non praevideramus vos: etiamnunc
Mens nobis planè obstupuit prae formidine.
Ca. Facessat stupor, atque omnis perturbatio.
Th. Istud quidem factu mihi esset difficillimum.
San. Ego etiam, quoad vixere, nunquam huius noctis obliviscar
(295) Infelix. Pedibus pol magnam habeo gratiam,
103 TRIUMPHUS CHRISTI.
Qui me ex tanto surripuerunt periculo.
An. Navos imbelles, trepidi, atque uti mulieres, estis creduli:
Ad ludicra spectra, & inania phantasmata
Turbati, atque exanimati protinus. Th. Eho, quid
(300) Istud? Ludicrâne tu illa & vana fuisse existimas?
Totâ erras viâ, aliud profecto diceres,
Si adfuisses domine: nam nimium vera, atque certa erant
Omnia: qualia ego in vita nunquam vidi, neque videre
Cupiam unquam. Quid tu ais Sangas in periculo.
(305) Eodem qui mecum fuisti.
San. Fui herclè, & me incolumem evasisse gaudeo.
Ca. O homines meticulosos, ignavos, atque trepidos!
Animo forti, & invicto viros esse decet. Th. Non ita
Loquereris domine, si ipse praesens adfuisses.
An. (310) Nugae. Sed mittamus ea, & ad id quod rogo
Respondete mihi. Verenè vos illum revixisse
Putatis? Sa. Id quidem haud dubium est mihi. An. Quid tu
Thraso? Th. Verum ego Sangam dixisse existimo.
Ca. Prodigiosa sunt quae praedicatis. dicite
(315) Sodes, quis unquam mortuus revixit? fabulas
Mihi herclè non fit verisimile, neque commentum placet.
An. Nec mihi profecto, sed auscultate. Est quod seriò
Loquar vobiscum. Sa. His sumus domine: dic quae
Vis, aures ambo tibi praebemus sedulò
(320) Ca. Quomodocunque se res habet, celato opus
Est. Th. Hoc quidem factu esset difficillimum:
Cum rumor hic per totum dispersus sit oppidum.
An. Valeant ista. inveni remedium huic rei:
Atque id tale est, ut vobis adiutoribus
(325) Feliciter successurum putem: neque
G 4
104 TERENT. CHRIST.
Ingrati erimus. Sa. Huiusmodi obsecro aliquid inveni,
Nos quidem ad vestrum exequendum mandatum erimus
Parati per omnia. Cai. Iam dudum tale quid
Inventum est: & id utile, atque fructuosum
(330) Imprimis erit vobis. Th. Oh, arrige
Aures Thraso. San. Cedo quid sit, nam audire gestio. An. Vestros
Omnes collegas absque ullâ conuocabitis morâ.
Illos dico, quibus sepulcrum servandum mandavimus,
Et ne sit inter illos, qui cunctetur, aut
(335) Difficilem sese praebeat: pecuniam hanc
Omnem, qua in turgido hoc marsupio est, inter
Vos distribuetis. Eho, quid stat! accipe.
So. Hui, tam graves auri loculos? Ca. Rem acu tetigisti: parum enim
Et putum est aurum, aperi crumenam. Th. Bone Deus
(340) Cui unquam quicquam accidit felicius? An. Aurum id omne
Inter vos dividite, dein’
Foras egressi, per totum oppidum, cuilibet,
Sive is sit vir sive foemina, persuadebitis,
Quantum potestis, non illum revixisse,
(345) Sed corpus eius vobis dormientibus.
A discipulis illius ablatum esse clanculum.
Quid hoc? placet, an nondum etiam? Sa. pol callidum
Consilium, laudo: & quod iubetis sedulò herculè
Faciemus: & credo successurum: nam quo modo
(350) Id fieri soleat, callemus probè. Ca. Benignè dicitis
An. Praebete vos vires. Sa. Nunc ad sodales
Hinc recta properamus via: Ca. agite, & hanc rem, uti vos decet
Curate gnaviter. Th. Fies
Nae nobis hic dies illuxit felicissimè.
105 TRIUMPHUS CHRISTI:

ACTUS II.   SCENA IV.
MAGDALENE,, PETRUS, IOANNES.
Eiusdem generis versus.

(355) DEum immortalem! Iamne erumpere hoc mihi gaudium?
Iamne exclamare licet? Vivit, vivit profecto,
Quem nos omnes arbitrabamur mortuum.
O nos felices! quibus tam insperatum obtigit
Gaudium. O Deus! serva obsecro
(360) Haec nobis bona. Sed quos nunc mihi potissimùm,
Quibus haec commemorem optem dari? verbis enim
Vix effari possem, quàm cupida sim narrandi, quae
Apud sepulchrum, & in reditu ad urbem ipsa conspexi modo.
Quae non vana, at vera, indubitataque esse existimo.
(365) Sed video huc accedentes nescio quos: è grege
Nostro sunt, nisi me falit prospectus, paulisper hîc
Subsistam, donec propius accesserint.
Pet. O nos infelices! qui tam amabili Domino,
Atque magistro orbati sumus.
Io. (370) Heu quantâ de spe decidimus! speraveramus
Enim illum tertio revicturum die;
Quod ex eius sermone saepè me intellexisse memini.
At haec spes nos fefellit miseros, Sed adest
Magdalene. Et laeta est, nisi me fallunt oculi.
(375) Mag. Ioannes & Petrus sunt, nihil potuit fieri commodius, huc
Ad me accedunt. Nae illos laeto, gratoque impertiam
Nuncio. Pet. Eho Magdalene, quid tibi accidit?
Videris enim mihi esse quàm soles hilarior.
Quod equidem eò magis miror, quod quò in malo
G 5
106 TERENT. CHRIST.
(380) Versemur, minimè ignotum sit tibi. Mag. Fratres
Salvete, nuncium adfero vobis gratissimum.
Io. Quemnam obsecro? cedo sodes Magdalene. Mag. Atqui
Ego vos oro, atque obtestor, uti auscultetis. Ex
Me faxo audiatis rem miram, atque incredibilem.
(385) Pet. Agedum, narra amabo iam dudum nos praebemus
Attentos. Mag. Ignoratis, quantum gaudium
Ego apportem vobis. Io. Ah, aufer pollicitationes;
Rem potiùs ipsam paucis eloquere. Mag. Paucissimis.
Iesum dominum, atque magistrum nostrum revixisse
(390) Vobis nuncio. Pet. Eho, vide quid dicas mulier, à morte
Tu Christum revixisse ais? Mag. Ego illum nuncium
Nunc adfero profecto, quem verissimum
Esse deprehendetis. Io. Magdalene, faxit
Deus, ut vera sint, quae praedicas. Mag. Certa
(395) Res est, frater, dubitare dudum desij.
Nam ipsa hodie cum alijs quibusdam egressa sororibus,
Sepulchrum inveni vacuum: plurimaque alia
Prodigiosa, quae nunc non est narrandi tempus.
Deinde ad urbem cùm reverteremur, ipsa
(400) Ego praesentibus alijs Christum vidi vivum: atque adeò
Cum eo sum collocuta familiariter. Pet. Sanáne
Es Magdalene? Mag. Sana sum Petre, & vera
Quae dico reperietis omnia. Io. O nos felices!
Siquidem tu haec certa praedicas. Mag. Procul absit à
(405) Me, ut vos fallam: quid lucri sit mihi, si mentiar?
Aut quem aequa, ac me ipsam fefellero? Fratres, ita
Mihi Deum velim propitium, ut ego vobis
Vera, atque certa nuncio. Pet. Ioannes, ego ad
Sepulchrum ipse propero, rem inquisiturus
(410) Exactiùs: mulieri nihil fidei habeo.
107 TRIUMPHUS CHRISTI.
Io. Benè facis: matura reditum. nos te expectabimus domi.



ACTUS III.   SCENA I.
CLEOPHAS, LUCAS.
Iambici.

EHò, quid ais Luca! Veráne esse credis ea
Quae mulieres metu simul atque gaudio
Perculsae, nunciabant modò. Luc. Ego Cleopha
(415) Quid dicam, aut quid credam planè nescio.
Credulum mulierum genus est, quae falli atque errare
Solent facillimè. Cl. Non illa solum istud
Nobis renunciavere, at viri quidam
Etiam ex nostris, ut audio ad sepulchrum
(420) Egressi invenerunt illud apertum, & vacuum.
Luc. Scio frater. atqui eidem ille resurrexisse eum
A morte affirmare non audent: neque id
Verè contigisse omnino credunt. Cl. Haud mirum profecto:
Quid enim prodigiosius est, & quid magis
(425) Humanae naturae adversatur, quàm hominem mortuum
Reviviscere? Mag. Est ut dicis, & tamen ipse
Mortuos frequenter in vitam revocavit.
Atque huius prodigiosa rei
Nos ipsi testes oculati sumus. Cl. Verè
(430) Tu frater isthac praedicas.
Neque igitur absurdum, aut mirum videri
Debet, si quod in alijs efficere potuit, idem sua
Virtute nunc praestiterit sibi. Luc. Utinam verum
Sit, quod augurare Cleopha, & tamen istud ita esse ut
(435) Credam, nondum possum animum inducere. Cl. Neque ego quidem.
108 TERENT. CHRIST.
Sed satis iam, satis hîc latuimus diu,
Sacerdotum in nos odio, atque metu territi.
Nunc, si videbitur, ex urbe ambulatum eamus.
Luc. Placet. Sed quò nobis eundum existimas?
Cl. (440) In oppidulum Emauntem, non nisi spacio
Sexaginta stadiorum ab urbe dissitum.
Luc. Nihil aequè fecero lubens, properemus: vix enim
Possem eloqui, quàm cupidus sim hinc abeundi, & urben
Relinquendi impiam. Vae vobis principes
(445) Sacerdotum, qui cùm tàm horrendum perpetraveritis.
Scelus: nondum tamen vos facti poenitet,
Nondum flagitij commissi piget. tanta est
Animi odio, atque invidia excoecati pertinacia.
Porrò non satis illis fuit,
(450) Hominem ab omni fraude, & culpâ alienissimum,
Planeque innoxium, atque de ipsis optimè
Meritum è medio tollere, inauditis afflictum cruciatibus,
Nisi nos insuper, quia eius discipuli sumus,
Passim insectentur, & omnibus exagitent modis.
(455) Sed ad portam devenimus. exeamus, ne
Quis fortè nos agnoscens, nostrum impediat iter,
Et in urbem retrahat. Luc. Rectè dicis, & ideo hic,
Et alibi quoque tibi lubenter obsequar.



ACTUS III.   SCENA II.
IESUS, CLEOPHAS, LUCAS.
Eiusdem generis versus.

Vae ex patris coelestis decreto, pro salute
(460) Mortalibus miseris restituenda, mihi erant
Subeunda, ferendaque toleravi, atque executus sum
109 TRIUMPHUS CHRISTI.
Omnia. Nunc hoc efficiendum restat mihi, ut animos
Discipulorum meorum, etiam nunc imbecilles,
Atque incredulos confirmem, eisque me
(465) Conspiciendum praebeam: quo
Quidem spectaculo nihil illis erit
Iucundius. Ac primum nunc me tertium adiungam
Istis duobus, non ita longe praecedentibus,
Cleophae videlicet, & Luca ita tamen, ne me
(470) Agnoscant, nisi postea, cùm fuerit opus. facilè eos assequar.
Cle. Spero hanc mihi ambulatiunculam fore
Levatione Luca: praesertim cum te dulcem via
Habeam comitem, qui pro vehiculo, ut aiunt,
Esse solet. Luc. Credo Cleopha, ego quoque non
(475) Parum colloquio delector tuo. Sed heu nos miseros!
Qui quotidiano convictu, atque sermone,
Tam pij, benigni ac prudentis magistri
Spoliati sumus. Quod posthac poterit esse nobis
Gaudium, hoc tanto orbatis bono? Cl. Ego certè mihi
(480) Insuavem, atque iniucundam vitam futuram
Scio, quando me video destitutum eo,
Qui in rebus adversis, ac tristibus solatio
Esse solebat mihi & propterea si mori
Liceret, mortem huic vitae praeferendam existimem.
(485) Sed linguam nobis comprimendam censeo.
Luc. Quid ita? Cl. Insequitur nos nescio quis: Viden’? Luc. Video.
Sed nihil ab ipso nobis expectandum erit mali.
Cl. Propiùs accedit, atque adeo, nisi fallor
Compellaturus nos videtur. Luc. Subsistamus hic
(490) Paulisper. Ies. Quò vobis iter est viri? aut quodnam
110 TERENT. CHRIST.
Istud inter vos est colloquium? haud laetum
Ut arbitror: nam mihi parum videmini hilares.
Si quid animo vestro aegrè est, agitedum, proferte liberè.
Credite hoc mihi amabo, aut operâ aut consilio,
(495) Aut re vos iuvero. Cl. Magnam tibi gratiam
Habemus vir honorande. Ies. Eia, ne celate quicquid
Est aegritudinis: ut dolori vestro medear, si queam.
Luc. Amicè loqueris. Cleo. Res, quae nos solicitat, omnibus
Est notissima. illis dico, qui hisce diebus
(500) Superioribus fuerunt Hierosolymis, ex quà
Civitate, cùm tu etiam, uti videtur venias,
Qui fieri potest, ut solus, veluti hospes novus,
Ignores ea, quae hic sunt acta, pueris etiam
Notissima? Ies. Quaenam sunt ista? narrate
(505) Sodes, audire enim desidero Cl. Dicam.
De Iesu Nazareno nobis est sermo: qui
Laudatus vir fuit, & Propheta; quo non alius unquam
Dictis & factis potentior: Deo
Hominibusque iuxta charus. Hunc nostri
(510) Sacerdotes, populique principes, odio
Atque invidiâ accensi, apud Pilatum praesidem
Reum capitis peregerunt: neque desistendum sibi
Putaverunt, donec miseris vexatum, atque afflictum modum,
In crucem adegerint, hominem insontem, atque innoxium:
(515) Nos autem magnam spem de eo conceperamus,
Nempe regem illum futurum populo Israelitico:
Atque adeò Messiam, quem diversa vatum
Divinorum nobis olim promiserunt oracula.
Sed certa illius, atque ignominiosa mors,
(520) Magnificam hanc spem nobis ademit infelicibus.
111 TRIUMPHUS CHRISTI.
Cùm persuasum tamen haberemus antè,
Futurum uti post triduum revivisceret. Hodiè igitur,
Simul ac tertius illuxisset dies, mulieres
Quaedam ex nostro sodalitio, ad sepulchrum
(525) Egressae, ac postea reversae, magis etiam
Attonitos, turbatosque nos
Reddiderunt: nunciantes monumentum se apertum
Reperisse, atque vacuum. Hoc etiam addentes, sibi angelos
Apparuisse, qui affirmarent illum vivere
(530) Saluum atque incolumem: Quae cum nobis incredibilia
Viderentur, neque fidem haberemus mulieribus;
Quidam ex nostris, ut rem cognoscerent exactiùs,
Ex urbe egressi, verum deprehenderunt esse, quod
Nunciarant feminae: inane & apertum se reperisse
(535) Sepulchrum. linteamen autem, & caeteras
Vestes, quibus involutum fuerat corpus, complicatas
Et repositas se vidisse: ipsum autem Christum apparuisse
Nusquam. Ies. O vos insipientes, hebetes, ac tardos ad ea
Intelligenda, quae tot olim oraculis,
(540) Ac vaticinijs divini prophetae de
Iesu prodidere! Cur nunc mira, novaque videntur hac
Vobis, quae sacri quondam vates, numine
Coelesti afflati, eventura praedixerunt?
Cur non ea, quae iam contigerunt, cum illis confertis
(545) Potiùs, quam in luce caligatis manifestissima?
Nonne hoc docent divini spiritus afflatu prodita
Sacrae literae, sic visum coelesti Patri
Fuisse, ut Christus haec pateretur omnia?
Utque nova ratione, morte videlicet sua,
(550) Generi mortalium amissam repararet vitam?
Et per crucis ignominiam regnum atque immortalem gloriam
112 IERENT. CHRIST.
Assereret sibi? Hac de re cum plurima
In Mysticis scriptis reperiantur, multò antè
Denunciata, vos, quos caeteris sapientiâ
(555) Praestare oportebat, tam crasso, atque stupido
Etiamnunc esse animo, ut Messiam expectetis ducem:
Qui copijs ferratis, humanisque viribus
Munitus, caede, incendijs, ac sanguine
Mundanum sibi regnum sit asserturus? An non hic
(560) Pudendus lapsus in vobis, qui Christo hactenus
Passim adfuistis? & quibus arbitris, & testibus, sua
Est executus omnia?
Aliud regnum ille affectavit, non hominum praesidiis,
Sed ab his longè diversis rationibus
(565) Stabiliendum utque ea quae dico intelligatis,
Animum quaeso advertite. A Moise mihi exordium
Sumendum puto: qui patres vestros ex gravi,
Duraque quondam exemit servitute,
Pharaone Rege Aegypti cum universo exercitu in rubro
(570) Mari submerso. Quidnam hoc prodigium, à Deo
Vobis editum, aliud adumbrat, quàm Christum filium
Dei in mundum hunc aliquando venturum, populumque sibi
Fidentem, à supplicio aeterno liberaturum,
Et cacodaemonis tyrannidem morte
(575) Debellaturum suâ? Nam sic olim Deus
Ad Mosen, vestrosque patres est locutus:
Prophetam ex gente tuâ, atque fratribus tuis
Suscitabit vobis Dominus: quem audietis,
Et cui parebitis per omnia. De quo creditis
(580) Hoc esse dictum? Nonne de Christo? qui ex aethereo
Domicilio in terram delapsus, non tantum precibus pro ijs
Qui deliquerant, apud patrem suum
113 TRIUMPHUS CHRISTI.
Intercessit, quemadmodum Mosen fecisse
Legitis: sed suo sanguine, suâque morte
(585) Vitam, atque salutem restituit omnibus. Cl. O hominem
Exoptatum! nae tu nobis haud humana, at
Divina profers oracula, Deum tibi
Precor propitium, quiquis es,
Qui increpatione tam salubri, tamque
(590) Amica, tarditatem incusas nostram. Sed perge obsecro:
Nihil enim in vita, tua hac oratione,
Unquam iucundius fuit
Mihi. Quid tibi videtur frater? Luc. Mirum ni Deus
Nostri misertus, hunc virum reverendum huc miserit,
(595) Qui nos verbis consolaretur suis.
Ies. Possem praeterea vobis commemorare plurima,
Ex sacrorum vatum desumpta voluminibus: veluti
De Iona, qui in mare praecipitatus, & ceti
Faucibus exceptus, tertio die vivus,
(600) Saluusque in littus est eiectus, quo miraculo
Quid quaeso aliud vobis denunciavit
Deus, nisi Christum pro salute hominum mortem
Obiturum? atque dein’ tertio revicturum die?
Sed omittenda censeo, quae narrare longum
(605) Foret. Veniamus ad propiora, quae vos ipsi
Praesentes illum non ita pridem audivistis loqui.
Quorum illud inprimis vobis considerandum arbitror,
Quod Iohannes discipulis respondit, quaerentibus
An ipse esset promissus Messias, an alius esset
(610) Expectandus. Renunciate, aiebat, Ioanni
Quae audistis, atque oculis ipsi conspexistis: coeci vident,
Claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt,
In vitam mortui resurgunt, pauperes
H
114 TERENT. CHRIST.
Laeto evangelij exhilarantur nuncio.
(615) An non haec eventura apertè multo antè
Denunciavit vates Esaias? Ecce, inquit, Deus
Vester veniat, & servabit vos, tunc aperientur oculi
Caecorum, & aures surdorum patebunt: tunc
Saliet claudus sicut cervus, & laxabitur
(620) Lingua mutorum. Nonne haec ipsi coràm vidistis?
An non conspexistis agnum ab Esaia
Praedictum, obmutescentem ad convitia, & probra omnia.
Quin etiam deprecantem pro mortis sua
Auctoribus? Dicite mihi
(625) Sodes, cum illum videretis cruci affixum,
Atque altè erectum, an ne tum quidem in mentem
Veniebat vobis serpens ille mysticus,
A Mose olim in stipite suspensus? ut quicunque eum
Intuerentur, morsi à serpentibus,
(630) Sanarentur protinus? Nunc ergo cum omnia haec
Inter se congruant, neque
Quicquam à Prophetis olim praedicatum sit
De Christo, quod ille non perfecerit,
Atque executus sit planissimè: quo pacto etiam
(635) Nunc, veluti dormitantes, atque somniantes
Diffiditis? Quin potius ex ijs, quae
Praecesserunt, & qua ipsi postea coràm
Conspexistis, futura colligitis? Sed abrumpendus est
Sermo prolixior. quanquam plurima sciens
(640) Omisi, quae commemorare longum foret.
Ad oppidum Emauntem iam devenimus;
Quò vos ire arbitror. mihi autem longius
Hodie est eundum, itaque vobis valedicens,
Omniaque prospera precans, oro ut hunc meum
115 TRIUMPHUS CHRISTI.
(645) Sermonem, liberum quidem, sed ex animo tamen
Benevolo, candidoque profectum, boni
Consulatis. Cl. Domine, quia dulcem hactenus,
Et iucundum te nobis praebuisti
Viae comitem, dignaberis hîc nobiscum vesperi
(650) Coenare: quo quidem nihil nobis feceris
Gratius. Ies. Non possum: nam, ut videtis, vespera
appetit: & aliò me vocant negotiola mea.
Luc. Sine te exorari domine; commodus
Hic dabitur coenandi locus. Ie. Quanquam decreveram
(655) Longius ire, tamen, quia me oratis, obsequar.
Luc. Hem, laudo. Cl. Gratias tibi agimus maximas.



ACTUS IV.   SCENA I.
CLEOPHAS, LUCAS, IESUS.
Iambici.

DOmine, accumbamus, tenuis est quidem apparatus,
Sed ad satisfaciendum naturae necessitati
Abunde tamen eum suffecturum puto.
(660) Ies. Nihil est requirendum amplius, sed antequam
Attingamus quicquam ex ijs, quae apposita sunt,
Divinae erga nos munificentiae agamus gratias.
Cl. Rectè tu istud: nam non nisi à
Precatione cibum sumendum esse arbitror.
(665) Ies. Pater coelestis, qui cibo demisso ex aethere
Maiores nostros quondam saturasti, rogamus, ut
Quae nunc beneficio tuo
Sumus sumpturi, nobis fausta, atque salutaria
Esse velis: ut animo simul & corpore
(670) Ita recreemur, ut hac vitâ defuncti, cibo
Potuque tuo caelesti tecum expleamur affatim.
H 2
116 TERENT. CHRIST.
Luc. Cle. Amen. Ies. Attingite iam, quae nobis divina est
Largita benignitas, ac primùm hunc accipite
Panem, & satisfacite corpusculo. Cle. Hui, quid sibi
(675) Vult haec non ignota nobis panis distributio?
Atque ô prodigium! quò ille tam subitò si ex nostris subduxit
Oculis? Luc. Prae timore animus inhorrescit mihi: nec quid loquar.
Nec quid faciam scio. Cl. O nos stupidos, tardos, atque hebetes nimis!
Novus cum nobis familiariter inter eundum
(680) Exponeret ex sacris literis prophetiarum,
Atque figurarum oracula, sensimus admirabilem
Quendam ardorem in animis nostris? qualem quidem
Haud posset excitare in auditoribus
Cuius quam alterius, quamvis facunda oratio.
Luc. (685) Est ut dicis frater. pungebat, rapiebat, atque
Adeò inflammabat illius sermo: cuius etiam
Nunc stimulos, scintillasque mihi in animo haerere sentis.
Cle. Quanta severitas erat in illius vultu?
Quanta in verbis fides? Sed iam dudum mihi
(690) Omnis perijt coenandi cupiditas surgamus, &
Statim recurramus in urbem: quò fratribus
Nostris hoc tam gratum, atque admirabile
Impertiamus gaudium. Luc. Ego quoque abundè sum satur:
Nam prodigiosum hoc me satis superque explevit
(695) Spectaculum. Cl. Vide obsecro Luca, an non eodem modo
Panem fregerit quo facere consuevit?
Ut non tam manibus fractus, quàm cultro acuto
Scissus videatur, adverte, & specta miraculum
117 TRIUMPHUS CHRISTI.
Luc. (700) Manifestum certè, atque indubitatum sua
Vitae nobis hic signum exhibuit. Sed surgamus. Luc. In
Me nihil est morae. Praecede, consequor.



ACTUS IV.   SCENA II.
CAIPHAS, ANNAS.
Eiusdem generis versus.

SAtis adhuc, ut puto, res nobis succedunt feliciter,
Atque ex animi sententiâ
(705) Quid pecunia efficiat vides. Nae illi suum
Sedulo egerunt negotium. per totam enim
Urbem iam pridem invisus ille nobis est
Sopitus rumor. Atque hoc iam passim percrebuit, &
Divulgatum est, non illum à morte resurrexisse, sed
(710) Eius corpus, dormientibus custodibus,
A discipulis clam esse ablatum. An. Gaudeo, hanc
Rem uti illis suaderemus, succurrisse nobis.
Atque ut quod sentio loquar, verisimile mihi
Hoc nostrum inventum videtur: neque in eâ
(715) Re hallucinari, aut falli nos existimo.
Quis enim non potius istud esse verum censeat,
Quàm mortuum, & per tres dies sepulchro
Inclusum vivum revixisse: Ca. Quomodocunque
Se res habet, sapienter, callideque istud
(720) A nobis esse excogitatum. nam dispendium
Pecuniae istius ego nihil moror. An. Neque
Ego profectò, quin nihil unquam cuipiam rei
Impensum esse puto utilius, ac commodius. atque
Ideò rectè vulgo dicitur: pecuniam in loco
(725) Negligere maximum interdum esse lucrum. Quanquam hoc quicquid est
118 TERENT. CHRIST.
Iactura, aliunde facilè sarciemus propediem.
Nunc nihil aliud nobis restat, nisi ut omnibus
Enitamur viribus, ut universum istud
Hominum seditiosorum extirpetus genus.
(730) Neque est quod cuiusquam nos misereat, cum omnes
Eorum conatus eo spectare videamus.
Ut sacri nostrorum patrum tollantur ritus: & novam
Ipsi suam haeresin praestigijs, atque technis
Dispergant quolibet. Ca. Rectè, ita me Deus amet,
(735) Consulis. Nam Principiis obstandum est: & satis
Periculi iam adire coepimus. Quod si
Nos in hac re aut languere, aut cessare viderint,
Immanè, quantam illi passim turbam brevi
Conciverint! An. Id ne fiat, nobis, qui principes sumus
(740) Civitatis, summa aedhibenda cautio est.
Atque ideo crastino die
Totum Sacerdotum, atque Scribarum ordinem
Curabo conuocandum: ut ex eorum sententiâ
Decernatur, quod ad hanc rem pertinere videbitur
(745) Maximè. Ca. Rectè, placet. nunc intrò eamus.
Sed audi quid te praeterea velim. An. Quidnam? Cedò.
Ca. Ut adesse in coena mihi digneris vesperi.
Invitavi alios etiam quosdam de nostro grege,
Tibi non ignotos. indulgebimus genio,
(750) Atque hilarem hanc sumemus noctem. An. Benigne, atque
Amicè loqueris; & ideo id tibi nullo modo
Negandum existimo, Ca. Benè facis, laudo. An. I prae, sequor.
119 TRIUMPHUS CHRISTI.



ACTUS IV.   SCENA III.
IOANNES, CLEOPHAS, IESUS.
Eiusdem generis versus.

VIde etiam nunc amabò Cleopha, ut haec certa
Atque indubitata sint, quae praedicas: ne nos
(755) In breve, falsumque conijcias gaudium.
Cl. Verissima sunt, quae nuncio Ioannes; quae non ego
Solus vidi, sed frater quoque Lucus mecum.
Itaque non auriti istius prodigiosae rei,
Sed oculati testes ambo sumus. Atque quod
(760) Ego tibi renunciavi, idem illum commemorasse iam
Reliquis nostris siatribus arbitror: nam ad illos
Rectâ modo proporabat viâ. Io. O Deus!
Serva hoc nobis bonum. Cl. Frater, nunquam quoad vixero mihi
Ex animo ista excident dicta, quibus ille nos
(765) In itinere simul increpabat, atque consolabatur
Familiariter: ex sacris literis nobis
Diversa inculcans oracula. Neque ea solum,
Sed insuper alia multa, quae nobis praesentibus
Ipse aliquando prodigiosè fecit, & locutus est
(770) Salubriter. Io. Nihil profecto mirum, si vester animus
Commoveretur, cum ille loqueretur vobiscum,
Ex cuius ore non suadela, sed divinus ipse
Emanat spiritus. At eccos omnes cum Luca simul
Huc accedentes. vide sodes ut gestiant,
(775) Et quam laeti, atque alacres fient. G. Et meritò quidem,
Cùm tanto, ac tam insperato exhilarati sint gaudio.
Agite fratres, quam vobis voluptatem
Lucas impertijt, certa atque indubitata est nobis.
H 4
120 TERENT. CHRIST.
Nunc unum hoc restat, ut Deo
(780) Simul omnes gratias agamus, pro tanto illius
Erga nos beneficio, ut probos, gratosque homines decet.
Io. Ita sanè nos facere oportet. Ies. Pacem vobis precor
Fratres. Io. Hui, quid hoc novae rei est! Deum
Immortalem! serva nos obsecro. Cleo. O prodigium! membra mihi
(785) Tremunt metu. Ies. O meticulosos! ego sum, mittite
Timorem, non spectrum videtis, aut simulachrum ludicrum,
Et vanum: sed me, me dico ipsum, non incognitum
Vobis. Vidistis antè me frequentiùs:
Eundem nunc coram conspicitis, agitedum,
(790) Accedite propiùs, atque contemplamini
Obsecro: manus inprimis, ac pedes meos,
Manifesta habentes clavorum vulnera. quid haesitatis?
Advertite mentem, oculosque intendite acriter:
Et desinite tandem existimare vos
(795) Videre spiritum. Spiritus enim nec carnem habet,
Nec ossa, quae me habere conspicamini.
Quod autem nunc videtis me, nunc inconspicuus sum
Humanis oculis; non est praestigium, aut fallacia,
Sed dos, & corporis mei praestantia,
(800) Immortalitate iam donati. Talia
Erunt, & vestra corpora, ubi supremo mundi die
Aliquando revixerint. Sed ô vos anxios,
Ac pavidos! Bono animo estote, & confidite.
Manus atque pedes clavis transfixos, modo
(805) Vobis conspiciendos praebui, nunc pectus lancea
Perforatum inspicite. Haec vulnera
Mihi servare volui, ut certissimis vestigijs,
Et signis veritatem humani corporum
121 TRIUMPHUS CHRISTI:
Mihi asseram, & vobis, alijsque probem. Sed ut
(810) Ab omni vos ambiguitate liberem (nolo
Enim quicquam in vobis residere diffidentiae)
Habetisne hic aliquid quod edam? eia, apponite.
Nam nullum vobis exhibere possum certius
Argumentum vitae meae, atque corporis
(815) Vixi, quàm si me edentem conspexeritis.
Apponite inquam, & desinite esse increduli.
Io. Visam quid apparatus nobis siet. Ies. Exiguus, isque
Vilis erit satis. Io. Ecce partem piscis assi,
Et apiarij favi. Ies. Haec abundè
(820) Suffecerint. Io. Hui, quod novum ego miraculum
Video? haesitare dudum desij. O nos felicissimos!
Ies. Oh, nihil est quod miremini.
An nunc novi videtur vobis accidisse quippiam?
Quae iam sunt facta, eventura sacra multo
(825) Ante vobis vatum praedixêre oracula.
Et eâdem fide etiam reliqua praestabuntur omnia.
Quae ab ijsdem quondam sunt denunciata: de
Reditu videlicet meo ad Patrem: de spiritu
Coelesti mittendo: qui vos, hoc corpore
(830) In coelum sublato, consolabitur,
Et confirmabit in adversis omnibus.
Tunc Euangelium per totum terrarum orbem
Intrepidi dispergetis, neque reges, neque
Tyrannos metuentes ullos. quanquam non deerunt, qui
(835) Vobis reclamabunt, qui persequentur, qui è
Medio vos tollere conabuntur. Sed nihil
Agent, frustraque se fatigabunt. vobis enim
Divino spiritu confirmatis, neque
Nocere, neque laedere poterit quiquam. Quin idem ille
H 5
122 TERENT. CHRIST.
(840) Spiritus eloquentiam admirabilem,
Atque animi invictam fortitudinem vobis
Infundet. Et quibuscunque sua crimina,
Ac delicta remiseritis, remissa erunt,
Quae verò retinueritis, retinebuntur omnia. Insuper
(845) Rebus prodigiose gestis, atqua editis miraculis
Gratiosos efficiet vos passim, atque celebres.
Sed iam tempus est hinc abeundi. Pacem precor.
Vobis, pacem relinquo omnibus. Io. O Summe Deus!
Cui unquam quicquam accidit admirabilius?
Cl. (850) Hui, ex oculis nostris quò se subduxit tam cito?
Io. O magnum, & nullis verbis efferendum gaudium.
Oh, vix sum apud me, ita laetitiâ, ac formidine
Mens turbata est mihi. Quam doleo Thomam hodis
Non adfuisse nobis. Cl. Ego eum tibi, ubi ubi
(855) Est, inventum dabo. Io. Age, propera, ac matura reditum. Cl. Eo.



ACTUS V.   SCENA I.
THOMAS.
Iambici.

ADmirabilia profecto sunt, & novae.
Atque adeò inaudita, ac minimè verisimilia,
Quae non solum mulieres, sed omnes etiam
Fratres nostri sibi evenisse praedicant.
(860) Nimirum Christum revixisse, atque eum se vidisse
Saluum, & incolumen, quem omnes quidem scimus
Suspensum in cruce, mortuum, & in sepulchro conditum.
Ego certè nihil malim, quam id ita esse, ut asserunt.
123 TRIUMPHUS CHRISTI.
Sed quò magis istud verum esse cupio, hoc minus
(865) Ut ita credam esse, animum possum inducere.
Sed eccum accedentem Petrum, Ioannem atque Cleopham,
Reliquosque fratres. Hi eandem cantiunculam
Ad aures occinent mihi.
Sed nihil agent: obfirmavi enim animum, neque
(870) Ab hoc proposito ullis me patiar avocari
Rationibus. Silicem celerius, aut cautem Marpesiam,
Quàm me commoverint. Opperiar hic eorum
Adventum, & quid inter se locuturi sint
Observabo sedulo. ________________


ACTUS V.   SCENA II.
PETRUS, IOANNES, THOMAS, IESUS.
Eiusdem generis versus.

________________ Quanquam satis
(875) Certum atque indubitatum iam nobis est, Christum magistrum
Nostrum revixisse: & cùm nullus inter nos
Sit, qui ipsum vivum, & nobiscum loquentem,
Atque adeo comedentem (quod certissimum
Vitae est argumentum) non conspexerit: tamen
(880) Istud Thomae fratri nostro probare non
Potuimus hactenus. Quia ipse eum
Non vidit, ludificatos nos phantasmate, aut
Spectro aliquo existimat. Io. Ita est ut dicis Petre:
Ab hac persuasione abduci non potest. Pet. Ego
(885) Certè nullo modo mihi dubitandum iam arbitror
Amplius. atque hanc mentem illi etiam velim dari. Ioa. Procul
A nobis absit illa pertinacia.
124 TERENT. CHRIST.
Atque incredulitatis culpa. Th. Audio: culpam tamen
Licet appellent, ego eam nihil moror: neque
(890) Tam pertinaciam meam, ut ex animo loquar,
Quàm illorum stultitiam, atque in credendo facilitatem
Incusandam uato: qui rei
Neutiquam credibili, continuo fidem
Sibi habendam esse existimant.
(895) Sed accedam ad eos, & quasi antea non viderim
Assimulabo. Fratres, hiccine eratis? quomodo se habent
Res? Io. Hem Thoma, opportunè nobis venisti obviam:
Nam te quaesitam egressi sumus
Foras. Tho. Quid ita, aut quâ de re? sed scio quid sit
(900) Futurum: nam idem erit, nisi quid me fallit animus,
Quo me hosce octo obtundere non desijstis dies.
Pet. Rectè coniectas: de eodem certè. quanquam te
Mutasse iam sententiam
Existimamus, neque refragaturum nobis diutius.
Io. (905) Acquiesce frater, nihil falsi renunciavimus tibi.
Ipsi vidimus, & audivimus eum loquentem,
Et comedentem insuper: quid amplius requirendum putas?
Th. Nimium profectò credulum me esse arbitrer,
Si id vobis credam. Vetus est dictum: Qui facilè credit,
(910) Facilè fallitur. Pet. Non illa credulitas
Est Thoma. patere te induci, atque assentire
Nobis. Th. Nihil agitis. Io. Eia, sine tibi istud persuaderier.
Th. Non sinam inquam, quid me de re eâdem appellatis
Toties fratres hoc ego ex animo nunc vobis dico:
(915) Non credo illum à morte revixisse, nisi ipse eum
Vivum hisce conspexerim oculis. Imo ne oculis quidem solis
Fidem sum habiturus. Nam nisi in eius manibus, & pedibus
125 TRIUMPHUS CHRISTI.
Clavorum viderim vestigia: tum in latus,
Quod illi perforavit lancea, digitum
(920) Inseruero, nunquam credam illum vivere.
Pet. Ea nobis conspicienda exhibuit omnia.
Crede hoc mihi frater. Th. Non credam. Io. Ah, adamantinum
Propositum, nunquam divelli à sententiâ
Semel infixâ. Th. Sic sum: nec aliter uti existimem,
(925) Efficietis unquam. ne me obtundite amplius.
Ies. Pax vobis fratres. Th. Hui, quam ego novam rem video
Deum immortalem! serva me miserum obsecro.
Ies. Thoma, quandoquidem habere fidem ijs hactenus
Noluisti, qui me viderunt à morte vivum,
(930) Nisi ipse me coràm conspexisses: accede huc propius &
Insere manum in clavorum vulnera, ac inspice
Vera, atque manifesta ferri vestigia quin admove
Digitos in latus meum, & contrecta lancea vulnus:
Et posthac noli alijs in rebus eodem incredulus
(935) Esse modo: sed fidem adhibe promissis meis.
Qua quamvis incredibilia sint fortasse humanis sensibus,
Tamen ea, neque te, neque alium
Quenquam fallent unquam: mentiri enim non est meum.
Quapropter quaecunque aut Pater
(940) Meus coelestis olim se vobis per vatum oracula
Effecturum recepit, aut
Ego eventura praedixi, illa iam maiori ex parte sunt
Exhibita & quod praeterea restat, praestabitur
Vobis. Th. Dominus tu meus es, tu Deus meus.
(945) Eheu me infelicem! ut nunc totus displiceo mihi
Qui tam incredulus, ac pertinax fui hactenus.
126 TERENT. CHRIST.
Quàm me pudet mei! malo
Equidem me dignum quovis deputo.
Ies. Recipe animum Thoma, quia
(950) Vidisti me, & loquentem audivisti insuper,
Tandem credis. Quàm putas eos fore
Beatos, qui cum me non viderint, neque
Audierint, credituri sunt tamen. valete.
Pacem vobis commendo, & concordiam: quibus
(955) In hoc muudo felicius
Reperitur nihil.


ACTUS V.   SCENA III.
THOMAS, PETRUS, IOANNES.
Eiusdem generis versus.

________________ Bone Deus! totus horreo, ac tremo:
Membra metu debilia sunt, genua labant mihi:
Tum in pectore nihil consilij consistere
Potest. Et tamen ut pertinacia, atque incredulitas
(960) Mentem meam occupavit hactenus ita nunc
Postquam illa diffidentia
Est exempta, animus planè confirmatus est
Mihi. Pet. Divina id in te frater, gratia efficit:
Quam nos quoque experimur affatim. Th. Mi Petre, sentio,
(965) Sentio inquam, coelestem in me operantem spiritum.
Sed ipse me nunc execror,
Ac detestor, qui nulli omnino auscultans, tam
Praefractum, durum, & pertinacem me hactenus
Praebuerim. Quod quidem peccatum esse fateor gravissimum:
(970) Eiusque ex animo iam me poenitet. Sed gaudeo
Tamen, cùm hoc delictum remissum sit mihi.
Eho, quis obsecro me vivit felicior?
129 TRIUMPHUS CHRISTI.
Nemo certè quisquam. O quibus praeconijs
Divinam erga me praedicabo munificentiam?
(975) Hoc satis certò scio,
Nunquam me quicquam dicturum tam magnificè,
Quin Christi Domini, atque Magistri mei longe id
Superet clementia. Pet. Piè hoc abs te frater, &
Verè dicitur: Humanae enim naturae magna est fragilitas,
(980)Atque omnes, ad deteriora proclives sumus.
Ideoque actum esset de nobis, nisi Deus
Suâ nos confirmaret gratiâ. Tho. Istud ut
Verum esse confitear, res ipsa me compellit. Nunc
Hoc nobis restat fratres, ut Deum simul
(985) Laudemus, eique gratias agamus, pro
Maximis ipsius erga nos beneficijs.
Ioa. Rectè tu istud Thoma, & uti te decet: Sed sub
Noctem fratribus, ac sororibus omnibus
Conuocatis, id fiet tutius, & commodius. Th. Placet.



PERORATIO.
Iambici.

(990) HIc spectatores, auctor sibi desistendum putat:
Cum ascensus Christi ad caelum, qui nunc restat, scenica
Aptè exhiberi non possit choragio.
Sed antequam domum hinc eatis, paucula
Audite quaeso, quae ex usu vobis fore
(995) Confido, & unde magnum gaudium, ac voluptatem
Non mediocrem vos percepturos arbitror.
Estote igitur paulisper attenti, mihique aures
Arrectas, & animos praebete benevolos,
Ex omnibus quaecunque sacris continentur literis,
(1000) Una haec nobis consideranda maximè,
128 TERENT. CHRIST.
Ac perpendenda est historia: quae nos docet
Christum, ut patrem coelestem nostro crimine
Offensum, placatum, ac propitium nobis redderet,
Humanam carne indutum, mortem morte vicisse
(1005) Suâ: & ex miserrimo, atque aeterno servitio
Nos in libertatem asseruisse sibi. O victoriam,
Cum qua nullus Triumphus posset compararier!
Qua nobis clausam ad coelum reseravit viam,
Salutemque amissam restituit omnibus.
(1010) Ubi iam tua Mors sunt spicula,
Quibus hactenus impunè impetijsti quoslibet?
Ubi lethalis morsus? ubi Tartareae faces?
Sanguineum iam tibi est contusum, atque obtritum caput:
Vis elanguit omnis, quaeque ante millia
(1015) Multa hominum crudeli tua premebas
Tyrannide, nostrisque illudebas calamitatibus,
Nunc ipsa obtorto collo in vincula, atque carcerem
Protracta, luges, lamentaris, eiulas.
At nos contra triumphamus, gaudemusque affatim,
(1020) Ergastulo, atque faucibus cacodaemonis
Exempti. Nunc itaque nihil superest, nisi ut
Assertorem, atque vindicem Christum, Deum,
Dominumque nostrum, summis efferamus laudibus:
Eique gratias agamus supplices,
(1025) Pro immensa ipsius erga nos clementiâ.
Quod sedulò ut pro se quisque faciat, hinc domum
Digressus, vos omnes oramus. tum id quoque
Ut, si quod egimus placuit, plaudatis comiter.
FINIS.
129
TERENTII CHRISTIANI
TYPHLUS.
ACTORUM NOMINA.
TYPHLUS.
SIMEON.
ANNA.
IESUS.
IOANNES.
PETRUS.
IGNATIUS.
MYDA.
MELCHIAS.
IUDAS.
CLEOPHAS.
ISACHAR.
AZARIAS.
PROLOGUS.
Iambici. EIa, benè se habent principia: gaudeo,
Et rem nobis feliciter successuram auguror:
Quando magnam undique hominum multitudinem huc
Confluxisse video, spectatum scenicos
(5) Hos nostros ludos. Quid? ludos appello? cùm,
Quod sumus exhibituri, castum futurum sit,
Pium, ac sacrum, ex sacris depromptum literis.
Profectò tale erit, haud profanum, aut ludicrum,
Quapropter ut attentos vos praebeatis oro. Nil
(10) Nisi quod aequum est postulo: atque ob id spero
In hac re vos morem gesturos mihi: quos candidos,
Atque humanos esse arbitror.
130 TERENT. CHRIST.
Nigros verò, & malevolos istos Zoilos
Facile contemnimus, bonorum adiuti ope.
(15) Quibus, si placeamus, nihil nobis nocere
Poterunt mali, nihil invidi: qui quaelibet sibi
Carpenda censent, etiam quae limata sunt probè.
Itaque totâ mihi errare videntur viâ
Qui curiosis istis criticis se satis
(20) Facturos unquam existimant.
Quare hos missos facio. Facessant improbi,
Qui crucientur magis. Quod tum illis evenit,
Quando se despici, atque negligi vident.
Sed satis est verborum. Nunc quam acturi sumus.
(25) Puer hic, quem exire videtis in proscenium,
Paucis vobis commemorabit comoediam.
Auscultate oro, atque animum advertite sedulò.
PERIOCHA.
QUi caecus erat natus, Iesu beneficio
Visum accipit. Ingens admiratio, ac stupor
Homines capit. Pharisaei ringuntur: boni
Plaudunt, caecoque de visu sibi dato,
(5) Amicè gratulantur. Atque is oppidum
Totum perambulans, ubique praedicat
Iesum. Qui illum à Iudaeis reiectum, in suum
Statim benignè, & comiter recipit gregem.



ACTUS I.   SCENA I.
TYPHLUS.
Iambici.

Nae ego hominum qui vivunt sum infelicissimus!
131 TYPHLUS.
Neque usquam gentium quenquam reperiri posse existimo,
Cui omnes vitae commoditates aequè adversae sient,
Utpote qui non solum perpetua caecitate (qua
(5) Nullum homini gravius accidere potest malum)
Sed paupertate etiam, rerumque omnium
Inopiâ discruciatus fuerim hactenus.
Deum immortalem! quam ego culpa commerui, ut me
Ad hunc afflictares modum? Utinam divinae tuae
(10) Voluntati visum sit, ut me ex hisce calamitatibus,
Aerumnisque eximas iam pridem enim vitae
Me piget meae. Nam quis non perpetuam hanc
Noctem durissimamque egestatem pertaesus, aboleri
Malit, quam vivere? Mihi certè mors quovis
(15) Beneficio esset gratior. Neque
Mirum profecto, cum omnibus vitae caream
Voluptatibus: & semper in luctu atque moerore
Vivendum sit mihi. Quod si accipiendi visus
Spes aliqua alicunde affulgeret, ea utcunque animum
(20) Consolarer meum, quae nunc quia nulla est, quid aliud
Restat: nisi ut dum vivam sim miserrimus? O dolor
Multò omnium gravissimus!
Sed crepuit ostium. tacebo, ut qui sit qui exit, audiam.



ACTUS I.   SCENA II.
SIMEON, ANNA, TYPHLUS.
Iambici.

AUdire visus sum mihi vocem filij,
(25) Lamentantis & calamitatem deploranti suam.
I 2
132 TERENT. CHRIST.
An. Ea quidem querela illi quotidiana est.
Sim. Nihil mirum, cum iusta querendi causa ei semper
Sit misero. At eccum illum hic stantem, accedamus propius,
Ei consolando, & commodè loquendo animum
(30) Et confirmemus. An. Nihil aequè fecero lubens.
Ty. Nisi me aures fallunt, patrem, & matrem foras
Egressos inter se loquentes audio.
Sim. Quasi non ante viderim assimulabo. Eho,
Quem ego hîc lamentantem audio? filium
(35) Esse arbitror. Atque is est ipsus. Mi fili, animo
Uti quieto sis, querique desinas
Obsecro. Ty. Quo pacto possim pater?
Qui quovis misero sum miserior. An. Mi fili, non nos latet
Quam indigna perpetiare. At quid vanis tibi
(40) Prodest animum excruciasse querimonijs?
Ty. Facilè cùm valemus, recta consilia aegrotis damus
Tu si hic sis mater, aliter sentias. Sim. Istud quidem
Verè dicis fili, cuique suum malum grave est,
Non item alijs: quando non uisi qui calceum
(45) Induit, sentit quam parte pedem urgeat.
Atqui ita me Deus amet, ut hoc infortunium
Tuum haud minori mihi dolori, atque aegritudini,
Quam tibi fuit hactenus. Ty. Credo pater,
Sed quid mihi nunc adfers, cur expectem, aut sperem hanc meam
(50) Vitam non perpetuo miserrimam fore?
Sim. In hac re fili polliceri possum nihil.
Hoc tantùm oro, ut quod ferendum est, aequo animo feras.
Cùm questubus, lachrimisque nil nisi malum
Conduplices tuum. Ty. Scio pater. Sed quis in
(55) Tantis miserijs à querendo & flendo temperet?
133 TYPHLUS.
Sim. In Deo ommis spes sit tibi: cui quid tuae
Saluti expediat, exploratum est maximè.
Qui neque quenquam solet affligere temere, neque
Nostram quaerit perniciem, aut exitium, sed salutem
(60) Potiùs. Et quanquam aspera, duraque sunt, quae in hac
Vitâ nobis eveniunt, nequaquam tamen
Accusandus est ille: utpotè qui optimè
Novit, quid cuique conducat potissimum.
Atque ideo quemadmodum probus medicus, non dulcia,
(65) Sed amara frequenter nobis praebet pharmaca.
Ty. Non inficior haec à te & verè, & piè dici pater:
Neque Deum accusandum unquam existimavi
Mihi, queror tantùm & lamentor mecum saepius,
Quando, in quibus miserijs vivam, cogito
(70) Infelix. An. Id quidem concedendum videtur
Tibi. Quanquam & nos parcè, atque duriter vitam
Egimus hactenus? pater quotidiano, gravique
Labore, ego lanâ, ac telâ victum quaeritans.
Quapropter quod sors fert, patienti animo ut feras
(75) Oro: laturus aliquando patientiae
Tuae abunde magnum praemium.
Brevis est haec vita, quam in aerumnis, atque calamitatibus
Exigimus. Ad alteram illam aspiremus, quam uti
Aeternam, ita gaudio, ac voluptate undique
(80) Plenam esse credimus. Hac spe ut nos consolemur decet.
Sim. Piè hoc quidem mater dicit tua: quapropter
Moderatè, quod ferendum est, patere. Ty. Dabo operam.
An. Hem puer, ad templum, ut soles, eùm deducito: ac
Deinde redi. est quod mandem ampliùs.
I 3
154 TERENT. CHRIST.



ACTUS I.   SCENA III.
IESUS, IOANNES, PETRUS.
Eiusdem generis versus.

(85) APud improbum hoc, & pertinax Pharisaeorum genus, nihil
Effectum est hactenus, nec unquam me quicquam
Effecturum arbitror. Altiùs illorum animis
Insedit superstitio, atque adeò impietas, quàm ut
Ullis admonitionibus eximi queat.
(90) Si induci possent, ut morbum suum agnoscant,
Sanabiles essent. Nunc si remedium eis
Adhibeas, nihilo plus agas, quàm si adversus
Stimulum calces. Et tamen omnibus enitar modis,
Ne quid, quod ad salutem ipsorum pertinet,
(95) Praetermissum à me intelligant.
Ioa. Quid facias magister, cùm inter illos vix ullus
Sit tui praeceptis qui aures praebeat?
Quin pro maximo beneficio tibi maleficium rependere
Conantur maximum. Quis homines tam impios
(100) Tuâ non indignos fateatur gratiâ?
Ies. Meritò quidem reijciendi, ac contemnendi
Sunt, qui ad meliora monentem spernunt pertinaciter. verùm
Plus quam merentur praestabitur illis: ut sibi per omnia
Satisfactum sciant: neque quicquam praeter contumaciam
(105) Suam possint causari. Nam quot verbis nondum inflectere
Potui, experiar an miraculis
Commovere queam. Atque hic statim ad eam rem
Opportunitas offertur mihi. Videtisne
Caecum illum, non procul à foribus templi sedentem?
135 TYPHLUS
(110) Pet. Videmus Domine. Quin eundem hic aliàs
Frequenter considentem, ac mendicantem
Conspeximus, cui caecitas, ut multos dicere
Audivi, nullo contigit infortunio:
Sed ita ex matre illum natum esse asserunt, ut lucem viderit
(115) Nunquam, quo quidem homini nihil accidere potest
Miserius. Ies. Mentis caecitas, quae hoc Pharisaeorum
Genus corripuit, multò gravius est malum.
Ioa. Credo. Sed cùm non ita pridem paralytico,
A te sanato dixeris: vade & vide
(120) Ne posthac pecces ampliùs; ne quid gravius
Accidat tibi: peccatum morbi causam fuisse
Indicabas, ut opinor. Itaque hinc mihi
Nunc in animum haec incidit meditatio:
Nimirum cuius culpâ homo hic in tam grave
(125) Incommodum sit illapsus. Non ipsius
Opinor: quando nullus, antequam natus.
Est, peccat, atque ideo parentum vitijs hoc
Illi accidisse videtur malum. Ies. Neque hic
Suo delicto commeruit, ut caecus nasceretur,
(130) Neque parentes eius. Non enim ob parentum
Peccata Deus punit liberos, ut lex docet, nisi
Illi vitam parentum imitentur impiam.
Verùm huic casu, non culpâ, alicuius, caecitas
Contigit, uti multa multi in vitâ accidunt
(135) Mortalibus. Et tamen per huius infelicitatem
Dei celebrabitur potentia: cui hi, plus
Quam caeci Pharisaei reclamant, atque
Resistunt pertinaciter. Et quia hoc malum
Eius generis est, ut humana ei mederi
Nequeat industria, Dei gloria illustrabitur
I 4
136 TERENT. CHRIST.
(140) Magis, ubi meâ operâ immedicabile hoc vitium
Homines sublatum esse viderint:
Ob id enim in terram sum missus, uti factis talibus
Incredulis probem, me vera loqui: utque à caecitate
Animi sanentur, qui verbis fidem
(145) Habituri sunt meis. Atque id quidem
Dum dies est, exequendum erit mihi. Nox ad
Opus est inutilis. quae tamen aderit brevi. Tum qui
Operari maximè volent, efficient nihil. atque haec
Non nisi ex me oritur lux. Itaque enitendum est
(150) Omnibus, ut dum ego eis praesens adsum, salutis
Suae negotium peragant. Et huc certè
Mei tendunt conatus: nimirum, ut cuncti
Caecitate ex animis eiecta, videant
Atque agnoscant Deum: meque eius filium, in
(155) Hunc terrarum orbem missum. Quem tamen
Non habituri sunt diu. Aderit propediem
Tempus, quo hinc discedam. Nunc praesentem oderunt,
Quem sibi reddi frustra optabunt postea. Neque haec eo
Nunc dico, quasi post discessum meum
(160) Nulli ad salutem sit futurus accessus.
Diem, atque lucem hanc vos praestabitis cuilibet:
Tum sacrae litera, quae copiam, ac facultatem
Ea operandi praebebunt, quae ad salutem pertinent.
Sed ad caecum nunc accedamus. Faxo ut prodigiosum, &
(165) Nunquam antè auditum videatis miraculum.



ACTUS I.   SCENA IV.
TYPHLUS, IESUS, IGNATIUS, MYDA.
Iambici.

EHodum, adeste oro populares, & munusculo
Dato succurrite infelici. Ies. E terrâ eum
137 TYPHLUS.
Erigite paulisper. Ty. Quis is est, qui me attingit? &
Quem ego hic audio loquentem? Ies. Postea scies.
(170) Nunc te contrectandum atque sanandum praebe. Ty. Nihil
Est quod fecero lubentius. Ies. Oculos tibi
Luto oblitos, ut opinor, sentis. Ty. Sentio,
Et ut mihi prosit opto. Ies. Bono fac sis animo: & vide,
Ne quod Deus largiri dignatur, tua
(175) Tibi intercipiat diffidentia. Ty. Nihil quidem
Diffido, & animus nescio quid mihi praesagit boni.
Ies. Ad piscinam Siloe, absque ullâ te confer
Morâ, atque illic, oculis quod illevi, lutum ablue.
Ty. Ibo statim, & praeceptis parebo tuis.
(180) Ies. Fac ita. Vale. Ty. Vale & tu vir honorande.
Sed ô me miserum! Quis me eò deducet? puer abest,
Nec est rediturus ante vesperum. Ig. Ego tuum
Istum puerum, ubi ubi est, quaeram: atque adeo tibi
Inventum dabo: aut si tum reperire nequeo,
(185) Ipse te istuc deducam. Operire me
Hic paulisper, iam iam redeo. Ty. Nunquam in vitâ
Animus, ut nunc, exhilaratus fuit mihi.
Neque, quae sit causa scio: nisi quod ab hoc homine,
Qui oculos luto oblevit, quique ad piscinam me
(190) Ire iussit, aliquid expecto boni. O Deus!
Si hoc mihi tuo beneficio contingat, ut
Videam, atque ex his perpetuis tenebris eximar,
Quis me homo erit felicior? & confido fore,
Adeò animus insolito mihi gestit gaudio.
(195) Ig. Hem tibi puerum. Opportunè eum
Inveniebam domi. Ty. Benè fecisti quisquis
Es, & habeo gratiam. Ehem, adesdum Myda. My. Adsum.
Ty. Ad piscinam Siloe rectâ me deduces viâ. My. Faciam.
I 5
138 TERENT. CHRIST.
Ig. Utinam tuo id fiat bono. Ty. Fiet. Bene vale. ________________


ACTUS I.   SCENA V.
IGNATIUS, MELCHIAS, IUDAS.
Iambici.

________________ Quàm velim
(200) Ut quod sperat, eveniat misero. Mel. Hem, quò abire
Paras Ignati? Ig. Non ita procul. Mel. Paulisper mane,
Atque huc ad nos accede propius, est quod tecum agamus.
Ig. Non herculè otium est nunc mihi: nam aliò me mea
Vocant negotia. Tamen si quid est, quod me vis, dic paucis.
Mel. (205) Paucissimis. Vidisti una nobiscum, quid
Caeco isti sit factum: & quo ille ire sit iussus.
Ig. Scio. Mel. Sed dic sodes, num ex vili, sterilique istà aquâ
Remedium ei sperandum existimas?
Ig. Id equidem certo illi non ausim pollicerier.
(210) Et tamen bona spes habet animum meum.
Non frustra eum istuc iturum. Mel. Ridiculum.
Meâ quidem sententiâ planè errat, qui
Innatae caecitatis vitia ab aqua sibi
Remedium quaerendum arbitretur. Iu. Planè assentior
(215) Tibi Melchia: & quemadmodum abijt istuc, ita
Eum reversurum puto. Mel. Id quidem haud dubium est mihi.
Ig. Sit ita. Tamen bene mihi fecisse videtur,
Qui ad piscinam iussus ire,
Sibi obsequendum existimavit, cùm
(220) Id factu sit facillimum, & nullius impendij.
Quod si aliud gravius illi imperasset,
Anne patendum fuisset ei? Iud. Nequaquam:
Quid enim necesse erat inanem sumere operam,
139 TYPHLUS.
Ignat. Quî istuc sciat, nisi periculum sit factum. Mel. Qui
(225) Tale quid periclitatur, quid aliud quam se ludos populo,
Deliciasque facit? Quod quidem huic homini stulto
Iam iam est eventurum, ubi deceptus à piscina redierit
Miser. Ig. arbitrarer id futurum
Nisi audivissem ab eodem ille Iesu alia etiam
(230) Prodigiosa esse exhibita miracula. Mel. Quae sunt ista? Ig. Ah
Quasi nescias. Paralyticum dico sanatum, qui malo
Isto annos discruciatus fuerat plurimos.
Praeterea hominum millia paucis panibus, atque exiguo
Obsonio exaturata affatim. Et aquam insuper
(235) In vinum commutatum in nuptijs. Quid, an
Non haec divinâ quadam virtute ab eo effecta
Videntur? Iud. Minimè herclè, cacodaemonum
Ope illa fecit: hos sibi habet amicos, &
Familiares, atque adeò adiutores sibi: utpote
(240) Ex illorum grege profectus. Ig. Id equidem aliquoties
Illi obiecistis. Sed quid ipse an obmutescebat ad ea?
Haudquaquam profecto. Verum os obturabat
Vobis planissimè. Adeo ut prae pudore cederetis,
Nihil invenientes, quod respondere poteratis.
(245) Atque huius rei ego oculatus sum testis, aderam
Enim, & pudebat me vestri. Nihilominus
Tamen non acquiescitis,
Pertinaciâ, ut mihi videtur, excoecati.
Mel. Apage, nihil nobis commercij tecum
(250) Esse volumus, cum à scelerato illo stare videaris.
Ig. Ut lubet. Nihil & ego vos moror.
140 TERENT. CHRIST.



ACTUS II.   SCENA I.
TYPHLUS, IGNATIUS.
Iambici.

Eum immortalem! ecquis me vivit fortunatior?
Atque adeò venustatis voluptatisque plenior?
Nemo herclè quisquam. Nam Deus
(255) Potestatem in me hodie planè ostendit suam.
Sed quae ego nova video prodigia? quae miracula?
Nunquam ante visa mihi? itaque adeò ne cogitata,
Aut animo concepta unquam? O coelum, ô terra, quàm
Vos aspicio lubens! Quae ideo iam estis gratissima,
(260) Quod hactenus ignota fuistis mihi. Prae gaudio
Neque ubi sum, neque quid ago, neque quid loquor scio.
Oh, cui unquam in vita quicquam accidit felicius?
Aut quis me nunc non beatum praedicet?
Facessat aegritudo, valeat moeror, omnesque
(265) Cedant curae. Iam nihil posthac intervenire
Poterit, quod hoc mihi gaudium ex animo eximat.
Sed quid? nemo gestientem me videt?
Nemo gratulatum accurrit?
Ig. Reviso quomodo illi caeco cesserit
(270) Res: quem nunc à piscina redijsse, aut iam iam
Rediturum existimo. Sed nisi mihi oculi
Hallucinantur, video eum huc accedentem:
Atque adeo sine ductore: nam illum haud ducit, sed sequitur puer.
Deus bone! quam ego rem novam conspicio? Ibo
(275) Ei obviam, atque compellabo. Ty. Eho populares,
Accedite sodes, ut videatis, quae mihi praestitit Deus.
Ig. Ehem, quid gestis, aut quid laetus es mi homo?
Ty. Quid laetus sim rogas? Sed ausculta obsecro.
141 TYPHLUS.
Quis tu sis nescio, at me, ut opinor, antè novisti,
(280) Et conspexisti saepius.
Ig. Novi equidem caecum quendam, tibi non dissimilem:
Quem apud templum sedentem, & mendicantem
Vidi frequenter. Ty. Is ego sum ipsus, ô bone.
Tunc oculis orbatus vivebam miserè: nunc
(285) Visu accepto, nullum hominem me feliciorem censeo. Ig. O
Admirandam divini numinis potentiam!
O prodigium, ante hac auditum nunquam! Ego te vidi euntem
Ad piscinam caecum, nunc redeuntem, bone
Deus, quem, qualemque video? Ty. Amice dicam:
(290) Conspicientem, atque perfectè intuentem
Omnia. Quâ quidem voluptate
Nihil mihi potest esse gratius. Ig. Credo,
Idque tibi contigisse ex animo gaudeo.
Nae illi divinâ virtute praeditus
(295) Est homo, qui quod neque auditum, neque
Visum est unquam, praestare potuit. Ty. Id quidem
Haud dubium est mihi. Nunc rectà me ad parentes confero
Quos ego iam delibutos reddam gaudio,
Simulac apertis oculis me omnia intuentem, atque
(300) Cognoscentem videbunt. Ig. I sanè, nae tu illis nuncium
Adferes laetissimum.
Ego ad forum hinc eo: deinde aliò:
Per totam urbem hoc ut dispergam prodigium. Atque
Opportunè huc video accedentes Iudam, & Melchiam.
(305) Nullos aequè atque hos nunc mihi cupiam dari obuios.



ACTUS II.   SCENA II.
IUDAS, MELCHIAS, IGNATIUS.
Iambici.

NUnc verba sibi data, osque sublitum caecus
142 TERENT. CHRIST.
Ille novit optimè. Mel. Illudetur passim ab omnibus,
Et merito, qui isti impio seductori sibi
Parendum arbitratus est. Sed video Ignatium huc
(310) Venientem, quem offensi missum faciebamus modò.
Quid homini acciderit nescio. Laetus est, & huc
Ad nos accedit. Ig. Appellabo ego eos prior.
Eho boni viri, etiam nunc Iesum illum spernendum,
Aut accusandum vobis arbitramini?
Mel. (315) Quid ita? cedo. Ig. Hoc equidem primum. Hominem ego
Illum divinum esse existimo, quem vos odistis, &
Hactenus estis persecuti. Iud. Ah, quid sibi
Hac vult oratio? Ig. Caecus ille à piscina reversus est,
Oculis apertis perfectè videns, atque
(320) Cognoscens omnia. Mel. Nae tu mihi parum videre sobrius.
Ig. Quid ita? Me. Quia neque verum, neque verisimile est,
Quod praedicas. Ig. Immo nihil verius. Ipse hominem
Vidi, atque adeò cum ipso locutus sum diu.
Iud. Erras profecto: alius is, quem vidisti,
(325) Fuit. Caeco isti oculi aperientur nunquam. Ig. Quin
Eundem istum, non alium vidi, & visu praeditum
Compellavi, atque oculis probè utentem suis.
Iud. Fabula sunt, quas adfers: quibus
Ego fidem minimè habendam puto. Ig. Tun’ fabulas
(330) Me adferre dicis? Nihil eo unquam reperietur verius,
Aut certius. Sed satis hic sum moratus diu. Abeo,
Totumque perambulo oppidum:
Hoc tam prodigiosum factum narraturus quibuslibet.



ACTUS II.   SCENA III.
IUDAS, MELCHIAE.???
Iambici.

ABijt tandem, atqe utinam revertatur nunquam.
143 TYPHLUS.
(335) Inuisus ille, atque odiosus homo nobis hoc
Toto occurrit die. Sed est quod te rogem
Melchia. Mel. Quid cedò. Iud. Verumnè tu isthuc esse
Credis, quod ille nobis persuadere conabatur?
Mel. Nequaquam. Iu. Neque ego ita esse puto. Et tamen
(340) Quia ipse se illum vidisse aiebat, magnus mihi
Scrupulus est iniectus. Mel. Facessant scrupuli.
Si omnino videt ille caecus, quod tamen
Minimè ita esse arbitror, non id divinâ ope,
Sed cacodaemonis astu illi contigit. Per hunc
(345) Ille sua exequitur omnia. Iud. Idem & mihi videtur:
Nam homo improbus est, ad concitandas turbas,
Atque tumultus movendos natus. Quem nisi
E medio sustulerimus, magnum herclè nobis
Pariet malum. Mel. Huc ut omnibus
(350) Viribus incumbamus necesse est. Iud. Hac in re
Bonam me spero navaturum operam. Et quo pactò istud fieri
Solet, probè calleo. Neque id factu difficile erit
Nobis, cum adiutores habituri simus plurimos.
Omnes enim nostri illum oderunt: atque ob id
(355) E medio sublatum volunt.
Mel. Id certè fiet propediem. Et nisi fiat, perijmus, &
Planè actum erit de nobis. Quando eò
Omnes ipsius conatus tendunt, ut nostra
Auctoritate ac dignitate sublata,
(360) Ipse novam in has regiones religionem
Inferat: atque adeò populi se regem faciat.
Non multum abesse mihi, quod dicis, à vero
Videtur Melchia: audio enim discipulos illius
Inter se dicere, eum esse Messiam, Prophetarum
(365) Sacrorum oraculis olim promissum nobis.
144 TERENT. CHRIST.
Quod si semel, populo fuerit persuasum, omnes
Maiorum nostrorum ritus, omnesque ceremonia
Spernentur, atque pedibus conculcabuntur
A quibus libet. Interim nos contempti, & sine
(370) Honore ullo cuncti vivemus. Id ne eveniat, an
Non in tempore providendum est nobis? Mel. Est. Res
Enim nullam patitur moram: nam principiis
Est obstandum. Quod si nos ociosos cessare,
Aut languere intellexerit, continuò aderit ferocior,
(375) Suorum, quos corrogat undique confisus, multitudine.
Iud. Quò magis rem mecum perpendo, hoc periculum
Puto nobis impendere gravius: itaque ut huic malo
Remedium statim quaeramus, inprimis est
Opus. Mel. Agedum, laudo consilium tuum. Eamus
(380) Nunc intro, & super hac re civitatis principes
Consulamus: praeterea totum sacerdotum ordinem:
Quos, quo volumus, facile impulerimus. Iud. Placet.



ACTUS II.   SCENA IV.
SIMON, TYPHLUS, ANNA.
Iambici.

DEum immortalem! quod ego novum video spectaculum,
Siccine te à caecitate liberatum esse
(385) Fili? Quis unquam in vitâ tale, & tam mirum vidit
Prodigium? Ty. Nemo unquam pater.
Atqui id mihi nunc primùm accidisse, multo
Omnium est gratissimum.
Oh, quibus ego verbis hanc meam felicitatem proloquar,
(390) Quae ex improviso, & praeter omnem opinionem accidit
Mihi? Tum maximè quibus praeconijs.
Et laudibus illum celebrabo, qui tantum in me
145 TYPHLUS.
Contulit beneficium? Id quidem scio, nihil
Me unquam tam magnificè quicquam dicturum, quod
(395) Non illius erga me superet munificentia.
Qui me ex morte in vitam revocavit. Non enim
Nisi mors vita illa, quam vixi hactenus,
Erat appellanda. An. Credo fili: & propterea magis
Tibi gratulamur: atque nobis etiam, qui ex
(400) Gravissimâ miseriâ & calamitate te exemptum
Conspicimus. O Deus! serva obsecro hoc nobis
Gaudium. Sim. Mi fili, quantum moerorem mihi tua
Caecitas antè attulit,
Tantum nunc in animo percipio gaudium:
(405) Cùm te tristissimo hoc incommodo video
Liberatum. Sed quid obsecro
Ei reddemus, qui hoc tibi beneficium praestitit?
Aut quo munere hanc erga nos compensabimus
Beneficentiam? Ty. Nescio profecto: nil enim
(410) Vulgare debetur ei. Et quae paupertas nostra sit
Scio. An. De eo minimè nobis laborandum arbitror:
Nam audio hominem illum nulla expetere munera,
Paruo contentum. Si. Audivi & ego illud. Tamen etiam
Atque etiam erit nobis videndum, ne culpam
(415) Ingratitudinis, quà nullum detestabilius
Vitium esse censeo, incurrisse videamur.
Si gratiam ei referre haud possumus, agere
Certè possumus: idque prima oblatâ occasione
Nobis faciendum existimo. Ty. Ita quidem decet.
(420) Sim. Eamus nunc intro: & Deo inprimis pro tam
Insigni, & inaudito in nos beneficio gratias
Agamus. Ty. Rectè, atque piè. Sim. Praecedo, sequimini.
K
146 TERENT. CHRIST.



ACTUS III.   SCENA I.
CLEOPHAS, IGNATIUS.
Iambici.

MIra atque prodigiosa sunt, quae commemoras
Ignati. Sed vide sodes ne in falsum me
(425) Conijcias gaudium: nam nihil est quod malim omnium,
Quàm hac nunc verè à te dicier. Ig. Age, age, sequere
Me, ipse te ad eum deducam, ut videas, & loquentem
Audias: nam ubi habitat scio. Cl. Si id feceris,
Gratissimum erit mihi. Cupio hominem intueri
(430) Oculatum, quem caecum miseratus sum frequentiùs:
Cupio cum eo colloqui, eique hoc tantum bonum
Gratularier. Ig. Eamus ergo. Sed quid tibi
Videtur de isto Iesu, cuius ope visum
Suum caecus est consequutus? Cl. Planè divinum, &
(435) Quovis homine praestantiorem illum esse censeo,
Huc ad nos à Deo missum. Talem & ego eum
Esse arbitror: cùm ea faciat, quae humanâ arte, aut
Industriâ fieri nullo possunt modo.
Cl. Est ut dicis, Deum habet adiutorem sibi:
(440) Nihilominus tamen nostri Pharisaei, atque
Scribae, nihil omnino his rebus commoti, pertinacibus,
Et offirmatis animis illi adversari non desinunt.
Ig. An hoc tibi mirum videtur Cleopha?
Oderunt hominem, utpote qui simulatam illorum
(445) Sanctimoniam passim reprehendit, eosque
Traducit libere. Viri illi habiti fuerunt hactenus
Pietatis opinione reverendi: & tales etiam
Nunc haberi se volunt.
Ille autem fucatam istam, quam sibi induerunt,
147 TYPHLUS
(450) Personam, eis detrahit, & quales sunt, conspiciendos,
Cognoscendosque manifesto proponit omnibus:
Non sine magno ipsorum dedecore, ac ignominiâ. Hinc
Illae lachrymae. Cl. Probè intelligo: & idem
Suspicari saepius in mentem venit mihi
(455) Honorem & dignitatem, in qua nunc sunt, ne amittant
Metuunt: & propterea quae benè sunt facta, & quae
Laudem merentur, ut malefacta reprehendunt:
Et semper sibi aliquid in ijs calumniandum existimant,
Quanquam nihil est quod dicunt, & propterea ad ea,
(460) Quae ille ipsis obiecit saepè, obmutuerunt turpiter.
Ig. Nihil mirum: nam veritatis simplex est oratio: &
Fucus suo se indicio prodit. Cl. Id quidem
Vere dicis. Sed cum semper in egregijs ipsius
Factis causati sint aliquid, an & hic etiam
(465) Invenient, quod culpandum censebunt sibi?
Ig. Nihil, ut ego quidem existimo. Cl. Et tamen audio
Illos mussitare aliquid. Quod tamen nihil
Est. Ig. Quid obsecro? Cl. Dicam. Sed nescio
Quem huc nobis obviam venientem conspicor.
(470) Nisi oculi me fallunt, ipse est quem quaerimus.
Ig. Profecto is est ipsus. Probè hominem novi.
Paulisper hic subsistamus, & operiamur eum accedentem.



ACTUS III.   SCENA II.
TYPHLUS, IGNATIUS, CLEOPHAS.
Iambici.

SAtis diu domi desedi: in publicum
Prodire nunc lubet mihi:
(475) Ut me felicem videant, qui infelicitatem
K 2.
148 TERENT. CHRIST.
Saepè antè deploraverunt meam. Neque
Quicquam reticebo: atque hoc à quo mihi profectum est
Bonum, & quo pacto id consequutus sum, celabo neminem. at
Video non procul hinc stantes nescio quos, eos
(480) Adoriar, atque compellabo. Ig. Vident eundem esse
Cleopha? caecum illum dico mendicum. Cl. Est is ipsus.
Ad nos huc accedit. Ig. Oh, benè
Se res habet. Nihil mihi potest evenire gratius.
Ty. Eho boni viri, novistis qui fui antea?
(485) CL. Probè: nimirum caecus ille, non ita
Procul à templo mendicare solitus. Ty. Benè
Dixisti: is sum ipsus. Cl. Prò Deum immortalem! quam
Ego novam rem intueor? Quoties ego te vidi
Caecum? quoties tua calamitas doluit mihi?
(490) At nunc hanc tantam felicitatem ex animo
Tibi gratulor: Deumque oro, ut bonum hoc tibi
Perpetuum, atque stabile esse velit. Ty. Habeo gratiam
Vir humanissime. Sed ubi ego nunc illum reperiam,
Qui oblitis luto oculis, ut viderem, auctor fuit
(495) Mihi? Ille huius mei inventor, perfectorque,
Est gaudij. Huic uni acceptum fero, mihi
Quod evenit bonum. Et quanquam ea mea est paupertas, ut
Illi pro merito gratiam referre nullo
Queam modo: tamen non committam, ut beneficij
(500) In me collati immemor esse videar. Ig. Id quidem
Ut facias aequum est: & nisi feceris, peccaveris
Gravissimè. Ty. Scio hoc, scio amice: & propterea à
Parentibus statim digressus, eum, ubi ubi est,
Ut quaeram, prodij foras. Et spero illum mihi
(505) Obuiam alicubi venturum. Cl. Idem & nos speramus. vale.
Ty. Valete viri. Sed quò, aut quâ ego nunc pergam via?
149 TYPHLUS.
Aut ubi hominem istum reperiam? profecto nescio:
Quando illum neque novi, neque conspexi unquam. Sed
Video non ita procul hinc stantes, nescio
(510) Quos. Ad eos ibo, atque rogabo, ut hominem istum commonstrent mihi.



ACTUS III.   SCENA III.
IUDAS, MELCHIAS, TYPHLUS.
Iambici.

ESt ut dixi Melchia. per totum hic rumor est
Dispersus oppidum. Ad te eunti quot mihi
Dixere: in ore est omni populo. Neque quod remedium
Huic malo quaeramus, scio. Adeo haec res consilia
(515) Mihi perturbavit omnia. Mel. Ego quoque quibus
Modis obturari vulgò poterit os, planè nescio.
Iud. Reperiendum tamen, atque excogitandum erit aliquid.
Sed quisnam est ille, quem huc venientem conspicor? videtur nos
Compellaturus. Mel. Hui, quem ego istum hominem esse dicam?
(520) Nescio quid mali animus auguretur mihi. Ty. Satis
Hîc substiti diu. Adoriar illos. Heus boni viri.
Oro ut, quae paucis sum dicturus, audiatis. Mel. Quid
Est? Ty. Cupiam mihi monstrari istum hominem, quem Iesum
Appellant. Id si praestiteritis, magnum me à vobis
(525) Confitebor accepisse beneficium. Iud. Quid cum illo
Negotij est tibi? aut cur visum, aut auditum
Eum expetis? Ty. Nihil profectò mihi esset gratius,
Nihil iucundius, quam illum videre, quem
Ego quovis honore dignum deputo: &
(530) Cui gratias libenter egero. Me. Quamobrem? Ty. Rogas?
Ille mihi aperuit oculos atque caecitatem
Ademit. Iu. Quis tu igitur es? cedo. Ty. Quis? caecus ille, quem
K 3
150 TERENT. CHRIST.
Apud templum sedentem, & mendicantem saepè vos
Conspexisse arbitror. Mel. Tun’ is es? Ty. Is sum. contemplamini
(535) Me, an sim, nec ne. Iud. Videris esse: nihilominus tamen
Te eundem esse ut credamus animum inducere non possum.
Ty. Desinite obsecro dubitare viri: idem ego ille sum
Mendicus qui, coeli luce carui hactenus.
Quam ut magno gaudio, ac voluptate viderem.
(540) Effecit ille, quem nunc quaero. Mel. Ehem, quo abis?
Manè paulisper, & dic sodes, quo modo visum
Acceperis tuum. Nullisne est usus pharmacis?
Ty. Nullis planè: tantum lutum, quo ille mihi obleverat
Oculos, in piscinam eluebam. Atque istuc simul ac fecissem.
(545) Visum accipieham protinus: quaeque anteà
Non videram, conspiciebam omnia. Iud. Mira sunt
Qua commemoras. Ty. Sunt fateor: sed verissima.
Iud. At ubi tibi istum hominem quaerendum existimas?
Ty. Hoc me nescire iamdudum dixi vobis.
(550) Atque ideo orabam ut eum monstraretis mihi.
Sed videor nihil apud vos effecturus: &
Nescio quos huc procul adventantes conspicor.
Ad illos accedam. Valete. Me. Ah, quid properas? mane.
Ibimus unà tecum; nam qui sint, me novisse existimo.
(555) Ty. Eamus igitur illis obviam.



ACTUS III.   SCENA IV.
ISACHAR, AZARIAS, MELCHIAS, IUDAS, TYPHLUS.
Iambici.

AUt me animus fallit, aut hic impostor magnum
Aliquod nobis adferet incommodum. Ille est. qui
Turbas has excitat: & qui, quae certa habuimus hactenus
Incerta, atque infirma ut sint, efficit omnia.
151 TYPHLUS.
Aza. (560) Deus istum seditiosum perdat hominem, ad nos
Vexandos, atque cruciandos natum. Sed Iudam & Melchiam
Huc accedentes video. Isa. Video & ego. Verùm ille tertius
Qui eos comitatur, quis sit nescio,
Eamus illis obviam, ac compellemus. Viri
(565) Honorandi, salvete. Mel. Salve & tu Isachar.
Hem, tun’ quoque hîc eras Azaria? Aza. Eram. Sed quis
Ille? Ty. Oh, qui sim rogas? An ignoratis me,
Qui omni populo hactenus fui notissimus?
Isa. Ego herclè qui sis planè nescio. Ty. Caecum
(570) Illum atque publicum mendicum apud fores
Templi sedentem, an non vidistis unquam? Az. Vidimus
Equidem illum. Sed ad quid istud? Ty. Ah, rogas?
Is ego sum. Contemplamini me amabò:
Praeter oculos nihil in me mutatum reperietis.
Isa. (575) Utinam verum sit, quod praedicas. Sed unde
Tibi ista profecta est oculorum commutatio?
Unde visus, quo caruisti hactenus? Ty. Ab homine
Ignoto, quem Iesum appellari audivi saepius.
Quem utinam mihi contingat videre, & colloqui.
Isa. (580) Quid is fecit tibi? Ty. Frequenter iam dixi,
Et idem, si vultis, dicam denuo. Nam quod pulchrum est
Et profuit, repetere saepius lubet. Oblinebat
Ille mihi oculos, utque in piscinâ Siloe
Abluerem eos iubebat. Quod simulac fecissem,
(585) Continuo apertis oculis intuebar omnia.
Quid hoc, an non prodigiosum, atque inauditum
Facinus videtur vobis? Ego quidam non nisi divina ope
Tale quid quenquam efficere posse arbitror.
Iud. Erras mi homo. Non ille talis est, qualem
(590) Tu eum esse existimas. Patrem quidem Deum
K 4
152 TERENT. CHRIST.
Habet in ore, & ab eo se huc missum praedicat,
Sed commentum est merum. Nam si pater illi esset Deus,
Ut gloriatur impudens, nihil die sabbato,
Quo cessandum ab omni opere est nobis,
(595) Sibi moliendum existimaret. Isa. Rectè tu isthaec Iuda.
Nam apud maiores quoque nostros violare sabbatum
Scelus habitum fuit gravissimum. Atque id non
Humanum inventum est, aut commentum, sed Dei
Praeceptum, cui ut dicto obedientes simus, aequum esse arbitror.
(600) Quod is nequaquam fecit hactenus: Atque ideo Deo,
Non illi, quod tibi contigit, acceptum feres.
Sed dic mihi sodes: quid sentis de illo? Ty. Oh, quid sentiam
Rogas? Propheta magnus, insignisque vir
Mihi videtur: cuius ego virtutem in me
(605) Expertus sum planissime. Aza. Abi hinc, & quaere illum
Si is tibi quaerendus videtur. Ty. Hoc quidem faciam, & eum
Me aliquando inventurum spero. Isa. Iamne abijt ille?
Et liberè hîc nobis loqui
Quae volumus licet? Enimvero aut animus me fallit,
(610) Aut hîc homo magnam nobis est excitaturus
Tragoediam: cuius conatibus improbis
Nisi resistamus, video miseram huius fabulae
Nobis expectandam esse catastrophen. Mel. Est ut dicis:
Et quò haec res sit evasura metuo. Aza. Idem &
(615) Mihi curae est maximè. Et tamen, si salui esse volumus,
Remedium adversus hoc malum inveniendum erit
Nobis. Isa. Id equidem effectum reddam sedulò.
Eamus nunc intrò. Universum nostrorum ordinem
In crastinum diem iubebo conuocarier.
(620) In quorum conventu super hac re consultabimus.
153 TYPHLUS.
Quod quidem, ut opinor, magno eius fiet malo.
Mel. Fiet procul dubio. Atque ubi isthuc acciderit,
Nullus erit, qui non meritò hoc illi evenisse
Sit dicturus. Quin laudabunt conatus nostros, qui eo
(625) Sublato, cunsuluimus nobis. Is. Sic est. praecedo, sequimini.



ACTUS IV.   SCENA I.
CLEOPHAS, IGNATIUS.
Iambici.

REviso quid noster agat Ignatius, ut cum
Eo de hac re confabuler, qua ut nullum hac nocte somnum in
Oculis perceperim, effecit mihi. Plurima
Occurrunt, quae me diversum trahunt. Magis
(630) Tamen huc inclinat animus, ut ea quae facit
Hic Iesus, divinâ virtute potius, quam
Ope cacodaemonis fieri, ac praestari existimem.
Reclamant illi civitatis nostrae principes,
Et omnibus resistunt viribus. Verùm
(635) Parum, aut nihil potius mihi videntur dicere.
At quisnam iste est, quem huc advenientem conspicor?
Nisi mihi hallucinantur oculi, Ignatius.
Est. Nihil herclè potuit fieri opportunius
Ig. Bone Deus! quantus civitatem implevit rumor? &
(640) Quam magna inter homines dissentio est? Cl. Propiùs
Ad illum accedam, ut quae loquitur intelligam.
Ig. Quanquam insigne illud factum laudant plurimi,
(Quod equidem summis est celebrandum praeconijs)
Tamen totus Pharisaeorum, atque Scribarum
(645) Ordo id omnibus vituperat, culpat, atque calumniatur
Modis. Cl. Idem illum, quod me, solicitum habet. Sed alloquar.
Hem Ignati, commodè mihi venis obviam?
K 5
154 TERENT. CHRIST.
Nam ad te ibam. Ig. Et ego ad te. Verùm dic mihi sodes quid tandem
Futurum existimas? Conspirant Pharisaei,
(650) Consiliumque ineunt, atque omnem dant operam, ut hunc Iesum
Dolis fallant, laqueisque irretiant suis.
Cl. In eo viros se praebent strenuos. Neque
Tam religio, quam invidia, odiumque eos stimulat.
Nam contra illum quod adferunt, ego quidem
(655) Leve, & nullius momenti esse censeo.
Nimirum ist ad factum esse sabbatho. Hoc solum
Est, quod calumniantur, & in quo disputant.
Et valdè errant, meâ quidem sententiâ,
Qui illum, qui, quamvis festo die, bonum,
(660) Piumque aliquod exequitur opus, culpandum arbitrantur sibi
Ig. Hîc tibi planè assentior, & tamen vereor,
Ne illi, quâ sunt malitiâ, hominem fallacijs
Ac technis circumveniant innocentem. Nam
Huc omne studium, omnem operam, omnesque conatus suos
(665) Conferunt. Cl. Verum dicis. Sed quaenam ista est perversitas,
Aut caecitas potius, ut ab eo sibi metuant,
Qui ipsis consultum vult maximè?
Eum oderint, qui bene monendo, ac consulendo
Salubriter, optimè de illis meritus est hactenus?
(670) Caecus quidem fuit antè hic mendicus; sed oculorum illa erat
Caecitas; mens visum habebat
Suum. Hi verò Pharisaei, cum oculos habeant
Apertos, animum pertinaciâ, atque malevolentiâ
Excaecatum gerunt. Sed quosdam huc accedentes conspicor.
(675) Pharisaei, & Scribae mihi videntur. Abeamus sodes
Hinc. Nolim mihi tum illis quicquam commercij
Esse. Ig. Ego quoque hoc hominum gens odi pessimè.
155 TYPHLUS.



ACTUS IV.   SCENA II.
ISACHAR, IUDAS, SIMEON, ANNA.
Iambici.

DE caeci istius ad nos vocandis
Parentibus, consilium probo: itaque famulo meo id
(680) Dedi negotij, ut accersat eos huc ad nos.
Iud. Bene fecisti: ex illis enim facilè
Intelligemus, quod scire volumus, & de quo
Laboramus. Namque ut quod sentio loquar,
Non arbitror hunc eorum filium esse, qui
(685) Visum se accepisse passim praedicat.
Sed video illos huc accedentes. Commodè,
Atque adeò in ipso tempore profectò. Hem, viden’?
Isa. Video & servum meum una redeuntem. Iu. Hîc eos
Opperiamur. Fiat. Sim. Non de nihilo est, quod Pharisaei [< Pharirisaei]
(690) Et civitatis principes,
Ad se nos vocaverint. An. Quae eius rei
Causa sit, probè me intelligere arbitror.
Neque te latet, ut opinor, de quo nobiscum sint
Acturi. Sim. Scio quid dicas: nimirum de filio.
An. (695) Idipsum. Sim. Eam rem, si scire volent, explicabimus
Eis planè, atque apertè, nulla circuitione
Usi. Sed video ego illos non procul hinc consistentes.
An. Sunt? certè sunt. Accedamus ad eos, ac comiter
Salutemus. Sim. Sic herclè faciendum est nobis.
(700) Salvete viri honorandi. Isa. Salvete & vos. Sed
Nostin’ causam cur te unà cum uxore ad nos iusserimus
Accersier? Sim. Non. Quanquam quid suspicari
Mihi videor propemodum. Iu. Itane? Sim. Ita. Isa. Dic igitur
Cur vos huc à nobis vocatos arbitremini.
156 TERENT. CHRIST.
(705) Sim. Nisi quid me fallit mens, rumor iste, qui de filio
Nostro per totum est dispersus oppidum,
Vos commovit, ideoque nos accersendos
Existimastis. Isa. Rem tetigisti acu. Sed dicite
Mihi sodes, estne ille vester filius,
(710) Qui caecus natus, nunc apertis videt oculis?
Sim. Idem est. Isa. Mira hercle narras. Quid tu mulier, quem
Eum esse dicis? An. Non alienum, sed meum:
Quem ego ex hoc concepi, & peperi. Isa. Neque verum, neque verisimile
Mihi dicere videmini. Sed unde haec tam repentina
(715) Illi accidit mutatio? Sim. Hoc quod scimus, ut
Indubitatum, certumque testari possumus:
Nimirum eum esse filium nostrum, & caecum
Fuisse natum: Sed quo pacto, aut per quem visum acceperit,
Ignoramus planissimè.
(720) Hoc ille vobis melius, certiusque dicet, quam
Nos. Neque enim puer est, ut quid acciderit sibi, nesciat.
Vocate eum potius, & nos missos facite.
Ipse loquatur de se quae novit. Isa. Ubi nunc est
Ille? An. Domi erat modo. Isa. Revertimini igitur
(725) Istuc, ac dicite ei, ut huc ad nos absque ullâ
Veniat morâ: namque hic illum expectabimus.
Ehem, properate, quid statis. Abierunt nunc quidem
Illi, & veniet is fortasse. At ne nihil omnino
Efficiamus metuo. Loquentem enim illum audivimus antea,
(730) Neque profectum est quicquam. Idem
Et nunc futurum existimo. Et tamen ut ab hoc
Iesu nobis caveamus, idque in tempore ipsa res
Nos monet. Nam si cessare, aut languere
Coeperimus, hui, quantam fenestram illi ad
157 TYPHLUS.
(735) Audaciam aperuerimus. Quodcunque lubebit,
Licere sibi arbitrabitur, homo sceleratissimus.
Iud. Sic se res habet, ut dicis. Confidentia,
Atque improbitas eius nobis satis, superque
Nota est omnibus. At eccum huc advenientem, quem
(740) Vocari iussimus. Isa. Video. Hui tam citò?


ACTUS IV.   SCENA III.
TYPHLUS, ISACHAR, IUDAS.
Iambici.

Quantum mihi negotij facessunt hi
Pharisaei. Quando semel ijs apertè rem
Omnem commemoravi, quid est quod me revocant?
An nunc negaturum me, quod dixi antè, existimant?
(745) Prohibeat hoc Deus. Sed video eos
Hic stantes. Accedam. Eho siccine me revocandum
Putastis, quem parum amicè hesterno reiecistis
Die? Isa. Ita visum fuit nobis. Nunc serio
Ad ea, quae percontabimur, fac ut respondeas.
(750) Quid ille fecit, aut quomodo oculos tibi
Aperuit? Ty. Vah, ridiculum. Heri satis dilucide
Vobis commemoravi omnia. Non necesse igitur
Esse puto, ut eâdem hîc narrem denuò. Nihil
Enim vobis à me requirendum arbitror amplius.
(755) Si sincero animo percontamini, ea quae
Dixi sufficere debent vobis. Sin aliud
Est, quod vos movet, eandem cantionem
Ut recantem, haud facilè me induci patiar,
Quod si rem ob id inquiritis exactius, ut eius
(760) Disciplinam sequamini, per quem Deus
Tanta operatur, & cuius ego virtutem in me
158 TERENT. CHRIST.
Sum expertus, laudo. Sed aliud est quod vos stimulat.
Isa. Apage sis. Quid hic vult mendicus sibi?
Tu cum homo sis improbus, atque scelestus; istius
(765) Scelerati esto discipulus. Nos talem detestamur
Magistrum, utpote Mosis discipuli: cum quo Iesus iste
Nequaquam est conferendus. Mosen quondam cum Deo
Locutum certo scimus. Itaque quicquid ab
Illo nobis est praescriptum, religiose
(770) Observandum censemus. Istum autem alterum
Ut audiamus, minimè nobis expedit:
Neque est necesse: cùm unde profectus sit, planè
Ignoremus. Ty. Divinam suam potentiam
Satis, superque tum in me, tum in alijs multis
(775) Saepè ostendit. Nihilominus tamen vos etiamnunc ei
Aures occluditis. Quin quod piè factum est, uti
Malefactum calumniamini. Sed est quod vos rogem, an
Deum hominis improbi vota, aut preces exaudire
Putatis! Id quidem nemo mihi facilè persuaserit.
(780) Verum qui ipsum religiosè, ac piè colit,
Eiusque praeceptis paret, eum audit, ut ego
Quidem arbitror. Quod si Deus
Per hunc Iesum caecitatem mihi ademit,
Quanquam divinae totum hoc acceptum ferri
(785) Debet munificentiae, tamen Deo
Gratus, & amicus sit oportet, quo ministro
Tam insigne beneficium praestitit mihi.
Neque enim vulgare, quod in me factum esse videtis, miraculum
Est. Prodigia quidem multa olim maioribus
(790) Nostris spectanda exhibuit Deus:
At non per improbos, sed sanctos, ac pios viros.
Verùm qui obsecro fuit
159 TYPHLUS.
Unquam, qui homini à nativitate caeco
Aperuit oculos? & depulsâ perpetuâ
(795) Nocte, lucem infudit? quod nisi hic
Iesus profectus esset à Deo, nisi
Divina virtus illi adesset, nihil profectò
Posset istiusmodi. Dei
Enim ope, non humanâ hoc mihi praestitum est industriâ. Iud. Ah,
(800) Tace impudens. Tu qui in peccatis natus es
Totus, quique homo vilissimus es, atque omnium
Rerum imperitus, nos docebis? O facinus
Indignum! In malam hinc abi crucem
Furcifer. Nae tu haec magno tuo malo
(805) Dixisse scies propediem. Ty. Nihil ego vestras minas moror.



ACTUS IV.   SCENA IV.
ISACHAR, IUDAS.
Iambici.

DEum immortale! quanta est in ijs animi obfirmati
Pertinacia, quos nova haec superstitio,
Atque haeresis corripuit. Iud. Id herclè quotidiana nos
Abundè docet experientia. Nonne videmus homines.
(810) Simulac huic impostori auscultare coeperint,
Ira mutari, ut non cognoscas eosdem esse?
Isa. Tales ego novi plurimos.
Et plures erunt brevi, nisi
Cohibeamus, atque adeò planè tollamus, &
(815) Radicitus extirpemus pestiferum hoc hominum genus, à quibus
Nisi nobis caverimus, certum exitium universo
Nostro est oriturum ordini. Iu. Vere isthaec à te dicta sunt
Isachar: & quo hac res nobis evasura sit,
160 TERENT. CHRIST.
Nimis vereor. Isa. Agedum, malo
(820) Nodo malus nobis quaerendus erit cuneus.
Idque ut tandem faciamus, ipsa res, ac tempus nos monet.
Nam nimia nostra erga illos indulgentia hoc
Nobis peperit incommodum: Itaque pessimè
Eo pacto in rempublicam consuluimus,
(825) Qui tam leni animo nos esse ostendimus
Hactenus. Nunc itaque expergiscamur, &
Quod antè lenitate est commissum, severitate
In posterum compensemus. Nam improbis
Hominis huius seditiosi conatibus
(830) Ut obsistamus, omninò est necesse. Idque
Adeò quam fieri poterit ocyssimè. Deteriores enim
Omnes sumus licentiâ.
Quam nisi ei, eiusque discipulis adimamus, quicquid illis in
Mentem veniet, volent: neque
(835) Id prauum, an rectum, aequum, au iniquum sit cogitabunt.
Quodcunque lubuerit, sibi licere existimabunt
Homines nequissimi. Iud. Est ut dicis Isachar.
Quapropter dum licet, atque consulendi tempus est,
Perniciosissimum huius cohibeamus
(840) Inceptum: ulciscamur eum, qui exitium nobis
Molitur omnibus. Atque adeò perdamus
Totum illum sceleratorum, atque impiorum hominum gregem.
Isa. Ita fiet. neque enim conquiescam unquam, neque desinam
Donec hoc perfecero. Iud. Eho, laudo: isthuc tene.
Isa. (845) Ego, quod in illos me facere dignum est invenero,
Intrò nunc concedamus. Iud. Ubi voles, I prae, sequor.
161 TYPHLUS.



ACTUS V.   SCENA I.
IGNATIUS, CLEOPHAS.
Iambici.

O Homines perversos, ac pertinaces! Cùm
Tam multis miraculis, & prodigijs
Iesus hic Deum sibi propicium, atque adiutorem
(850) Esse manifestò declaraverit: nihilominus
Tamen totus Pharisaeorum & Scribarum
Ordo insontem, atque hominem pium omnibus
Insectatur modis. Ah, itane fieri oportet? Quid
Tibi videtur Cleopha? Cl. Dicam hîc liberè,
(855) Quoniam tutò licet, & soli sumus. Ego & ea
Quae alijs antè, & potissimum quod nunc huic praestitit
Caeco, non nisi divino auxilio eum fecisse iamdudum
Persuasi mihi. Quis enim homo tale quid
Effecit unquam? Ig. Nemo certè. Quare moliantur quod
(860) Volent calumniatores isti improbi,
Nihil tamen invenient in eo, quod culpare aut reprehendere
Iure queant. Nugae sunt, & frivola, ac planè
Absurda, quae adferunt. Quoniam factum tam praeclarum,
Atque insigne inficiari non possunt, ex sabbato
(865) Violato sibi sumunt calumniam. Sed audistin’
Quantâ confidentiâ ijs se opposuerit ille, cui
Iesus aperuit oculos? Cl. Non, sed narra obsecro:
Nam audire gestio. Ig. Non solum apertè apud
Ipsos confessus est, à nullo se nisi à
(870) Iesu hoc accepisse beneficium, sed severâ
Insuper oratione intrepide, quicquid ab
Eis obijciebatur confutavit. Cl. Oh, quid audio?
Ig. Planèque illis os obturavit. Cl. Benè, ita me
Deus amet, factum, gaudeo. Ig. Quo res evaserit
L
162 TERENT. CHRIST.
(875) Audi. Cùm veritate convicti, nihil
Haberent, quod responderent, mendicitatem homini
Obijciebant suam. Cl. Ridiculum. Ig. Sceleratum etiam eum
Esse dicebent, & in peccatis natum.
Praeterea indoctum, atque omnium rerum imperitum. Ut in
(880) Pauca conferam, pudore tandem affecti,
Iraque concitati, illiberaliter
Eum reiecerunt, dira minantes. Cl. O impium
Hominum genus! At quis est, quem huc accedentem conspicor?
Ig. Ubi? Cl. In ultimâ isthac plateâ. Ig. Video. Sed quem eum
(885) Esse arbitraris? Cl. Eundem de quo hic loquimur. Ig. Is
Est certè, nihil potuit accidere opportunius.
Appellabimus eum, ubi propius accesserit.



ACTUS V.   SCENA II.
TYPHLUS, CLEOPHAS, IGNATIUS.
Iambici.

AH, quàm me illi Pharisaei reiecerunt contumaciter?
Quàm atrocia sunt minati? Verùm parvi ego
(890) Minas illorum facio. Cl. Audin’ quid dicat? Ig. Propemodum.
Taceamus, ut audiamus caetera. Ty. Ex sua quidem
Synagogâ me eiecerunt, quid tum? à Deo
Me non reiectum existimo, qui tantum beneficium
Praestitit mihi. Cl. Nunc planè quae loquitur audio.
(895) Ty. Sed quinam sunt isti? Non praevideram
Eos. Compellabo: nam non omninò ignoti sunt mihi:
Quando antè cum illis sum locutus. Salvete
Viri. Ig. Salve & tu. Sed quo pacto tibi res successit
Cum Pharisaeis? de eo enim adveniens videbaris
163 TYPHLUS.
(900) Dicere aliquid. Ty. Facessant Pharisaei & Scribae, impium
Hominum genus. Aliud nunc ago. Cl. Quid sodes? Ty. Quaerendus
Mihi est Iesus iste, quem invenire non potui hactenus.
Dicite mihi obsecro, vidistisne eum uspiam?
Aut si scitis, ubi sit, oro ut monstretis mihi.
(905) Nam nihil malim, quàm eum videre. Neque videre
Solum, sed pro tam insigni erga me beneficio
Gratias illi agere, & adorare insuper.
Ig. Amice, gaudeo non solum corporis,
Sed mentis insuper tibi apertos esse oculos.
(910) Namque hoc ex oratione tuâ mihi deprehendere
Videor: quae ut cuiusque est animus, declarat maximè.
Ty. Quid vobis dicam viri: Non solùm visum accepi,
Sed totum me intus commutatum sentio.
Cl. O hominem felicissimum! Ty. Sed dicite
(915) Amabò, ubi me Iesum istum inventurum arbitramini?
Abunde nunc quidem sum foelix: at tum demum longè me
Putabo felicissimum.
Ubi conspiciendi, & adorandi illius mihi
Data erit copia. Agitedum, adiuvate me obsecro, &
(920) Per totum eum quaeramus oppidum. Ig. Quanquam est
Quòd agam domi, tamen libenter tibi meâ
Subveniam operâ. Cl. Ego quoque unà eo:
Et spero nos eum inventuros alicubi.



ACTUS V.   SCENA III.
IESUS, IOANNES, PETRUS.
Iambici.

Quanta, & quam pertinax Pharisaeorum sit contumacia,
(925) Quantaque impietas, audivistis modo. Sed ille laudandus
L 2
164 TERENT. CHRIST.
Est, & dignus eo, quod consequutus est,
Beneficio: qui divinam in se gratiam
Agnoscens, impijs illis confidenter se opposuit
Calumniatoribus. A quibus etiam si est reiectus,
(930) Deum tamen propicium habet sibi. Et ex commercio, ac
Communione hominum improborum si quis eijcitur,
Non ignominia afficitur, sed laudem potius
Consequitur. Nam ut bonis probari, ita malis displicere
Laudabile est. & quem impij oderunt, Deo charus
(935) Est. Itaque gratiam hominum contemnendam existimate,
Et adnitimini, uti divina vobis
Opituletur benignitas: cuius subsidio quaslibet
Malevolorum hominum molitiones, conatusque
Declinabitis facillime. Ioa. Verissimum
(940) Esse illud, quod dicis magister, saepius
Re ipsâ experti sumus. Sed nescio quos hac
Venire conspicor. Pet. Inter illos est, nisi
Fallor, cui tu oculos aperuisti Domine.
Et de quo hic nobiscum es locutus. Ies. Is
(945) Est ipsus. Subsistamus paulisper, eumque opperiamus
Accedentem, Nam me quaerit, meque sibi dari expetit.



ACTUS V.   SCENA IIII.
TYPHLUS, CLEOPHAS, IESUS, MELCHIAS.
Iambici.

Quid isthuc esse dicemus, quod cùm totum oppidum
Perambulaverimus, nusquam illum invenerimus tamen.
Cl. Aliàs quidem ille mihi saepè obviam venit:
165 TYPHLUS.
(950) Atque ideo cur idem nunc non sit factum, vehementer
Miror. Sed quinam isti sunt, quos non ita procul
Hinc consistentes video? Oh, amice, gaude. habes
Hominem, quem quaeris. Probè eum, eiusque discipulos
Novi. Ty. Utinam verum sit quod praedicas. Cl. De eo
(955) Quidem haud dubium est mihi. Ty. Quid igitur cessas? Hem, rape
Me ad eum sodes: nam nullus est, quem aequè conspexero
Lubens. Cl. Agedum, ad illum rectâ te ducimus viâ:
Sequere. Ty. Sequor. Sed hoc primum dic sodes, quis
Eorum sit, qui oculos aperuit mihi? quo tanti in me
(960) Collati beneficij auctorem cognoscam, &, ut
Aequum est venerer. Cl. Eum ego tibi monstrabo, ubi
Propius accesserimus. Ies. Ad nos huc properat. Obuiam
Illi procedamus. Cl. Ipse huc se convertit.
Ty. Dic, inquam, quis sit, quem quaero? Cl. Quietus ut
(965) Sis oro, iam iam scies. Ies. Eho, accede propius
Huc ad me ô bone: est quod te rogem.
Ty. En adsum, & lubens quidem. Ie. Credisne in filium
Dei? Ty. Credo vir reverende. Sed eum nondum
Novi: itaque rogo, ut quis is sit, commonstres mihi.
(970) Ies. Quem videre optasti, & quem quaesivisti,
Et qui nunc loquitur tecum, ipse est, qui tibi oculos
Aperuit, & in quem credere
Te oportet. Ty, Credo, credo mi Domine, teque Dei filium
Esse, ad genua tibi supplex accidens, confiteor, &
(975) Agnosco lubens. Eho siccine te tandem
Reperi, quem per totam urbem quaesivi hactenus?
Oh, divine vir, fili Dei, mearum
Omnium voluptatum inventor,
Atque auctor: quibus ego te nunc laudibus efferam?
L 3
166 TERENT. CHRIST.
(980) Nescio certè. Vides in quibus sim gaudijs. Vides
Oculos planè esse apertos mihi. Nulla mihi res
Poterit tanta intervenire posthac, ut
Aegritudinem pariat. Ies. Benè facis, qui beneficij
Accepti memor, te gratum praebes. At surge
(985) Iam, & vide ut affectibus moderêre. Nam ut virum
Decet fortem, res adversas aequo pati
Animo, ita Deo nihil displicet magis, quàm si
Qui dulci fortuna ebrias, se immoderatè efferat.
Ty. Credo mi Domine. Sed ut ignoscas obsecro.
(990) Prae gaudio neque quid facio, neque quid loquor scio.
Ies. Humanum istud quidem, cùm non vulgare sit,
Per me tibi quod contigit.
Ego, qui lux sum mundi, huc ad vos veni, non aliam
Obcausam, nisi ut invertantur rerum vices:
(995) Utque proditâ, per lucem Euangelicam, falsâ
Fucatae religionis specie, qui antè non
Videbant, nunc videant: & qui vident, visum
Perdant suum. Caecus quidem corpore fuit
Hic: sed animi caecitas, qua hoc tempore
(1000) Correpti sunt plurimi, vitium est multò gravius
Mel. Ohe, quid ais? Num & ego, & nostri ordinis homines
Caeci sumus? Ies. Si caecitatem mentis
Agnosceretis, remedium vestro morbo facilè
Reperiri posset. Nunc quando à vitio illo vos
(1005) Alienos, & multò alijs sapientiores
Esse creditis, nullo medo sanari
Potestis. Hic cùm caecus esset, corporis
Vitium agnovit, & propterea lucem est consequutus.
Hominum vulgus, in erroribus
(1010) Vobiscum versans, conspectis miraculis, meisque
167 TYPHLUS
Auditis sermonibus, Euangelicae veritatis
Lucem, amota mentis caligine, cupidè
Amplectuntur. Vos autem cognitione legis turgidi
Atque arrogantes; cum oppugnatis legis auctorem,
Plane estis caeci, totâque erratis viâ.
Populus citius visum accipit, quia facile
Induci potest, ut se minus
Perspicacem esse fateatur,
Erroremque agnoscat suum. Atque ideo quae in illis est
Caligo, ruditas potius est appellanda,
Quàm malitia. Caeterum vos, qui quovis caeco
Caeciores estis, & nihilominus doctores
Plebis esse vultis, id est caecorum duces,
Adeo caecutitis, ut qui vobis remedium
Adhibere paret, nihil agat. Nam & ipsi lucem aspernamini,
Falsâque specie sanctimoniae
Alios seducitis: non hominum consulentes
Saluti, sed vobis prospicientes potissimùm.
Mel. Vah, quod ante dixi saepius,
Idem nunc dico denuò. Homo es ad maledicendum, &
Convitiandum natus. Sed parùm feliciter,
Ut auguror, haec tibi caedet improbitas. Apage, tuae
Virulentae orationis
Iamdudum me cepit satietas. Ies. Abijt ille: neque
Mirum: nam quae ex me audivit, ingrata illi fuere omnia.
Ty. Mi Domine, abeant qui volent. Ego si me recipere
Digneris, tibi, tuisque me lubenter
Addixero: neque à te unquam recessero. Ie. Euge, bene facis,
Laudo. Sequere. Ty. Sequor, ac lubenter herculè.
Vos interim spectatores valete, & mecum plaudite.
FINIS.
L 4.
168.
TERENTII CHRISTIANI
PENTECOSTE.
ACTORUM NOMINA.
AZARIAS.
HANANUS.
SIMEON.
MELCHIAS.
PETRUS.
ALEXANDER.
ANNAS.
CAIPHAS.
IACOBUS.
IOANNES.
ACHIOR.
SYRUS.
IOSEPHUS.
PROLOGUS.
Iambici. Lectionibus scholae gravioribus,
Studijsque severioribus ad tempus breve
Cùm essemus liberati, in otio tamen
Ut planè versaremur, noster noluit
(5) Didascalus. Novam itaque hanc, & sacram suam
Nobis discendam, agendamque dedit fabulam.
Neque quisquam, ut opinor, hic adest, qui me sibi
Confutandum, vel reprehendum cogitet,
Quod historiam, non profanis sed mysticis
(10) Ex literis sumptam, appellare fabulam
Sim ausus. Ita ego illam nomino: sed sacram, & piam.
Non talem, quales Ethnicorum fabulae,
169 PROLOGUS.
Fuerunt plurimae, lascivis ac turpibus
Plenae probris: foeda meretricum, & adolescentium
(15) Palam narrantes crimina. Deorum quoque
Adulteria, & incestus. Nihil tale hic sibi
Noster choragus exhibendum existimat:
Iuventuti sibi commissae, veluti decet,
Ac par est, consulens. Itaque in scriptis suis
(20) Spurcos & inverecundos iocos, cane
Peius, & angue devitat. Sed eccum adest
Qui periocham comoediae quam hic acturi sumus,
Vobis narrabit. Attentis quaeso auribus,
Animisque eum auscultate. Audito, & cognito
(25) Argumento, facilius percipietis caetera.
PERIOCHA.
Iambici. APostoli divino imbuti spiritu.
Linguis loquuntur varijs. Quotquot audiunt,
Mirantur. Ebrios quidam illos asserunt.
Quos Petrus confutat. Tria hominum millia
(5) Ad Euangelicam se convertunt fidem.
Sanatur claudus. Optimè meritis mala
Refertur gratia. Deinde gravibus minis
Interdicitur illis, ne Christum praedicent
Usquam: quas illi nihil morantur. Ad pedes
(10) Apostolorum Iosephus pecuniam
Pro fundo acceptam, effundit liberaliter.
L 5
170 TERENT. CHRIST.



ACTUS I.   SCENA I.
ALARIAS, HANANUS, SIMEON, MELCHIAS.
Iambici.

DEum immortalem! quidnam hoc est novae rei?
Nonne omnes hi loquentes quos audivimus
Dudum, Galilaei sunt? Ha. Certè sunt. Az. Quid igitur
Mihi accidit, quod, quae loquebantur, planè intelligerem?
(5) Ha. Ego quoque nostrates me audire existimabam.
Sim. Non illi suo sermone sed nostro videbantur
Uti. Az. Oh, quis tale, quid factum unquam audivit? Haud
Humanum illud beneficium, at divinum esse arbitror.
Mel. Nae vos tota erratis viâ.
(10) Ebrij sunt, ac musto pleni hinc facundia
Illa. Ha. Non vinum, ut quod sentio loquar,
Sed aliud herclè eos disertos efficit.
Verùm quid aut quale istud sit, me nescire fateor.
Mel. Vah, temulentia mera est. Sim. Ne ita
(15) Loquare ô bone. Nimis vile esset vinum, si ebrietas
Homini tale quid praestare posset.
Vidisti, & audivisti, opinor, ebrios
Loquentes saepè. Dic mihi
Sodes, an tam prudenter, atque sobriè
(20) Loqui unquam visi sunt tibi?
Loquaces ebrios videas multos, sed eloquentem
Nullum. Ex ore autem horum quae proveniebant, qualia
Et quàm pia, ac magnifica erant?
Quae quidem animum planè commoverant meum.
(25) Itaque divino illos spiritu afflatos puto.
Αz. Idem & ego iamdudum persuasi mihi. Ha. Et ego
171 PENTECOSTE.
Neque hanc opinionem à quoquam mihi velim eximi.
Sim. Me quoque si in diversam quis pellicere sententiam
Conetur, nihil agat: nam sana, quae audivi, mihi visa
(30) Sunt omnia. Mel. Ohe, credite hoc mihi, erratis,
Erratis procul dubio. Quod antè dixi,
Idem nunc dico denuo: ebrij sunt, &
Musto impleti. Aza. Neque verum, neque verisimile
Mihi videris dicere. Sed egreditur unus
(35) Ex illis, & huc accedit. Videtur nos
Compellaturus. Subsistamus hic sodes,
Illumque si quid fortè est dicturus, audiamus.
Aza. Sequntur & alij, quid sit futurum nescio.



ACTUS I.   SCENA II.
PETRUS, AZARIAS, SIMEON, HANANUS.
Iambici.

SEquimini me fratres, atque ad eos quos videmus hîc
(40) Stantes, eamus, illosque alloquamur. Eho viri,
Quicunque, estis, adeste huc, & ad ea, quae dicturus sum,
Aures accommodate attentas, dociles, atque benevolas:
Et rem, uti se habet cognoscite.
Id enim vestra potissimum refert. Aza. Dic quod tibi
(45) Placet: auscultabimus libenter, tuaque oratio (ut
Pro alijs etiam loquar) grata admodum nobis erit.
Pet. Exordiar igitur. Hi Galilaei, qui apud
Me consistunt, non ebrij
Sunt profectò, ut quidam existimant:
(50) Cùm hora sit diei tertia: quo quidem
Tempore nullos, aut paucos admodum ebrios
In hisce nostris conspicimus regionibus.
Sed quod per Ioëlem vatem olim est denunciatum
172 TERENT. CHRIST.
Id nunc accidit. Nam sic locutus est vir ille
(55) Divinus, ac coelesti afflatus numine:
Temporibus ultimis, inquit Dominus, meo
Spiritu omne hominum genus perfundam largiter.
Nam vestri filij, atque filiae vaticinabuntur, &
Iuvenes, senesque somnijs docebuntur.
(60) Servi mei, atque ancillae numine
Concitati divino, admiranda prodigia
Denunciabunt. Sed prius quam haec fient, plurima
Virtute meam exhibita conspicietis miracula, in
Coelo, atque terrâ: sanguine
(65) Nimirum, & igne, fumidoque vapore. Interim
Sol, qui omnia illustrat, caligine obscurabitur:
Et luna sanguine: antequam
Magnus, atque illustris ille Domini veniet
Dies. Quicunque autem nomen Dei invocaverit,
(70) Saluus erit. Haec ante tot secula nobis sacer
Vaticinatus est propheta
Ioël. Nunc vobiscum ut rem perpendatis obsecro.
Quod de mittendo, atque infundendo spiritu suo
Praedixit, palàm hodie hic exhibitum vidistis.
(75) Reliquorum quaedam magno terrore exanimati,
Tum conspiciebamus, quando in cruce
Iesus pendens, animam exhalabat. Quod autem
Restat, simili praestabitur fide. Atque ob id
Nihil est quod desperetis: certam enim ille vates
(80) Salutis commonstrat viam,
Cùm periculum denunciat. Quin insuper
Addit, quid vobis faciendum siet. Neque
Grave, aut molestum est, quod iubet,
Sed factu facilè. Dei, ait, nomen implorate, &
173 PENTECOSTE.
(85) Parata vobis est salus.
Porrò quo pacto nomen Dei sit invocandum,
Audite nunc viri Israelitae. Multos ego
Inter vos esse existimo,
Qui novistis Iesum Nazarenum, quem Deus
(90) Varijs sacrorum vatum oraculis olim
Promissum, non ita pridem coram conspiciendum.
Atque audiendum exhibuit nobis: miraculis,
Rebusque prodigiosè gestis, omnibus
His commendatum regionibus. atque haec ille omnia
(95) Divinâ effecit ope, praesentibus vobis.
Quapropter non arbitror, necesse esse,
Ut ea hic oratione longiori
Commemorem. Quis enim vestrum est qui ignorat homines
Aegro, infirmoque corpore, ab
(100) Ipso sanatos plurimos? caecis suum
Restitutum visum? leprosos mundatos?
Eiectos cacodaemonas? atque adeo mortuos
In vitam revocatos? Nemo inter vos, ut opinor, est,
Qui haec, & multa insuper alia,
(105) Ab eo facta inficietur. Notiora enim sunt, quàm ut queant
Negari. Talem igitur hunc cùm nobis largitus est Deus:
Non casu, aut fortuitò, sed certo ipsius consilio,
Ad conservandam gentem Israëliticam,
Eum vos impiorum hominum operâ
(110) Comprehensum, cruciatibus ac tormentis gravissimis
Afflixistis. Neque eo contenti, in crucem, uti hominem
Sceleratum, sustulistis innocentem.
Deus autem, quemadmodum illum vobis tradiderat
Occidendum, ita, (quod divinorum vatum oraculis
(115) Eventurum multo antè praedixerat) in vitam tertio
174 TERENT. CHRIST.
Revocavit die. Nunc audite oro, quae
De illo dixit David, coelesti spiritu
Afflatus: Propositum mihi
Dominum ante oculos semper habeo:
(120) Atque illo propitio, & adiutore, nulla
Re commoveor. Nec mens mihi
Eam ob rem solùm gestit gaudio: at multò magis
Quod planè persuasum habeam, illum apud inferos
Animum non derelicturum meum: neque permissurum, ut is
(125) Qui suâ ei pietate placeat,
Intereat unquam: sed commonstraturum illi potius
Rectam vita viam; ne aberret uspiam.
Fortasse sunt inter vos, qui hoc oraculum
Ad Davidem potiùs, quàm ad Iesum referendum existimant.
(130) Novi ego quam magnificè sentiatis
De illo vestro Patriarcha. In quo quidem
Reprehendendi nullo modo videmini mihi.
Fuit ille certè vir pius,
Sanctus, atque Deo charus. Sed, ut de eo
(135) Vestro patre loquar liberiùs, minimè illud est ei
Attribuendum, quod de Messia est dictum. Mortem enim
Obijt David, & sepultus est,
Neque revixit unquam. Atque id verum esse declarat
Eius sepulchrum, quod etiam nunc est apud
(140) Nos: in quo nihil, nisi ossa illius squalida,
Ac sicca supersunt. Verùm cum esset spiritu
Divino illustratus, certoque crederet
Eventurum, quod Deus ipsi se facturum.
Recepisset: nimirum Christum ex ipsius
(145) Stirpe, secundum carnem, oriturum, illumque fore immortalem,
175 PENTECOSTE
Et perpetuò cum Patre moderaturum omnia:
Non ad se vaticinium illud arbitratus est esse
Detorquendum, sed ad hunc Iesum, qui mortuus
Revixit. Atque huius rei
(150) Nos oculati testes sumus: qui non modo
Cum illo vivo familiariter
Viximus, & res ab eo prodigiosè gestas conspeximus,
Sed postea cùm à morte revixisset: vidimus
Eum saepè. Neque vidimus
(155) Solùm, sed faciem illius agnovimus. tum vulnerum
Vestigia contrectavimus.
Nobis itaque ut in hac re fidem habeatis, par, atque
Aequum esse arbitror. Ab hominibus
Quidam ad extremam deiectus est ignominiam,
(160) Sed à Deo ad supremam gloriam est evectus. Nunc itaque
Ab eo profectum est nobis hoc beneficium,
Planè novum, atque inauditum hactenus:
Nimirum quod nos audiveritis linguis loquentes
Varijs, à vobis intellectis omnibus.
(165) Porro veluti ad Davidem, hoc quod dictum est oraculum,
Qui mortuus est, neque revixit, accommodari
Nequit, ita multo minus reliqua videlicet
De ascensu illius ad coelum, de consessu ad Dei
Patris dexteram, de regno coelesti,
(170) Quod in aeternum illi est promissum. Id quoque quod David
In Psalmo loquitur mystico: Dixit Dominus Domino meo,
Sede ad dextram mihi: donec eos, qui tibi
Adversantur, pro scabello pedibus subiecerim tuis:
Non de se est profatus, verùm de Christo, Dei
(175) Filio, Iesu isto Nazareno, quem in crucem
Sublatum, summâ infamiâ
176 TERENT. CHRIST.
Afficiendum vobis esse putastis. Quanquam nihil
Effecistis, operamque in eo lusistis omnem. Nam
Revixit ille, atque in coelum, unde venerat,
(180) Ascendit, nobis rem tam admirabilem
Coram conspicientibus. Sim. Commovit nos tua
Tam cordata oratio. Sed quid faciemus viri
Fratres, peccavimus graviter, & poenam nos
Meruisse fatemur. Quod factum est, infectum reddi non potest.
(185) Pet. Scio ego isthuc. Sed id non imputabitur
Vobis, si verè peccati vestri vos poeniteat,
Et sacrosancto baptismi lavacro in nomine
Iesu abluamini. Quod ubi fuerit factum,
Vobis gratia sancti infundetur Spiritus,
(190) Quâ nos iam donatos conspicamini,
Neque nunc, qualia sint, quae antè perpetavit
Quis quam secum meditabitur:
Sed hoc sibi persuadebit, totum esse gratuitum
Quod largitur Deus, omnium
(195) Delictorum vestrorum planè oblitus. Ad
Vestram enim gentem Ioëlis propriè pertinet
Oraculum. quanquam & ad alios innumeros, quos
A verâ religione nunc
Alienos, Deus sua clementia, in
(200) Regni sui consortium
Conuocabit. Atque id ex verbis, quae apud eundem sequuntur
Vatem, intelligitur facilè. Namque haec subijcit:
Quicunque invocaverit nomen Domini,
Saluus erit, itaque in mandatis dedit nobis Deus,
(205) Ut vobis primùm hanc gratiam
Denunciemus: ac deinde ut gentes quoque
Eodem invitemus: quibus ille salutis viam
177 PENTECOSTE.
Per eandem fidem patêre
Voluit. Siquidem hoc munus non ex hominum meritis,
(210) Sed ex Dei gratuitâ beneficentiâ,
Atque liberalitate donatur nobis.
Nunc itaque videte fratres, ut tam insignem, tamque obviam
Divini numinis in vos amplectamini
Clementiam. Ha. Oh, iam dudum eam
(215) Amplectimur reverende vir, atque peccasse nos poenitet.
Nunc ergo quicquid tu posthac nobis praeceperis,
Exequemur sedulò.
Pet. Hem, laudo. Eamus iam intrò. Quae ad salutem
Porro vobis erunt opus, illic peragentur omnia.



ACTUS I.   SCENA III.
ALEXANDER, MELCHIAS.
Iambici.

(220) EHo, quid tibi de eo videtur Melchia,
Quid longiori oratione multorum
Commovit animos? & quem sunt sequuti plurimi,
Assentientes illi per omnia. Mel. Equidem
Quid dicam planè nescio:
(225) Nisi hoc unum, quod auditu tibi minimè
Erit iucundum: nimirum hanc rem ad perniciem
Nostram pertinere, & ad exitium religionis,
Quàm à maioribus olim nobis traditam,
Inuiolatam, atque incorruptam servavimus hactenus.
(230) Al. Metus ille tuus haudquaquam vanus mihi videtur:
Nam, nisi me fallit animus, id unum moliuntur
Homines illi seditiosi, atque huc omnibus
Incumbunt viribus. Quorum conatibus
Improbis nisi restiterimus, nisi eorum
M
178 TERENT. CHRIST.
(235) Cohibuerimus audaciam, idque primo tempore,
Quam illi nobis tragoediam, quas turbas, &
Tumultus concitabunt? Mel. Neque visos, neque
Auditos unquam. Nam operae precium est herculè
Advertere, quòd palam, coramque omni populo
(240) Dicere non erubescant, Nazarenum istum,
Quem iure nos occidimus, Dei fuisse filium,
Et Messiam, sacrorum vatum oraculis
Nobis olim promissum: illumque tertio
Revixisse die: atque in coelum, unde venerat,
(245) Reversum esse insuper. Eho, quid videtur? an
Non seditiosa haec est oratio?
Nonne talibus verbis invidiam, atque odium
Populi in nos facilè concitent?
Al. Facillimè. Nam cui persuasum est, virum
(250) Eum pium fuisse, & innocentem,
Atque adeo filium Dei, quem nos ut maleficum
E medio sustulimus, quo animo illum esse, & futurum
In nos arbitraris? Mel. Pessimo herculè.
Atque ideò ne fides eis
(255) In hac re habeatur, prospiciendum nobis erit
Gnaviter. Atque id ni fecerimus, actum est: nihil
Nos morabuntur, ubi se superiores
Esse senserint: atque ideo haec res mihi curae est maximè.
Al. Et mihi quidem: nam de nostra omnium
(260) Auctoritate, ac dignitate agitur: quam illi sibi
Planè contemnendam arbitrabuntur, simul
Ac victores evaserint.
Quod ne fiat summa nobis est adhibenda cautio.
Mel. Rectè tu quidem isthuc: itaque in hac re me lubenter
(265) Praestabo adiutorem tibi.
179 PENTECOSTE.
Alex. Hem, laudo. Nunc ad civitatis principes,
Sacerdotesque rectà concedamus, ut
Super hac re consilium unà capiamus, quomodo
Et illos ulciscamur, &
(270) Nobis caveamus in tempore. Mel. Placet. Praecede, sequor.



ACTUS II.   SCENA I.
ANNAS, MELCHIAS, CAIPHAS,
Iambici.

MIra profectò sunt, quae nobis intus narrasti Melchia.
Quanquam illa audiveram antè. Sed
Si vixero, nunquam istud impunitum
Relinquetur. Quin seditiosum hoc, atque maledicum
(275) Hominum genus eo redigam, ut neque quò fugiant, neque
Ubi tutò delitescant, usquam sint locum
Inventuri. Quod ubi evenerit, meritò
Id illis accidet: qui sibi quicquid lubet,
Faciendum existimant. Atque id an aequum sit, an
(280) Iniquum, nihil vident, nihilque pensi habent.
Mel. In illos & ego graviter animadvertendum arbitror:
Quando id culpâ commeruerunt suâ. Ca. Istud herculè
Fiet propediem. Dormiunt,
At ego eos, uti merentur, excitabo sacrilegos.
(285) Qui se nullis teneri legibus, nosque
Sibi contemnendos, atque illudendos putant.
Mel. Id ut facias, te dignum est Caipha. Planè enim
Perijmus, nisi audacissimum
Illorum cohibeamus incoeptum: tantumque dedecus,
(290) Ac probrum à nobis propulsemus: technis, ac dolis
Consuta illorum refellamus mendacia.
M 2
180 TERENT. CHRIST.
An. Eho, recte. Quis enim ferat,
Quae nobis obijciunt homines vilissimi?
Quos à retibus, telonioque impostor ille
(295) Ascivit sibi. Qui nunc, nescio quam freti confidentiâ,
Turbas atque tumultus passim excitant: novosque
Ritus commenti, religionem à maioribus
Nobis traditam, abolendam existimant.
Ridiculum, an illos prudentiores
(300) Nobis esse arbitrabimur?
Qui divinas vel memoriter tenemus literas?
Mel. Facessant illi idiotae, sacrorum mysteriorum
Planè rudes: nobisque ea explicanda
Relinquant, qui omnem aetatem in hoc studio contrivimus.
(305) Illi se ad relictum referant opus: neque
Quae supra illos sunt inquirenda putent sibi.
Ca. Id nisi faciant, magnum aliquod eis brevi eveniet
Malum. Atque ita me Deus amet, ut ego,
Quod in hac re vehementior sum, non animi
(310) Atrocitate commoveor, sed impudenti
Illorum audacia, quam quidvis sibi licere
Impunè existimant. Mel. Ea
Inprimis erit nobis cohibenda, si salui
Esse volumus. An. Istud igitur decretum sit, nec
(315) Ab eo nos ullis patiamur avocari
Rationibus. ________________


ACTUS II.   SCENA II.
IACOBUS, IOANNES, PETRUS.
Iambici.

________________ Deus bone! quanta commutatio
In nobis hesterno est facta die? & quàm feliciter
181 PENTECOSTE.
Nostrum succedit negotium? Deus procul dubio
Adiutor est nobis. Nam non nisi illius
(320) Auxilio talia nos praestare potuissemus. Ioa. Est
Ut dicis frater: tria enim hominum millia,
Aut paulò minùs eo, Petri oratione
Commoti, ad fidem se converterunt evangelicam.
Quod quidem haud nobis, sed soli asscribendum est Deo.
(325) Cui totum hunc profectum acceptum ferre debemus:
Cùm nostrâ industriâ hic effectum sit nihil.
Ia. Verè tu istuc, atque pie. Quid enim nos possemus homunculi,
Nisi adiutorem, atque propicium nobis haberemus
Deum? ab eo enim ad nos proficiscuntur omnia.
(330) Ille est, qui nos suâ benignitate ad hoc
Munus vocavit; quique nos suâ dignatus est
Clementiâ. Itaque nobis ille laudandus,
Atque omnibus est celebrandus modis.
Sed eccum Petrum accedentem. Pet. Deo
(335) Maximas ago gratias, cum pro insigni illius
In nos heri collato beneficio, tum pro
Tam foecundo, copiosoque profectu, quem praeter
Opinionem consequuti sumus. At Iacobum, & Ioannem
Hîc stantes conspicor. ad eos
(340) Accedam. Eho, hiccine eratis fratres? Salvete.
Ia. Salve Petre. Na nos hominum qui vivunt sumus
Felicissimi, quibus tanta Deus praestitit.
Pet. Laudari ille à nobis satis
Nullus unquam poterit modis.
(345) Nostis quot sua confessi crimina, &
Sacrosancto baptismi lavacro abluti,
Doctrinam sint amplexi evangelicam. Ia. Oh, scimus,
M 3
182 TERENT. CHRIST.
Et hîc de eo loquebamur. Io. Quis hoc
Eventurum dixisset unquam?
(350) Metu hactenus delituimus,
Neque prodire ausi fuimus in publicum.
Nunc autem id divina nobis praestitit
Gratia, ut omni timore liberati, neminem
Formidandum nobis arbitremur. Sacerdotum
(355) Enim minas iam nihil moramur, qui nobis
Divino numine confirmatis, neque
Nocere, neque obesse queunt. Pet. Sic est: nam Deo
Protectore satis erimus muniti. Sed hoc
Inter caetera mihi mirum videbatur,
(360) Quod omnes illi, quotquot Iesum essent professi,
Communia sua statim facerent omnia, nihil
Proprium servantes sibi. Haec sunt Euangelici
Proventus felicissima exordia. Id autem velim
Nunc ut vobiscum perpendatis fratres, quo pacto
(365) Res novi testamenti conveniant cum figurâ
Veteris. Moses, ut nostis omnes, quinquagesimo à
Pascha die primitias iussit efferri Deo. At
Nunc non spicarum, sed animorum primitiae Domino
Sunt consecratae. Ia. Intelligo probè.
(370) Quanquam non nisi rudimenta evangelicae pietatis ego
Haec esse existimo. Quod hactenus est traditum,
Primae doctrinae lac est: post hac ad solidum
Erit proficiendum cibum.
Pet. Utrumque necesse est ut paratum habeamus: cùm
(375) Praeceperit nobis Dominus, ut gentes doceamus
Omnes, eiusque illis proponamus praecepta.
Quibus qui non paruerit, quamvis sit aquâ tinctus,
Tamen salutem consequetur nunquam.
183 PENTECOSTE.
Io. Verum isthuc est, quod dicis. aqua per se nihil
(380) Potest. Firma in Deum fiducia
Nos salvos facit. Pet. Oh, rectè Ioannes,
Sed ne immemores tanti erga nos simus beneficij,
Conuocatis fratribus Deo
Gratias agamus, illumque oremus,
(385) Ut quod incaeptum est feliciter, suâ.
Benignitate etiam uberius provehere, ac secundare
Dignetur. ________________


ACTUS II.   SCENA III.
HANANUS, AZARIAS, SIMEON.
Iambici.

________________ O nos felices! qui ex tenebris, in quibus
Versati fuimus hactenus,
Exempti, & ad lucem evangelicam perducti sumus.
(390) Maximam tibi ô Deus habemus gratiam,
Qui hoc singulare, atque eximium beneficium,
Praestitisti nobis. Aza. Euge, piè, atque ut te decet
Frater: quandoquidem ille per suum
Filium Iesum, haec nobis effecit omnia.
(395) Sim. Ita est profecto: at verbis eloqui
Non possum, quam commutationem.
Quantamque alacritatem in animo sentiam.
Neque id aliunde, quam ex divinâ beneficentiâ
Mihi evenire existimo.
(400) Ha. Eandem gratiam ego quoque in me experior affatim,
Oh, quam tranquillo ego nunc sum animo. Nihil.
Posthac erit, quod curae, aut aegritudini
Mihi sit futurum. Quae hactenus.
Possedi, lubenter in medium omnia
M 4
184 TERENT. CHRIST.
(405) Contuli. Aza. Idem & mihi statim faciendum censebam. Nam quod
Nobis superest, cum tenuioris fortunae fratribus
Ut communicemus, aequum esse arbitror.
Ha. Nihil ego pecuniam, aut agrum, aut villam moror.
Dei benignitate abunde divitem
(410) Me fore confido. Sim. Mihi quoque
Persuasionem eandem iam dudum indui:
Nam parvo contentis necessaria desunt nunquam.
Sed bone Deus, quanta inter nos est animorum concordia?
Quantus consensus! Idem & volumus, & nolumus
(415) Omnes. Az. Nullum est dissidium, aut controversia,
Ubi pacificus ille spiritus animos
Arbitratu moderatur suo.
Atque hîc demum est verum gaudium, ubi mens est benè sibi
Conscia, certaque de divinis promissis fiducia.
(420) Sed quid de illis futurum est, qui suâ
Excaecati pertinaciâ,
Neque ullis commoti prodigijs, Deo
Etiam nunc obfirmatis resistunt animis?
Ha. Ipsi viderint: nam tantam peruicaciam,
(425) Atque impietatem nunquam impunitam relinquet
Deus. Si. Nisi resipuerint, culpamque suam agnoverint,
Vae illis. Sed nolo in eos quicquam ominari
Gravius. Deum oremus potius,
Ut quibus nunc mundanarum cupiditatum
(430) Caligine caecutiunt oculi, illos suâ
Illustret clementiâ.
Ha. Utinam istud fiat. Sed ne id frustra optemus
Vehementer metuo, nam ubi animus
Semel se cupiditate devinxit mala,
185 PENTECOSTE.
(435) Consilia necesse est sequi consimilia.
Quid enim effeceris adversus hos
Qui scientiae opinione turgidi,
Atque elati, prae se contemnunt quoslibet?
Qui, nisi quod ipsi faciunt, nihil rectum putant.
Aza. (440) Pro illis tamen nobis orandus est Deus.
Sim. Rectè sentis. Sed intrò nunc ad fratres, &
Sorores redeamus: nam conspicio huc procul
Adventantes nescio quos: & ut hinc
Abeamus, tempus nos monet.



ACTUS II.   SCENA IV.
ANNAS, CAIPHAS, MELCHIAS.
Iambici.

(445) ENimverò Caipha, nihil loci est segnitiae, nec
Socordiae, quantum & modo,
Et alias seditiosorum istorum nebulonum
Intellexi audaciam,
Quam nisi omnibus conatibus
(450) Cohibeamus, profectò magnum aliquod malum
Nobis excitabunt. Ca. Id fiet procul dubio.
Video enim quam rem agant: ut nostra auctoritate
Contemptâ, ipsi regnent. Huc affectant viam.
Errant, si nos sui consilij ignaros arbitrentur.
(455) Quare ut improbis horum conatibus
Obsistamus, videndum est sedulò. Mel. Rectè,
Laudo. Huc enim nobis est incumbendum, idque
Sine ulla mora. Nam quàm multos falsa
Religionis opinione, & simulata pietatis specie
(460) Ad se pellexerint, satis, superque notum est omnibus.
M 5
186 TERENT. CHRIST.
An. Ita me Deus amet, si vivo, non auferent
Inultum; ut & ipsi ne quid tale posthac audeant,
Et alij ad simile facinus sint tardiores.
Ca. Ah, mala multa hactenus illos nostra docuit facilitas
(465) At nunc faxo, ut hanc animi nostri lenitatem
Sibi in crudelitatem commutatam sentiant.
Malo enim nodo, ut dici solet, malus
Est quaerendus cuneus. Itaque à nullo me exorari sinam,
Quin pro tam insigni isthac confidentiâ,
(470) Illos uti dignum est, ulciscat mastigias.
Malim me inhumanum, quàm in tam gravi periculo
Aut negligentem, aut socordem viderier. Mel. Probè:
Isthuc tene. Quae enim in tantâ sceleri immanitate
Coercenda esse potest crudelitas?
(475) Nam nisi audacissimis horum conatibus
Maturè restiterimus, & execrandam hanc haeresin
Radicitus extirpaverimus, propediem arma
Quoque ad evertendum religionis nostrae statum,
Corripient homines isti, omnium
(480) Qui vivunt, aut vixerunt unquam, perditissimi.
An. Tales sunt herculè. Itaque neque metus à periculo,
Neque pudor à turpitudine, neque ratio
Ab hac suâ malitiâ, atque impietate eos
Auocare potuit hactenus.
(485) Quorum cum blanditijs condîta est oratio,
Minimè profectò mirandum est, si phaleratis suis
Dictis circumveniant, fallantque plurimos.
Vah, nescio quos illi nos homines esse existimant,
Qui tantum scelus, atque flagitium se impunè
(490) Laturos arbitrantur. Sed uti dici tempus est,
Eamus nunc intrò. Cras admodum diluculo
187 PENTECOSTE
Ex communi omnium decreto statuetur,
Quo pacto imposterum in eos animadvertendum siet.



ACTUS III.   SCENA I.
PETRUS, IOANNES, ACHIOR.
Iambici.

EAmus nunc in templum Ioannes, sacris uti
(495) Vacemus precibus. Io. Age, placet.
Pet. Quamvis nusquam precationes
Nostras aspernetur Deus,
Tamen hic aures supplicantibus
Praebet maximè. Ach. Totam ferè
(500) Hîc desedi diem miser: & quod accepi
Exiguum est admodum. Sed quinam sunt isti,
Quos huc accedere conspicor?
Ab his spero me accepturum aliquid: quandoquidem viri
Humani mihi videntur. Subvenite mihi obsecro,
(505) Quicunque estis ò boni, qui
A natali claudus fui die: & cui
Cum extremâ paupertate res fuit hactenus.
Pet. Aurum aut argentum, quod tu expectas non habeo.
Aliud, quod gratius erit, atque optabilius,
(510) Dabitur tibi. Quod cum consequutus fueris, non mihi,
Sed divinae id acceptum feres clementiae,
Quod enim hodie eveniet tibi,
Non humanâ arte, aut industriâ fiet,
Sed solus id in te suà virtute operabitur
(515) Deus. Ach. Mi homo, utinam ratum sit, quod praedicas.
Pet. Bono animo esto: & vide ne quod Deus
Est largiturus, tibi tua
Eripiat dissidentia.
188 TERENT. CHRIST.
Ach. Nihil diffido quicquam, & nescio
(520) Quàm insolito animus mihi gestiat
Gaudio. Pet. Nihil mirum. Sed agedum, in nomine
Iesu Nazareni surge, & quocunque lubet ambula.
Ach. Deum immortalem! quodnam hoc est prodigium?
Pedes, talosque mihi planè confirmatos,
(525) Atque solidatos esse sentio. Oh, quis me
Homo vivit fortunatior? nemo herculè
Quisquam: nam in me Deus hodie
Potestatem ostendit suam. Prae gaudio
Equidem, neque quid loquor, neque
(530) Ubi sum scio: quia praeter spem, atque incredibile hoc mihi
Accidit. Eho divine vir,
Quo ego munere tantam erga me compensabo beneficentiam?
Aut quo pacto tibi tam benè de me meritò gratiam
Referam? Pet. Itáne statim oblitus es,
(535) Tibi quod dicebam modò? Ach. Quid isthuc? Pet. Hem, rogas?
Ut neque mihi, neque cuiquam alij, sed soli Deo,
Quod esses consequuturus beneficium, tibi
Asscribendum esse crederes.
Ach. Memini probe. & scio non nisi coelesti gratiâ
(540) Adiutum, te tantam rem efficere potuisse.
Pet. Rectè: opus enim istud maius est.
Quàm ut humana hic quicquam sibi adscribere queat
Industria. Hoc tantum nunc faciendum tibi
Arbitror, ut templum nobiscum ingressus, Deo,
(545) Pro beneficio in te collato, agas
Gratias. Ach. Nihil est quod aequè fecero lubens.
189 PENTECOSTE.



ACTUS III.   SCENA II.
SIMEON, AZARIAS, PETRUS.
Iambici.

PRô summe Deus! quodnam ego portentum, atque prodigium
Conspexi modò? Homini à nativitate claudo corporis
Firmitatem tribui, idque unico
(550) Verbo, quis obsecro tale quid aut vidit, aut
Audivit unquam? Aza. Monstri simile: atque ideo quid
De eo dicam planè nescio. Sim. Neque ego quidem.
Nisi quod divino eos credo illustratos numine.
Aza. Idem & ego iamdudum persuasi mihi.
(555) Sed in templum sequamur illos, ut quid praeterea ibi sit
Futurum cognoscamus. Sim. Fiat. Pet. Agitedum viri
Israelitae, audite me obsecro loquentem. Nescio
Profectò quid dicam, cur id, quod modò divina gratia
In hoc claudo exhibitum est miraculum,
(560) Tantopere animos commoverit vestros. Quasi
Non alia, eaque maiora, antè conspexeritis
Prodigia. Nec est quod nos intueamini,
Quorum virtute est effectum nihil. Hic quidem,
Quem claudum vidistis hactenus,
(565) Nunc in templo, ut coram videtis, obambulat,
Sano, integroque corpore.
In eo, atque alijs multis iam vobis Deus
Conspiciendum praebet, quod olim
Divinis vatum oraculis
(570) Eventurum praedixit. Itaque novum videri
Non debet, quod multò ante est denunciatum.
Vos equidem religiosè colitis Abrahami, Isaci,
190 TERENT. CHRIST.
Atque Iacobi Deum. Sed hunc Dei, ad vos missum, filium
Adeò non excepistis amicè, ut latroni
(575) Postpositum, indignis afflixeritis modis:
Atque ut maleficum, reclamante etiam Pilato praeside,
Interficiendum decreveritis vobis. Caeterùm
Deus humanâ malitiâ abiectum filium, ad
Supremam evexit gloriam:
(580) Atque à morte revocatum immortalitate
Donavit. Cuius rei nos testes sumus:
Qui eum à morte redivivum conspeximus;
Audivimus atque contrectavimus insuper.
Ac deinde in coelum etiam ascendentem vidimus.
(585) Nunc autem virtute illius non solùm hoc quod modò
Contemplati estis miraculum,
Coram vobis hîc exhibuit Deus,
Sed alia insuper plurima: quae ut his commemorem
Non est necesse, quando minimè ignota sunt
(590) Vobis. Neque haec eò dicta velim fratres, ut
Vos ad desperationem
Adigam, cum divino consilio id sit factum:
Itaque peccatum vestrum, utcunque excusat ignorantia.
Nesciebatis enim sub formâ humanâ,
(595) Eaque vili, & contemptâ, divinam illam
Latere naturam. Nunc igitur restat, ut Dei
Imploretis clementiam:
Quae parata, atque obuia
Erit vobis, siquidem ex animo, atque seriò
(600) Vestrae culpae vos poeniteat: & Iesum, quem prius
Agnoscere noluistis, nunc Dominum vestrum,
Deique filium esse confiteamini.
Qui veluti hîc inter vos versatus est aliquot
191 PENTECOSTE.
Annos, ita reversurus est, ut vivos, atque mortuos
(605) Iudicet. Neque id qua tempore sit futurum
Scimus. Oportet enim prius per universum
Terrarum orbem Dei evangelium praedicari.
Quod eventurum omnes divini olim denunciaverunt
Vates. Inter quos Mosis gravissima
(610) Apud vos est auctoritas.
Quo duce Aegyptum reliquistis:
Et mare, per quod nulli unquam patuerat via,
Transijstis: deinde peragrastis desertum, atque
Legem accepistis. Atqui ille hunc Iesum ad vos venturum
(615) Praedixit. Ita enim loquitur, quemadmodum
Omnes nostis: Prophetam vobis excitabit
Dominus Deus vester: non ex alienis, ast ex fratribus
Vestris: cui parebitis per omnia.
Quod si quis erit, qui ei auscultare noluerit,
(620) Ex universo populi caetu eijcietur. Neque
Moses solus de Iesu est vaticinatus, sed
Prophetae etiam reliqui à temporibus Samuelis,
Usque ad Ioannem Baptistam, exactè de eius
Nativitate, doctrina, miraculis,
(625) Morte, resurrectione, atque ascensu ad coelum
Nobis praedixere omnia. Recordamini
Obsecro, vos Prophetarum, atque Patriarcharum esse
Filios, quorum Princeps fuit Abraham:
Cum quo pactum, foedusque inijt Deus:
(630) Nempe ut per illius semen, salutem
Per totum terrarum orbem consequerentur omnes.
Vos tamen prae caeteris sibi eligendos
Putavit: ad quos filium suum misit:
Non alio consilio, nisi ut ab erroribus
192 TERENT. CHRIST.
(635) Revocatos, vitae aeternae vos participes efficeret.
Quapropter si sapitis, amplectimini hanc oblatam gratiam.
Sed veniunt huc Sacerdotes, atque magistratus
Templi. Sim. Saducaei etiam adsunt. Ne quid mali
Faciant nobis metuo. Pet. Bono esto animo. Nihil
(640) Mali, saluâ innocentiâ accidere poterit nobis. Neque
Dubito, quin nos sint appellaturi. Malè
Enim eos habet, quod de sanato claudo per totum oppidum
Est divulgatum. Maneamus hic atque expectemus
Quid sit eventurum denique.



ACTUS III.   SCENA III.
ANNAS, CAIPHAS, IOANNES, PETRUS.
Iambici.

(645) Quò nos magis seditiosum hoc hominum genus
Extirpare, atque perdere
Conamur, hoc proficimus minùs. Et nescio
In quam catastrophen haec nobis evasura sit
Tragoedia. Ca. Infelicem mihi animus auguratur exitum.
(650) Audivimus sanatum claudum, & quomodo
Ad ipsos quotidie concurrant plurimi.
Sed prô Deum immortalem! quantam ego hîc video hominum
Multitudinem? An. Impostores etiam istos
In medio eorum conspicor. Hem, sequimini me, ut impium
(655) Eorum interturbemus conciliabulum.
Ca. Praecede, nihil in nobis est morae. Ioa. Huc se conferunt.
Pec. Video, sed nihil omnino me illorum terret
193 PENTECOSTE.
Accessus. Audiamus quid sint dicturi.
An. Eho, audite quid in mentem nunc veniat mihi.
(660) Ca. Quid? dic sodes. An. Cum illis ut loquamur expedire
Non arbitror: sed statim eos comprehendamus, atque in vinculis
Asservandos curemus sedulò. Ca. Rectè:
Nam altercando cum illis proficiemus nihil.
An. Ehem, comprehendite duos istos populi seductores:
(665) Eos dico, quos in medio omnium videtis
Consistentes. Euge, bene fecistis. Io. Quidnam hoc sibi
Vult? Itane apprehendi iubetis innocentes?
Proque beneficio maleficium rependitis
Nobis? Ah, siccine fieri decet? Ca. Beneficia
(670) Illa vestra nihil moramur. Eho, quid cessatis?
E templo eos abripite, & asservate sedulò.
Causam illorum crastino cognoscemus die.



ACTUS III.   SCENA IV.
HANANUS, SIMEON, AZARIAS.
Iambici.

O Indignum facinus! Haeccine vides, atque pateris
Deus? nae tua nimis magna est clementia.
(675) Spero tamen illos non impunè laturos tantum scelus.
Sim. Cohibe te frater, ac moderare affectibus.
Tarda est quidem divina vindicta,
Sed tarditatem supplicij gravitate saepè
Compensat. Az. Verè tu isthuc dicis Simeon: Impietatis suae
(680) Ultorem aliquando sentient Deum. Nolo
In illos quicquam gravius dicere:
Ipsi se deliquisse intelligent
N
194 TERENT. CHRIST.
Posteà, idque serò, cum nullus resipiscendi
Erit locus. Han. Id quidem fiet procul dubio.
(685) Praeterea spero nostris eras subuenturum Deum:
Cuius ope adiuti, universo Pharisaeorum,
Et Saducaeorum gregi os
Obturabunt facillimè. Nihil enim hîc est,
Quod aut reprehendere, aut calumniari
(690) Queant. Res est peracta subito: neque clam aut in
Occulto, sed palam pro templi foribus:
Non magicis artibus, sed invocato nomine
Iesu, quem illi extinctum planè persuadent sibi.
Sim. Mirùm certè est, hominibus istis tantam inesse
(695) Ingenij pertinaciam, animique malitiam, ut ea
Sibi incusanda, atque vituperanda existiment,
Quae laudem promerentur maximam.
Quid enim favorabilius, aut quid laudandum magis,
Quam gratis auxiliari miseris? Ah, talemne de
(700) Se benè meritis referendam gratiam putant?
O homines ingratissimos!
Αz. Quem saepè claudum viderunt sedentem pro foribus
Templi, nunc cum valido, confirmatoque corpore
Coràm ambulantem conspiciant: non desinunt
(705) Tamen calumniari, atque incusare tam pium, &
Tam divinum opus. Ah, quae est, si non haec ingratitudo
Est appellanda maxima?
Han. Non herclè ingratitudo illa, at mera est
Perversitas, atque malitia, animique obfirmati
(710) Caecitas voluntaria. Sim. Verum dicis. Sed quid
Moveat illos, satis, superque notum esse arbitror.
Vident populum miraculis.
Commotum, ad nos concurrere undique
195 PENTECOSTE.
Iesuque nomen, quem ipsi, ut sceleratum, atque maleficum
(715) E medio sustulerunt, confiteri plurimos:
Et numerum quotidie augeri credentium.
Hoc illos malè habet impios,
Animosque eorum torquet, atque affligit maximè
Hinc illa plus quam hostilis in
(720) Nos simultas, atque odium. Aza. Vera herclè sunt
Quae praedicas. Sed iamdudum sol occidit,
Et vespera appetit. Eamus nunc intrò, atque Deum oremus, ut
Cras illis subvenire suâ dignetur gratiâ. Et
Quod incoeptum est feliciter,
(725) Ad bonum perducat exitum. Han. Rectè mones.



ACTUS IV.   SCENA I.
ACHIOR, ANNAS, PETRUS,
IOANNES.
Iambici.

REviso quid futurum sit de illis viris
Probis, pijsque quos heri
Pharisaeorum, atque Sacerdotum principes
E templo trahi iubebant,
(730) Satis, ut mihi quidem videbatur, inhumaniter.
Quod si quid in eos fortè statuant durius,
Graviúsve, palam me illorum opponam tyrannidi:
Etiamsi mortem intentent, atque minentur mihi.
Quam herculè pati malim, quàm eos, qui tam benè
(735) De me sunt meriti, tractari patiar indignius.
Sed quid hoc! omnes eos foras egressos conspicor.
Petrus quoque & Ioannes adsunt. Oh, benè est.
Gaudeo. propiùs ad illos accedam, ut videam,
N 2
196 TERENT. CHRIST.
Quid sit hic eventurum, hoc agam.
An. (740) Eho, respondete ad ea iam nobis,
Quae interrogaturi sumus.
Pet. Percontamini quae vultis, speramus nos
Satisfacturos vobis. An. Confidenter id
Quidem satis. Io. Qui non deliquit, illum
(745) Pro se intrepidè, atque liberè loqui decet.
An. Ecce autem alterum: in eodem ludo eos
Ad nequitiam edoctos dixeris.
Si unum noris, omnes cognoveris. Verùm
Mittamus illa, & de hoc, quod decretum est agamus seris.
(750) Pet. Placet. An. Nunc itaque dicite mihi, cuius nomine,
Aut virtute claudo sanitatem
Hesterno restituistis die?
Pet. Populi principes, & seniores, attentis auribus,
Animusque benevolis audite me obsecro. An. Age, loquere:
(755) Sed vera nobis dici volumus, mendaces
Pessimè odimus. Pet. Quae ex me audietis, vera
Erunt omnia: mentiri enim non est meum.
An. agedum, auscultamus. Pet. Mirabar equidem cur
Comprehensos in custodiam
(760) Heri deduci mandabatis; cùm nihil
Mali commisissemus. Locus ille maleficis,
Non innocentibus paratus est. Ach. Oh vir
Reverende, ego quoque hic adsum, beneficio tuo
Sanitatem consequutus. Pet. Bene fecisti. Sed tace
(765) Aliud enim iam hîc agendum est nobis. Vos appello, qui
Primates populi estis. Videtis hunc hominem,
Contractis membris antè debilem,
Atque à baiulis gestari solitum, nunc sanum,
197 PENTECOSTE.
Atque integrum. Vos quaeritis
(770) Cuius virtute sit factum. Non magicis artibus,
Neque humanâ ope, noque nostrâ industriâ
Id est effectum. Solius Iesu Nazareni
Virtute hoc illi contigit bonum. Quem vos
Ut hominem sceleratum atque nefarium occidistis. Quem Deus
(775) A morte tertio die
In vitam revocavit, & immortalitate
Donatum, rebus praefecit omnibus.
Itaque nunc ille sua virtute per nos efficit
In aegris infirmisque sanandis, quod ipse, dum in
(780) Terris nobiscum erat, permultis praestitit.
Atque huc procul dubios referendum est, quod
In Psalmis legimus Davidicis:
De lapide nimirum ab hominibus reijciendo,
Qui tamen à Deo ad summum esset subvehendus
(785) Honorem. Praesentem illum vidistis contemptum ab omnibus.
Nunc contra per hunc, ad maximam [< contrae]
Dignitatem sublatum. Deus salutem
Offert vobis, quàm quaeso ut amplectamini,
Dum tempus est, veniaque criminum suorum
(790) Parata est cuique. An. Verba equidem haud tibi desunt,
Sed an sint vera, quae dixisti, nescio.
Secedite hinc paulisper, donec vos revocavero.



ACTUS IV.   SCENA II.
ANNAS, CAIPHAS, ALEXANDER, SYRUS.
Iambici.

Quid ais Caipha, aut quid in hac re nobis faciendum
Censes? Inficiari non possumus quòd ab
N 3
198 TERENT. CHRYST.
(795) Illis est factum. Cai. Sic est, & quod praestiterant.
Minimè vulgare est. An. Verum dicis: atque ideo in eos
Nihil hoc tempore durius decernendum arbitror:
Ne inclementes, & iniqui videamur. Al. Quid igitur,
Faciemus? cedo sodes. An. Dicam. Revocabimus
(800) Eos ad nos, & gravibus interdicemus minis,
Ne posthac apud quenquam Iesu istius
Mentionem faciant, aut usquam de eo.
Loquantur. Ita fiet, ut illis tacentibus,
Populus formidine territus.
(805) Deficiat, atque dilabatur propediem.
Cai. Si id nobis expedire videtur tibi, age, assentior:
Nisi quid dissentis Alexander. Al. Sententiam
Annae probo: atque ita ut fiat velim. An. Fiet.
Ehem, huc eos ad nos statim reducite. Syr. Effectum dabimus
An. (810) Nunc intrò, si videtur, paulisper eamus,
Dum redeant. Cai. Placet. I prae, sequimur.



ACTUS IV.   SCENA III.
PETRUS, IOANNES, SYRUS.
Iambici.

DEo nobis frater, magna est habenda gratia,
Qui tantam nobis loquendo largitur
Confidentiam, nostrosque animos ita
(815) Confirmat, ut metuamus neminem.
Io. Eam certè constantiam, atque fortitudinem à
Deo nobis infundi planè existimo:
Nullus enim posthac unquam me suis
Terrebit, aut eo inducet minis.
(820) Ut Christum Iesum servatorem nostrum confiteri, &
199 PENTECOSTE.
Celebrare desinam. Non si atrocissima
Intentent supplicia: atque adeo mortem si quis
Minetur mihi. Pet. Mihi quoque
Pro Christi nomine, atque verâ religione
(825) Iucundum, ac dulce erit mori nam qui ita perit, minimè interit.
Sed ex hac calamitosâ vitâ in aeternam requiem
Commigrat. Io. O quàm illi sunt felices, quibus
Ad coeleste istud domicilium accessus patet:
Ubi plena gaudiorum sunt omnia. Pet. Eò nos
(830) Aliquando hinc profecturos, bona
Spes animum habet meum. Io. Neque de eo dubium est mihi, at
Priùs quae in mandatis habemus, exequenda sunt
Nobis. Deinde praemium
Expectamus, divinâ gratiâ nobis
(835) Decretum. Sed ministros Pharisaeorum ad nos
Venire conspicor. revocabunt nos, ut arbitror.
Pet. Id erit: Satis enim iam deliberaverunt diu.
Syr. Eho viri, salvete, ut vos ad Principes
Sacerdotum reducamus, mandatum est nobis.
Io. (840) Parati sumus. Hem, praecedite, sequimur. Syr. Benè dicitis.



ACTUS IV.   SCENA IV.
ANNAS, CAIPHAS, IOANNES, PETRUS.
Iambici.

EGrediamur rursus, nam illos iam iam adfuturos arbitror.
Atque eccos. Ca. Benè se res habet:
Ego eos prior compellabo: tu orationi
N 4
200 TERENT. CHRIST.
Mea, si quid defecero, ut subservias
(845) Vide. An. Faciam herclè sedulò. Ca. Adeste huc viri,
Et advertite ad ea, quae dicturi sumus
Vobis. Pet. Iamdudum nos praebemus attentos.
Ca. Expendimus nobiscum diligenter
Causam vestram. quae minimè probatur nobis.
(850) Nam quae molimini, ad rempublicam nostram
Turbandam, atque ad commovendos
Tumultus spectant omnia.
Quapropter quamvis poenam meriti estis gravem, tamen
Clementer vobiscum nunc nobis agendum
(855) Existimavimus. Missos itaque iam vos facimus:
Sed eâ conditione, atque lege, ne cui
Mortalium usquam posthac vel clàm, vel palàm
Christi doctrinam praedicetis;
Neque publicè aut priuatim de eo apud quenquam
(860) Loquamini. Quod si hoc concilij nostri decretum
Vobis aut negligendum, aut contemnendum existimabitis,
Remedium isti pertinaciae
Inveniemus; neque sine vestro, ut arbitror,
Magno malo. An. Id quidem futurum est:
(865) Itaque cavete vobis, si sapitis. Pet. Deus bone!
Quodnam hoc est edictum? Ig. Ah, iniquum planè est, quod à
Nobis exigitis. An. Quod iniquum vos esse dicitis,
Visum est nobis aequissimum. Quibus nisi
Parcatis, incolumes & salui non eritis diu.
(870) Pet. Ut me patienter audiatis obsecro,
Pauca loquentem. An iustum, aquumque putatis, nos in
Dei conspectu, vestris iussis obsequi
Potiùs, quàm mandatis divinis? penes
201 PENTECOSTE.
Vos, qui legis tenetis praecepta, huius
(875) Rei iudicium esto. Nostis quae eventura
Divina vatum olim praedixerunt oracula. Et
Nos scimus, quid Christus Dei
Filius in mandatis dederit nobis, quid Spiritus
Coelestis, quem ille à Patre suo misit, animis
(880) Nostris infuderit: Id nimirum, ut omnibus
Nomen Domini nostri Iesu praedicemus:
Utque ea, quae nobis praesentibus
Locutus est, & fecit, neminem
Celemus. Vos ipsi, si quod rectum est decernere
(885) Volueritis, sententiam mutabitis:
Quodque in mandatis habemus, nos sinetis exequi.
Id si à vobis cum gratiâ impetrare non
Poterimus, quicquid de nobis statueritis,
Aequo, ac patienti animo feremus. Nam quae vidimus,
(890) Et quae audivimus, nullo nobis tacenda sunt modo.
Praesertim cùm Deus qui hominibus omnibus
Est praeferendus, praedicare ea passim velit.
An. Vah, antiquam profectò vestram pertinaciam
Obtinetis. Apagite. Quia nihil
(895) Lenitate profecimus hactenus, iram
Nostram sentietis propediem. Ioa. Quicquid
In nos decreveritis, patiemur fortiter.



ACTUS V.   SCENA I.
CAIPHAS.
Iambici.

Totam hanc noctem insomnem duxi, nihila, etiam nunc
Quieti est in pectore.
(900) Modo admodum diluculo, soleque nodum exorto, è gravi
N 5
202 TERENT. CIFRIST.
Expergiscebar somnio.
Mox cepi mecum rem aliam ex aliâ cogitare, &
Omnia in peiorem partem, uti fieri solet,
Ubi quid molestiae est in animo. Quid multis moror.
(905) Lectum tandem relinquo, atque huc me proripio foras.
Nunc itaque quo magis horum audacissimorum. hominum
Mecum perpendo confidentiam, hoc magis metuo,
Ne illi nobis tumultus excitent gravissimos:
Adeo execranda haec plurimos passim corripuit haeresis.
(910) Quod claudo contigit, populus miratur, &
Summis tollit laudibus. Quod & ego quidem mihi
Faciendum putarem, si divinâ virtute id
Effectum crederem. Nunc cum illos eo animo.
Esse videamus, ut quae nobis à maioribus.
(915) Sunt tradita, omnibus abolere conentur.
Viribus: cùm reiectis patrum nostrorum
Decretis, nova, inusitata, & inaudita
Comminiscantur, plebemque passim ad seditionem.
Concitent, quis eos tolerandos censeat?
(920) Sed video huc accedentem Alexandrum. Vultus
Herculè non placet, nam est tristior,
Idem illum quod me, ut arbitror, torquet malum.
Subsistam hic, ut, quid sit dicturus, audiam.



ACTUS V.   SCENA II.
ALEXANDER, CAIPHAS.
Iambici.

DEum immortalem! quam turbatus est mihi
(925) Animus: neque die, neque nocte quiescere possum
Unquam: adeò me sollicitat horum nebulonum audacia.
Quam nisi coërceamus, metuendum est, ne magnum aliquod.
203 PENTECOSTE.
Nobis pariant incommodum.
Neque quo pacto adversus eos quicquam profecturi
(930) Simus video, cum increpationes, & minas
Nostras nihili faciant. Ca. Facilè divinabam id fore.
Sed compellabo. Eho, hiccine eras Alexander?
Non praevideram te. Alex. Neque ego te Caipha.
Cai. Credo. Sed quidnam est istud, quod mihi solitò
(935) Videare tristior? Quanquam quid torqueat te propemodum
Scio: eadem enim res & me malè habet maximè.
De quâ, dum tu huc accedebas, mecum loquebar
Modò. Sed quod remedium huic inveniemus malo?
Al. Nescio equidem: nam pertinax
(940) Hominum genus est: quos neque minando,
Neque commode loquendo commoveas magis
Quam cautem, aut silicem. Et crescit eorum numerus quotidie,
Et audio esse, qui possessionibus omnibus suis
Divenditis, pecuniam ex his collectam
(945) In commune, nihil sibi servantes, conferunt.
Cai. Idem & mihi narravit quidam, cui credo satis.
Deus bone! quid non efficit simulata, ac fucata religio,
Miseret me eorum, qui se decipi
Ad istum patiuntur modum. Hoc velim credas mihi:
(950) Nihil in speciem fallacius est, quàm prava religio,
Ubi divinum numen praetenditur sceleribus. Al. Hem,
Recte, nihil in vitâ audivi dici prudentius.
Sed quomodo illos tandem cohibebimus? aut quid
Consilij das Caipha? Cal. Quasi nobis desint carceres,
(955) Et vincula. His eos coërcendos existimo.
Al. Oh, laudo. Cai. Neque is contenti, termentis, cruciatibus, &
204 TERENTI. CHRIST.
Supplicijs illos affligemus atrocisimis.
Neque quicquam in illos decernemus tam crudeliter,
Quin peiora etiam eos meruisse dicant omnes;
(960) Exceptis illis, qui eiusdem mali contagio
Correpti, atque suis excoecati affectibus,
Quod maximè culpandum est, laudant maximè.
Sed tales nihil moramur, illisque os facilè obturabimus.
Al. Id ut faciamus, equidem res, & tempus nos monet.
(965) Ca. Immo necessitas? Nam nisi eorum obstiterimus
Audaciae, nisi impudentem confidentiam
Cohibuerimus, actum est de nobis omnibus.
Ubi semel superiores evaserint,
Frustra illorum impediemus conatus, & quo
(970) Res spectet, quidque illi moliantur, notum est omnibus.
Al. Sic est profecto. Ca. Eamus nunc intrò. Simul
Ac cras diluxerit, ad Annam ibo, atque hac de re cum illo loquar
Seriò. ________________


ACTUS V.   SCENA III.
IOANNES, PETRUS.
Iambici.

________________ Eho frater, quid tibi videtur?
Missos quidem illi nos hesterno fecerunt die: at
(975) Graviter interminati, ne de Christo apud
Quenquam verbum faceremus ullum: quo quid obsecro.
Praecipi potest iniquius?
Pet. Dictum id quidem à nobis est sati: at surdo fabuIam, ut
Aiunt, canebamus. Verum nihil minae
(980) Illorum me terrent, cùm Deum
Habeamus adiutorem, ac propicium nobis.
205 PENTECOSTE
Ioa. Idem planè est animus mihi. Nam quis unquam cum Deo
Pugnavit feliciter? Pet. Nemo frater, quid enim valent
Adversus divinum consilium humana vires,
(985) Donec Deus aderit nobis, nihil calumniae,
Nihil doli efficient quicquam. Nam veritas
Tegi, ant premi ad tempus potest, sed opprimi nullo modo.
Comminiscantur, fingantque quod volent,
Nihil efficient tamen. Nam nostra, quae divinâ gratiâ
(990) Adiuti facimus opera, manifesta atque aperta sunt:
Et talia, quae nemo culpare, aut reprehendere queat.
Atque interim tamen hi Pharisaei intentatum nihil
Relinquunt, ut Christi doctrinam tollant, &
Aboleant, extirpentque funditus. Ioa. Id quidem
(995) Illis puro fore difficilimum.
Quanquam sibi confidunt, nosque ut idiotas,
Atque indoctos contemnunt, nihil ego id moror.
Falsa illos seducit persuasio. Qualis
Ipsorum sit vita, quae impietas, quantaque nequitia,
(1000) Non solùm nobis, sed pluribus
Alijs etiam est notissimum,
Pet. Quaerunt honorem ac dignitatem, primumque in convivijs
Locum: & omnibus se praeferri volunt.
Io. Iampridem illorum innotuit fucus. At,
(1005) Nisi me fallunt oculi, video quosdam ex fratribus
Huc accedentes. Illos hic opperiamur. Pet. Placet.



ACTUS V.   SCENA IV.
AZARIAS, HANANUS PETRUS IOANNES.
Iambici.

EX animo gaudeo frater, Petrum, & Ioannem ex
106 TERENT. CHRIST.
Pharisaeorum salvos evasisse manibus.
Verebar enim ne quid inhumanius in eos
(1010) Decernerent. Ha. Idem & ego metuebam Azaria.
Sed quid ei obsecro potuissent obijcere?
Claudum sanatum? Az. Ridiculum. Non nisi
Maleficium cuiquam imputari, aut obijci solet.
Sed utrumque huc accedentem conspicor. Viden’?
Han. (1015) Video. Pet. Hananus est & Azarias. Opportunè,
Atque in ipso tempore hic illi nobis veniunt
Obuiam. Az. Eho fratres, salvete. gratulamur
Vobis, quod incolumes à Pharisaeis estis
Dimissi & hinc inter nos gaudium
(1020) Exortum est maximum. Nam quanquam nihil habebant,
De quo vobiscum iure expostulare
Possent; tamen ne quid odio, aut malevolentiâ
Impulsi, iniquius, aut crudelius
In vos decernerent, metuimus admodum.
(1025) Pet. Credo frater. Sed audivistis, ut opinor,
Quantopere nobis sint interminati, ne
Christi nomen praedicemus uspiam.
Han. Audivimus: atque ea res magno dolori,
Atque aegritudini est nobis. Io. Facessat aegritudo,
(1030) Valeat dolor. Nihil nobis metuendum existimo:
Dei enim praesidio abunde muniti sumus.
Pet. Verè tu isthuc frater, atque fortiter.
Oh, laudo. Ab eo quod Christus nobis praecepit,
Neque minis, neque tormentis nos patiemur avocarier.
(1035) Quamquam mortem intentant, in morte nihil est, quod
Magnopere nobis metuendum arbitror. Et Deo
Gratiam habeo, cuius numine haec in animos
Nostros infunditur constantia.
207 PENTECOSTE
Io. Non aliundè profecto. Quam enim infirmi fuerimus antè,
(1040) Probè scimus. Sed eccum huc accedentem Iosephum:
Quem nos propter eximias, quas in illo deprehendere
Nobis videbatur animi dotes,
Barnabam appellandum existimavimus.
Paulisper maneamus, donec huc accesserit. Pet. Fiat.



ACTUS V.   SCENAV.
IOSEPHUSETRUS, IOANNES.
Iambici.

(1045) Eundum quem habebam in Cypro vendidi: & pecuniam,
Quam emptor numeravit, non mihi
Soli servandam censeo, sed caeteris
Etiam impertiendam fratribus.
Atque id ut aequaliter fiat, totam hanc summam ad
(1050) Pedes Apostolorum effundam. Nihil enim
Proprium mihi, sed quod habeo, omnibus ut commune sit volo.
Pet. Audin’ quid dicat? Ioa. Oh, audio, & animus mihi
Exhilaratur gaudio. Sed alloquamur.
Pet. Ehem Iosephe. Ios. Quis est qui me? Eho fratres, non praevideram
(1055) Vos. Pet. Credo. Sed unde nobis ades, aut ubi delituisti hactenus?
Iam enim aliquot sunt dies, quod te non vidimus.
Ios. In Cypro mihi negotium fuit, ubi agrum vendidi.
Pecuniam ex eo quam accepi, huc adfero.
Distribuite illam inter fratres, ut cuique opus
(1060) Erit. nolo mihi quicquam esse peculiare, aut proprium.
208 TERENT. CHRIST.
Pet. Hem, laudo. Ita fieri decet,
Io. Idem & alij fecerunt multi; & plures facturos
Confido. Vilia illa sunt,
Et contemnenda: neque nobis servanda, sed
(1065) Liberaliter communicanda cum indigentibus.
Maiora, atque excellentiora expectamus, quae post brevem
Hanc vitam se donaturum nobis pollicitus est Deus.
Ios. Istud ego praemium expecto, idque unum desidero.
Reliqua facile contempsero. Pet. Euge istud tene.
(1070) Sed nostin’ quid te absente hîc nobis interim
Evenerit? Ios. Nihil omnino. at narra obsecro.
Pet. In carcere desidendum nobis fuit, unâ tamen
Non amplius nocte. Ios. Quid in carcere? quodnam ob facinus? Pet. Non
Est nunc narrandi tempus. Eamus intrò, ibi
(1075) Omnia memorabimus tibi:
Simulque conuocatis fratribus, atque sororibus,
Divinam in nos celebrabimus
Munificentiam. Ioa. Admones probè: ita enim nos facere decet.
Ios. Hîc finem sibi faciendum censuit didascalus
(1080) Noster. Valete omnes, & si meruimus, plaudite.
FINIS.
209
TERENTII CHRISTIANI
ANANIAS.
ACTORUM NOMINA.
ANANIAS.
SAPHIRA.
PETRUS.
IOANNES.
IONADAS.
EUSTACHIUS.
MACARIUS.
NOSOPONUS.
SIMEON.
ANNAS.
CAIPHAS.
MELCHIAE???.
ANGELUS.
SANGA.
SYRUS.
PHILAX.
GAMALIEL.
PROLOGUS.
Iambici. Salutem vobis spectatores omnibus
Nostrae precatur Archididascalus Scholae.
Totusque puerorum grex, qui frequentes huc
Convenistis, nostros visuri scenicos
(5) Ludos, quos vobis exhibebimus statim,
Ubi paulò plures accesserint. Loca
Enim vacua etiam nunc esse conspicor,
At non ita multa. Et paulatim undique
Augetur numerus. Gaudeo, atque gratulor
(10) Chorago nostro: cuius comoediae vobis
Placent, quod hinc mihi videor potissimùm
Colligere, quod libenter eas spectatis, &
O
210 TERENT. CHRIST.
Ad illas, quando aguntur, magnâ accurritis
Alacritate, atque studio. Euge, pergite
(15) Arti favere musicae: Praesertim ei
Quae turpibus, atque lascivis iocis carent,
Praecepta vobis instillat salutaria:
Quae improbitatem detestans, à vitijs animum
Deterret, & ad vitam in melius commutandam excitat.
(20) Talis erit haec nostra actio. Attentos igitur
Ad eam vos praebete. Eccum adest, qui Periocham
Vobis recitabit. Auscultate sedulò.
PERIOCHA.
Ananias, eiusque uxor, cùm Spiritum
Sanctum defraudassent, subità pereunt nece.
A simili fraude deterrentur caeteri.
Sanantur aegri. Pharisaei indignantur: at
(5) Gaudent boni. Augetur numerus credentium.
Angelus Apostolos è carcere liberat.
Mox è templo revocati, obiurgantur. Dein’
Virgis caduntur. Gamalielis posteà
Consilio evadunt, & restituuntur suis.



ACTUS I.   SCENA I.
ANANIAS, SAPHIRA.
Iambici.

(10) GAudeo, Saphira, fundum nostrum ex animi sententiâ
Esse venditum. Putaveram enim nullum fore
Qui tanti eum licitaretur. Sap. Bona
Merx emptorem facilè invenit suum; Foecundus est,
Et fertilis admodum, itaque copiosos
(15) Fructus quovis anno protulit.
211 ANANIAS.
Idque satis notum erat omnibus.
An. Est ut dicis. Sed quid quod te rogem?
Saph. Quid? An. Totamne hanc pecunia
Summam, an partem eius aliquam conferemus in
(20) Commune? Scio Iosephum aliosque plurimos
Nihil sibi servasse: verùm ad Apostolorum
Pedes effudisse omnia.
Sed an idem expediat nobis, nondum satis scio.
Saph. Ego quoque quid hîc tibi consilij dem, nescio.
(25) Aliorum liberalitas placet mihi:
Nihilominus tamen, quid ex usu nobis siet,
Etiam atque etiam videndum est. Ubi semel omnibus
Facultatibus erimus orbati, ab alijs
Ut pendeamus erit necesse. An. Idem illud me movet:
(30) Itaque super hac re amplius deliberandum
Mihi tecum esse censui. Saph. Benè fecisti:
Temerè enim faciendum est nihil.
An. Rectè. Sed quid hic mihi succurrat exponam tibi.
Sap. Quid obsecro? cedo. An. Non nisi tertiam partem
(35) Dandam arbitror. Quod supererit servabimus
Nobis. Neque plus accepisse, ut opinor, suspicabitur
Quisquam. Sap. Benè, atque ex animi mei sententiâ
Isthuc in mentem venit tibi: itaque consilium tuum
Probo. quid enim est necesse, ut ita nos spoliemus,
(40) Ab alijs ut statim subsidium sit petendum
Nobis. Lubenter indigentibus subvenero:
Ita tamen ne ipsi egeamus. An. Rectè, assentior:
Proximus enim quisque est sibi.
Atque id quidem naturae lege sancitum est,
(45) Ut quisque sibi melius esse malit, quam alteri.
Quanquam ex eo, quod servandum nobis proposuimus,
O 2
112 TERENT. CHRIST.
In alios, si quando opus erit, liberales
Esse poterimus. Sap. Est ut dicis. An. Quin hoc quoque
Subinde vereri in mentem mihi venit: videlicet
(50) Ne Pharisaei, invidiam atque odio concitati,
Hunc nostrum coetum aliquando interturbent, & Apostolos
Gregis nostri pastores; ex regionibus
His eijciant, atque è medio etiam tollant.
Quae enim adversus eos moliti antè, & quàm
(55) Atrocia sint minati, nobis notum est omnibus.
Quod si adversi quippiam eis fortè evenerit, vel si
E medio, quod Deus prohibeat, fuerint sublati,
Non video qui deinde aequè nobis consulant fideliter.
Sap. Eho Anania, isthuc est sapere, non solum quod praesens
(60) Est videre, sed ea quoque quae nondum adsunt, &
Tamen fieri possunt, multò antè prospicere.
An. Istud si acciderit, quod tamen non eventurum existimo,
Supererit, unde ad tempus prospiciamus nobis,
Sed intro nunc eamus, ut pecuniae
(65) Huius partem tertiam toti summae
Detrahamus: eamque mox reversi, Apostolis
Offeramus. Sap. Ut lubet. Praecede, consequor.



ACTUS I.   SCENA II.
PETRUS, IOANNES.
Iambici.

DEo nobis sunt magnae agendae gratiae
Frater, qui quaecunque egimus hactenus, sua
(70) Secundârit clementiâ.
Videmus quotidie negotij Euangelici maximum
213 ANANIAS.
Profectum. Accurrunt undique plurimi.
Neque tenuioris solum, sed lautioris
Etiam fortunae homines: qui facultates suas
(75) Omnemque rem familiarem ad nos deferunt,
Nihil inde servantes sibi.
Io. Bene dicis frater: nam soli Deo
Acceptum id ferri convenit. Itaque nihil tam
Magnificè dicere possumus,
(80) Quin eius in nos id longè superet benignitas:
Qui nobis praesidio est in rebus omnibus.
Moliuntur quidem adversus nos Pharisaei, atque Saducaei,
Verùm nihil efficiunt, quicquam. Neque mirum. Quid
Enim adversus Deum humana valet industria?
(85) Quid ingenia, licet vafra atque callida, &
Ad fallendum instructui? Nihil omnino, Itaque divino
Auxilio adiutis, nulli unquam nobis suis
Calumnijs nocebunt. Ineant consilia,
Et comminiscantur quicquid volent: nihil
(90) Tamen illis succedet: sed irrita,
Quaecunque conantur, erunt omnia.
Pet. Certum, atque indubitatum id quidem est mihi.
Perpendamus nobiscum obsecro,
Quàm varijs nos circumvenire conati sint
(95) Modis: & quos nobis tetenderint laqueos:
Tum quo pacto manus in nos iniecerint
Frequenter, dira, atque atrocia minitantes.
Sed quid profecerunt? Io. Nihil
Omnino. quin ipsi suis, quibus irretire nos
(100) Parabant, cassibus involuti, non nisi
Probrum, atque ignominiam accersiverunt sibi. Pet. O
Dei clementiam! ô benignitatem divinam,
O 3
214 TERENT. CHRIST.
Nunquam nobis satis dignis celebrandam laudibus?
Is nos rudes, atque idiotas ad magnificum hoc
(105) Euangelica legationis munus provocavit,
Nostrosque animos suo numine ita confirmavit, ut
Nullum omnino nobis formidandum arbitremur.
Io. Eam ego constantiam divinâ gratiâ
Animo meo infusam sentio, nam mortem, quâ nihil
(110) Plerisque videtur terribilius, facilè,
Et patienter feram: siquidem in hoc munere,
A Christo nobis commisso, mori concedatur mihi.
Pet. Idem ut & mihi eveniat frequenter opto.
Nam qui ita perit, minimè interit.
(115) Quin hac una ad immortalitatem nos deducet
Via. Sed eccum Ananiam huc advenientem. Io. Est is ipsus.
Oppertamur eum paulisper, dum accesserit.



ACTUS I.   SCENA III.
ANANIAS, PETRUS, IOANNES.
Iambici.

VEluti mihi cum uxore convenit, sic faciendum puto.
Adfero itaque non nisi tertiam partem. Atque id satis esse arbitror.
(120) Sed Petrum & Ioannem non ita procul hinc stantes video.
Opportunè admodum: Accedam ad eos. Pet. Huc rectà
Ad nos se confert. An. Salvete viri honorandi.
Pet. Salve Anania. Quo pacto tuae
Tibi succedunt res? & quo animo ab eo fuisti tempore,
(125) Quo te nostro addixisti gregi?
An. Tranquillo, ac quieto admodum. Io. Hem benè est, isthuc tene.
An. Spero id futurum: atque ideo agrum, quem habebam, vendidi:
215 ANANIAS.
Pecuniamque quam emptor numeravit mihi
Ad vos defero. quod item alij fecere plurimi.
(130) En accipite. Lectum est, conveniet numerus, quantum accepi.
Pet. Itáne ais Anania? Ana. Ita nam tanti vendidi.
Pet. Eheu, doleo vicem tuam. Ana. Qui sic? cedo.
Pet. Rogas? Cùm Spiritui sancto semel te addixeris,
Cur obsecro mendacio
(135) Utendum existimasti tibi. Neque, dolis, neque fallacijs
Circumveniri ille potest. Cacodaemon, qui nostram
Nobis salutem invidet; & qui hoc sacrosancto negotio
Modis obsistit omnibus, hoc ut diceres
Persuasit tibi: nimirum ut pernitiosissimum
(140) Istud fraudis exemplum in nostrum hunc coetum
Per te, induceret. Nemo te ad vendendum quicquam impulit,
Ut ipse probi nosti. Nunc cùm ultrò fundum vendideris,
Ad quid benignitatem simulans, uteris
Mendacio? Laudatur eorum liberalitas,
(145) Qui quod habent, in medium conferunt. Neque interim
Reijciuntur, qui sua sibi servanda existimant: ut alijs inediâ
Laborantibus ipsi succurrant. Unde igitur tibi in
Mentem venit, in hoc tam sancto fucum facere negotio?
Deo, non hominibus es mentitus. Atqui ille
(150) Mendacijs haud fallitur. Ana. Ah, peccasse me
Confiteor. Sed quid mihi tàm subito eveniat nescio.
Animo malè est: & sentio
Mortem imminere mihi. Eho, sustinete me.
Ioa. Collapsus in terram, expiravit animam. Pe. Eheu, doleo
O 4
216 TERENT. CHRIST.
(155) Vicem eius. Atque utinam fraus illa nunquam ei
Succurrisset. Nos frater oremus Deum, ut
Quod ipse, humano falsus affectu,
Commisit, suâ ei dignetur remittere
Clementiâ. Eho adolescentes, auferte hoc corpus hinc,
(160) Ac sepelite. Io. O dolor gravis! Quo non pecuniae
Cupiditas hominem impellit? Pe. Eâ adversarius noster
Cacodaemon homines seducit, fallitque plurimos. Io. Est ut
Dicis. Pet. Eamus nunc intrò, & quod contigit Ananiae,
Notum faciamus omnibus.



ACTUS I.   SCENA IV.
SAPHIRA.
Iambici.

(165) MAritus meus Ananias, cùm modo exiret
Ad Apostolos, ut se sequerer praecipiebat mihi.
Nunc itaque ob eam causam egredior foras,
Sed sapienter, meâ quidem sententiâ,
Fecimus, qui non nisi partem tertiam
(170) In medium nobis esse conferendum existimavimus:
Ut ipsi habeamus, quo utamur, si fortè necessitas
Nos urgeat. Vetus est dictum nequicquam eum sapere, qui non
Sapit sibi. Mea quidem est haec ratio, & sic animum induco meum;
Quod nobis superest, indigentibus id esse
(175) Impertiendum: ita tamen, ne ipsi, nostris
Facultatibus omnibus effusis, ad inopiam, &
Egestatem redacti, rebus illis careamus,
Quibus corpusculi indiget necesitas.
Divitias nunquam expetivi magnopere: & tamen
(180) Paupertas semper mihi visa est onus miserum, & grave.
217 ANANIAS.
Atque ideo eam vitandam, quoad fieri potest,
Censeo. Sed nimis hîc subsisto diu. Isthuc nunc
Illum sequor. At opportunè atque in ipso tempore
Petrum & Ioannem egressos video. Accedam ad illos, &
(185) Ubi meus sit maritus quaeram: quem hîc me inventurum arbitror.



ACTUS I.   SCENA V.
PETRUS, IOANNES, SAPHIRA, IONADAS.
Iambici.

DEum immortalem! quantus scrupulus,
Quantusque est omnibus iniectus metus,
Intellectâ tam repentinâ Ananiae morte.
Cavebit, opinor, posthac quisque, ne simili
(190) Fraude utatur. Unum istum perire voluit
Deus, ut multorum saluti consuleretur.
Ioa. Ego quoque ob id istud ita factum esse existimo.
Sed eius uxorem huc accedentem video.
Mirum ni rescivit, quod marito contigit.
(195) Pet. Non arbitror: nam nullum in eius vultu moerorem
Conspicere mihi videor. Sed rectà huc ad nos accedit.
Sap. Hem, hiccine eras Petre? & tu quoque Ioannes? Bene
Se res habet. Ad vos ibam. Io. Quâ de re. Sap. Agrum
Nostrum vendidit maritus;
(200) Pecuniamque illum ad vos detulisse existimo:
Id enim facturum se dicebat modo: & uti
Mox sequerer mandabat mihi. Pet. Credo. Et fuit
Ille hîc. Sed dic mihi seriò sodes; an non
Pluris agrum istum vendidistis, quàm maritus
O 5
218 TERENT. CHRIST.
(205) Tuus dixit nobis? Sap. Minimè: nam quid accepit,
In medium sibi conferendum esse arbitratus est:
Idque meo consensu. Pet. Siccine ais mulier? non te pudet.
Vanitatis? Itáne inter vos conspirastis, ut
Spiritum Domini mendacio
(210) Falleretis, quem per nos videtis operantem?
Nunc quia conscia es fraudis, fucique quem fecit maritus,
Eique in hac simulatione socia, atque adiutrix
Fuisti, etiam moriendum erit tibi. En pedum vestigia
Eorum, qui virum sepelierunt tuum.
(215) Eidem te quoque efferent. Sap. Hui, quid tam celeriter.
Mihi accidit? genua labant, vox deficit,
Tum oculi vident nihil. O Deus!
Respice me morientem. Io. Concidit & illa mortua,
Miseret me eius. Pet. Divinae eam commendemus clementia.
(220) Sed opportunè adsunt adolescentes illi,
Maritum illius qui sepelierunt modo,
Quibus ut hanc quoque efferant, mandabimus.
Eho, iuvenes, mulierem istam, quam mortuam
Humi iacere conspicitis, auferte hic, atque apud
(225) Ananiam ipsius maritum, sepelite. Ion. Neque hîc neque alibi in
Nobis erit mora. Pet. Mortem obierunt illi, sed sua
Culpâ quid enim in tam gravi negotio
Simulatione erat opus? Ioa. Idem & ego arbitror.
Horum exemplo Deus toti suo gregi
(230) Consulendum existimavit.
Pet. Rectè, & piè. Nunc, ut diei tempus est,
Intro nos recipiamus, & negotium, quod à Deo
Nobis est commissum, exequamur sedulo. Ioa. Fiat.
219 ANANIAS.



ACTUS II.   SCENA I.
EUSTACHIUS, MACARIUS.
Iambici.

EHo frater, audistin’ quid contigerit Ananiae?
Mac. (235) Audivi, & ea res mihi doluit maximè.
Eu. Et mihi certè: nam magna cum illo à pueritia mihi fuit
Familiaritas. Mac. Ego quoque amico illo usus sum diu.
Eu. Scio. Sed quid uxori insuper illius
Evenerit audivisse te etiam existimo.
Mac. (240) Nihil omninò. Sed dic mihi sodes, an &
Ei quicquam accidit malè?
Eu. Verò malè. Mac. Quid audio? Eu. Illa paulo post secuta.
Et non plus, quàm maritus ad Apostolos
Detulerat, sese ex fundo vendito accepisse seriò
(245) Confessa, mortua etiam in terram protinus
Est collapsa. Mac. O prodigium! Eho frater, etiam
Atque etiam videamus, ne ad istum peccemus modum.
Ego certè à tali fallaciâ me temperaturum
Spero, alieno periculo edoctus. Eu. Rectè. Deus
(250) Enim cui nota sunt omnia, fraude, aut astutiâ
Cuiusquam falli haud potest. Mac. Est ut dicis: namque intimi
Animorum nostrorum illi patent recessus.
Et propterea si quis quid agere conetur,
Quod se Deum celare posse cogitet,
(255) Errat profectò, & desipit planissimè.
Omnem ille veluti palam intuatur,
Ita odit dolum, & aversatur fallaciam.
Eu. Sic est: Syncera animi simplicitate oblectatur maximè. At
Quid isthuc esse dicam, quod magnam huc procul
220 TERENT. CHRIST.
(260) Adventare conspicio hominum multitudinem?
Abeamus hinc. Mac. Hem maneamus paulisper, dum
Propius accesserint. Eu. Nisi me oculi fallunt,
Infirmum incumbentem grabato baiulant.
Ma. Nihil te fallit prospectus. Fama, ut opinor,
(265) Earum rerum excivit illos, quas Deus
Hisce superioribus diebus per Petrum, aliosque
Apostolos palam conspiciendas exhibuit omnibus.
Eu. Id est ipsum. Huic quoque corporis
Sanitatem ex his expectandam esse existimant.
Mac. (270) Sanabitur & ille procul dubio, si ex animo, &
Firmâ fide id sibi praestari cupiat. Quae enim
Divinâ gratiâ antè per Apostolos
Effecta sunt, non solùm nobis, sed alijs
Quoque nota sunt multis. At eccum Petrum, & Ioannem.
(275) Opportunè profecto. Secedamus hinc
Istorsum, & procul spectemus, quidnam eventurum siet.



ACTUS II.   SCENA II.
PETRUS, IOANNES, NOSOPONUS, SIMEON.
Iambici.

Quaecunque hactenus egimus frater, abunde
Nobis Deus sua secundavit clementia,
Neque vulgaria ea sunt, quae per nos ille multis
(280) Praestitit: sed nova, inaudita, prodigiosaque omnia.
Sed rursus accedentes conspicio plurimos.
Quin aegrum gestant lecto incumbentem. Hîc eos
Opperiamur. Spero & nunc divinam nobis
Non defuturam gratiam. Nos. Me miserum, quàm diu
(285) Ego cum hoc colluctatus sum malo? Sim. Tace
221 ANANIAS.
Sodes fili, & quod est ferendum, patere fortiter.
Querimonijs enim nihil nisi malum conduplicas tuum.
Nos. Eheu pater, facilè ipsi cùm valemus,
Recta consilia aegrotis damus:
(290) Tu si hîc sis aliter sentias. Sim. Credo fili. At bono
Animo esto. brevi tuis cruciatibus
Finem futurum spero. Nos. Faxit ita Deus,
Sim. Faciet. Tu modo ut quietus sis vide.
Sed commodè, atque in ipso tempore video
(295) Huc venientes, quorum operâ, ac beneficio
Te sanitatem recuperaturum confido. Pet. Nunc
Accedamus propiùs. Sim. Ultrò huc se conferunt.
Oh, gaudeo, compellabo illos comiter.
Ehodum boni viri, salvete. Vos quaerebamus:
(300) Pet. Quid ita? Sim. Dicam. Hic quem decumbentem cernitis,
Meus est filius. Morbo autem, quo annos plurimos
Est discruciatus, nemo potuit mederi
Hactenus. Nunc itaque ad vos confugimus
Viri honorandi, ut malum hoc, quod ope humanâ tolli nequit,
(305) Quodque medici uno ore insanabile esse praedicant,
Vos illi divino auxilio adiuti, adimatis.
Pet. Est quod quaerendum existimo. Hem tibi dico,
Qui aeger decumbis. Nos. Divine vir, quaere
Quod vis, respondebo lubenter. Pet. Si firmo,
(310) Sanoque corpore valetudinem hodie
Consequaris pristinam,
Credésne id tibi Iesu virtute contigisse?
Nos. Credam bone vir: & illius nomen, quoad vixero,
Professurum me polliceor tibi. Pet. Oh, laudo:
(315) Surge, & quocunque lubet ingredere. Nos. Periculum
222 TERENT. CHRIST.
Faciam: atque successurum confido. adeo animus
Mihi gestit gaudio. Sim. Deum immortalem! quod
Ego novum spectaculum video? Hem, cave
Nimium tibi confidas, fili. Nos. Mitte me
(320) Sodes pater, nullo unquam tempore melius
Valui, quàm nunc. Deus bone, cui unquam quicquam accidit
Felicius? Reverende vir, quo ego beneficio hanc tuam
Erga me compensabo munificentiam? Hoc
Satis certè scio, nihil me tam magnificè unquam
(325) Dicturum, quin benignitas id superet tua.
Pet. Non nobis, sed divinae clementiae,
Quod tibi accidit, acceptum feres. Humana enim
Ope, aut industriâ nihil hic est effectum.
Nos. Oh, quantam ego commutationem in me factam esse sentio.
(330) Sim. Prae laetitiâ ex oculis lachryma erumpunt mihi.
Sed ne tanti erga nos videamur immemores
Beneficij, aequum esse arbitror, ut aliquo munusculo
Me gratum praebeam. Io. Nihil moramur munera.
Dei benignitate abundè divites sumus. Satis
(335) Magnam gratiam relatam nobis arbitramur,
Si quae de Christo nostrae salutis auctore,
Praedicamus, vera, certaque esse credideritis.
Nos. Verissima ego illa confiteor esse omnia.
Atque ut ita sentiam, ipsa res me compellit. Scio
(340) Quibus tormentis, & quibus cruciatibus
Annos afflictus fuerim plurimos. Nunc cum
Omnis doloris expers, me Christi istius,
Quem vos praedicatis, auxilio
Planè confirmatum sentiam,
223 ANANIAS.
(345) Ingratus, atque inhumanus sim, nisi in eum
Certam fidem, atque spem salutis
Mihi conferendam existimem. Ioa. Euge, laudo.
Fac perseveres in eo. Sim. Me quoque res tam prodigiosa
In eandem pertraxit sententiam. atque ut in hoc
(350) Proposito constanter persistam, Deum
Oro. Pet. Benè facis: nam ille solus nobis est
Orandus: ab eo enim omnia bona, atque salutaria, ad
Nos proficiscuntur munera. Ille per suum
Filium Iesum haec tam mira, & inaudita operatur,
(355) Et genti palam conspicienda exhibet
Israeliticae. Nos. Id equidem, ut dicis, ita esse credimus.
Nunc vos rogamus supplices,
Ut vestris precibus nos Deo commendetis.
Pe. Faciemus sedulo. Sim. Valete viri reverendi. Nos. Non ego
(360) Illis valedico, sed quocunque eunt,
Aut ituri sunt, sequar. Ita enim de me sunt
Meriti, ut quoad vixero, mihi
Illos nunquam relinquendos existimem.
Idem & tu uti facias velim pater. Sim. Faciam
(365) Fili, atque lubenter. Pet. Euge, laudo. Sequimini.



ACTUS II.   SCENA III.
ANNAS, CAIPHAS, MELCHIAS.
Iambici.

Est ut dixti Caipha. Inveniendum planè est nobis huic malo
Remedium. cùm tam protervè atque contumaciter
Illudendos nos sibi proponat hoc
Seditiosum hominum genus. Ca. Ah, nescio profectò, quò
224 TERENT. CHRIST.
(370) Horum tandem evasura sit audacia:
Quando neque carceribus, neque verberibus quicquam
Profecimus hactenus. At eccum subito accurrentem Melchiam.
Quàm vereor ne & is aliquid nobis mali adferat.
An. Idem ego metuo: nam tristior
(375) Videtur. Ca. Praestolemur hîc
Eum & quid dicturus sit auscultemus.
Mel. Defessus sum currendo, principem nostrum
Annam dum per totum quaero oppidum. Ca. Te nominat.
An. Audio. Mel.