Jan Baptista Wellekens: Amintas.
Naar het Italiaans van Torquato Tasso.
Amsterdam, Johannes van Oosterwyk en Hendrik van de Gaete, 1715.

Uitgegeven door A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden
Ceneton09082
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.
De aantekeningen die in het origineel in twee kolommen onder aan de tekst staan,
zijn hier in blauw weergegeven.

Continue

[fol. *1r: frontispice]
[fol. *1v: blanco]
[fol. *2r]

AMINTAS.

HERDERSPEL,

VAN

TORQUATUS TASSO;

Met eenige verklaaringen.

Beneven eene

VERHANDELING

VAN HET

HERDERDICHT.

DOOR

JAN BAPTISTA WELLEKENS.

[Vignet: Altro diletto ch’imparar non provo]

t’AMSTERDAM,
___________________

By J. OOSTERWYK en H. VAN DE GAETE,
Boekverkoopers. 1715.


[fol. *2v: blanco]
[fol. *3r]

AAN DE

EDELE JONKVROUWE

AGATHA MARIA
PANCRAS.

De roem der herderen en schoone herderinnen,
            De roem van ’t veld en woud,
Bemint, om zyne deugd, van vorsten en vorstinnen,
            Gelieft van jong en oud,

(5) Komt van den Eridaan aan d’Amstelweide dwaalen,
            Met hemeldau besproeit,
Op hoop, dat hy zich zal verquikken in de straalen,
            Daar d’oude vryheid bloeit.
En ’t schynt, het goed geluk heeft hem van pas gezonden,

            (10) Terwyl de lieve Vreê
Het schriklyk krygsgedrocht aan ketens heeft gebonden,
            Tot vreugd van land en zee.

[fol. *3v]
Batavia had reets zyn oude Vredebanden
            Vernieuwt met Lodewyk;

(15) Nu groet het, als voorheên, den Vorst der Westerstranden,
            En ’t eene en andre Ryk.
Nu streeft de koopmans kiel gerust door alle baaren
            Van ’t Oosten tot het West,
En keert, met goud gelaên, beveiligt voor gevaaren,

            (20) Gelyk ’t Alcyons nest.
Nu kan de visscher zich op meiren, vliet en stroomen
            Verheugen in zyn vangst.
Nu kan de herder in de schaduwe der boomen
            Neêrduiken, zonder angst,

(25) Terwyl zyn vee en stal geen wolf noch roover vreezen.
            Nu keert de goude tyd
Die van de dichters wierd, van ouds, zo hoog gepreezen,
            Versteurt door twist noch nyd.
Die langgewenschte rust en onwaardeerbren zegen

            (30) Aan stadt en land gemeen,
Heeft land en stadt, naast Godt, door ’t kloek beleid verkreegen
            Van ’s Landts Hoogmogentheên,
En vaderlyke zorg van Hollandts wyze Staaten.
            Met recht dankt Amsterdam

(35) Zyn Vredevaders, die de helsche tweedracht haaten
            En bluschten d’oorlogsvlam.
Verschoon, o
AGATHA, cieraad van Amstels maagden,
            O
PANCRAS edle Spruit,
[fol. *4r]
Dat U Amintas, dien steeds liefde en vreê behaagden,
            (40) Groet met zyn zang en fluit:
Daar d’algemeene vreugd geen klaaglied voegt noch treuren,
            Zo bloei Minervas plant;
Zo sluitmen eeuwig ’t slot van Janus tempeldeuren,
            Tot heil van veld en strand,

(45) Nu in den Achtbren Rei van Amstels trouwe Raaden
            Het Burgermeesterschap
Uws Vaders word gekroont met Vredeolyveblaaden,
            Op ’t vrolyk handgeklap.
Doch dit is ’t eerste niet dat
PANCRAS edel wapen
            (50) Pronkt met de Vredekrans:
De Hemel, die Uw Stam heeft tot den pais geschapen,
            Vergunde ’t meer dien glans:
De Spaansche rykskroon op een’ andren Phlippus straalde,
            Toen ’t Land den hoed op stak;

(55) Een ander GERBRAND toen, als Burgervader, praalde,
            Met den olyvetak.
Een andre
PANCRAS, ’t was de Vader van Uw’ Vader,
            Droeg ook de Vredekroon,
Toen ’t vrye Nederland de handen sloot te gader

            (60) Met Karel, Karels zoon.
Drymaal vereerde Godt hun Burgermeesterschappen
            Met den getroffen pais;
De Zoonen volgden dus hun Vaders lot en stappen
            Op ’t Amstelsteêpaleis.

[fol. *4v]
(65) En hoe zou d’Ystroom aan het zoet der Vrede denken,
            Of hy denkt aan het bloet,
In wiens regeering Godt beliefde Vreê te schenken,
            Den welvaart van zyn vloedt.
O edle Telg, zo milt van ’s Hemels gunst gezegent

            (70) Met schoonheid, deugd en eer,
Dewyl uw heusch gemoed elk even heusch bejegent,
            Buigt zich myn Zangnimf neêr,
En wenscht: zo lang het Y in ’t Zuidermeir zal vloeien,
            En d’ Amstel in het Y,

(75) Uw Vaders naam en roem mag in den Naneef bloeien,
            Tot heil der Burgery.
Zo moet gy U noch lang, in zyn gezicht, vermaaken,
            Met uwe Broeders jeugt,
Die Vaders voorbeeld en Grootvaders naam doen blaaken

            (80) Tot lof en Heldendeugd.

In het Vredejaar 1714.


                                                    J. BAPTa. WELLEKENS.



[fol. *5r]

BERICHT.

HEt is genoeg, om de waarde van Amintas te kennen, te zeggen dat dit een opstel van Torquatus Tasso, zelf van zynen gelukkigsten tyd is geweest. Doch om wat meer omstandigheden te weeten, zal ik hier laaten hooren, het geen J. Baptista Manso, Heer van Bisaccio en Pianca, in het leeven van Tasso, daar van zegt, Quivi nel verno seguente compose, e fè rappresentare &c. ,,Aldaar (in Ferrara) in den volgende winter (1573) maakte en deed hy vertoonen zynen Amintas, dien hy bynaamde Favola Boschereccia, met algemeenen lof en verwondering, van die hem toen hoorde, of die hem daar na heeft geleezen: zo wel door d’uitstekenheid van het werk, in alle zyne deelen vomaakt in zich zelf geoordeelt, als door d’uitvindinge dier Poëzy. want hoewel die volgens d’algemeene en oude regelen der dichtkunst is zaamgestelt, niet te min aangaande het Toneel, en de Personaadjen daar in uitgebeelt, ende hunne zeden, daar was tot dien tyd in onze taal, noch minder in de Latynsche, of Grieksche geen diergelyke gezien; waar van men, zonder twyffel, hem den uitvinder mag noemen. Zynde zeker dat die geene, die, by d’ouden, in de Boschtoneelen Herders verbeeldingen invoerden, gelyk onder de Grieken Theocryt, onder de Latynen Virgilius waaren, en onder onze hedendaagsche Sannazar, en eenige andere Schryvers van Herderszangen, geene volmaakte werken (Favole) maakten, noch van eene geheele uitvoeringe, noch van vereischt beloop van tusschentyd, of van gevoegelyke zamenvoeging en [fol. *5v] ontbinding: en veel minder met de noodzaakelyke deelen van hoeveelheid en hoedanigheid, zonder welke men geen Poëzy regelmatig kan noemen. Maar zy voerden hun in, alleen eenvoudig spreekende, zo ’t hun behaagde, zonder zich aan andere regelen t’onderwerpen als aan d’onderhouding der gewoonte, (des men hunne opstellingen veel eerder eene vergaderinge van veele Uitkomsten, als een Toneelwerk mag noemen) hebbende zy de andere regelen aan het Bly- en Treurspel gelaaten, die hun veel bequaamer scheenen voor de waarneemingen van het Toneel. Maar Torquatus makende zich een Toneel van de Bosschen, en behoudende de Herderspersonaadjen, onderwierp zich niet minder aan de gebruiken der Herderszangen, als te gelyk aan de regelen van het Bly- en Treurspel, maakende van die dry eene wonderbaare, maar zeer aangenaame en regelmaatige zamenvoeginge. Want van de Herderskouten, nam hy, gelyk wy nu gezegt hebben, het Toneel, de Herderpersonaadjen, en de zeden; van het Treurspel, de goddelijke personaadjen, het Heldhaftig, de Reien, ’t beloop van ’t vaers, en de deftigheid der spreuken; van ’t Blyspel, de gemeene personaadjen, het zout der boerteryen, en het geluk van ’t einde, meêr eigen aan het Blyspel als aan d’andere twee. De voeging voorts van deeze samenstelling, aangaande de eenigheid en geheelheid van ’t werk en zynen omtrek, en aangaande de opening en sluiting en d’andere deelen, hoe en welke die behooren te zyn, schikte hy volgens de regelen, en aan het Treurspel en Blyspel eenpaarig gemeen; van de welke hy zo een zorgvuldig opmerker was, [fol *6r] dat de nyd zelve in dit geheele Dichtwerk het minste gebrek niet heeft kunnen vinden, ’t en zy, by geval, dat het aan eenige zeer kort voorkomt: het welk hy deed naar den wille van den Hertog Alfonzus, en misschien in navolging der aaloude opstellers van Herderszangen. Welke zyne zeer edele uitvindinge in zoodanigen wyze van d’andere braave verstanden onzes tyds is goedgekeurt, dat, gelyk hy * d’eerste was, die zich tot het schryven van dit slach van gedichtewerk zette, zo zyn ook veelen daar na geweest, die, aanstonds hem navolgende, tot hunnen grooten lof, onze taale met andere diergelyke aardige opstellingen hebben verrykt.’’

* Zie hier over myne Verhandeling van het Herderdicht.


    Men twyffele ook niet hoe aangenaam dit Hersderspel geweest zy: want buiten de groote geleertheid, geest en bevalligheden, die daar over al in uitblinken, wiert daar ook op eene behaaglyke wyze afgebeelt het Hof, de Hertog van Ferrara, de Princessen zyne Zusters, met eenige hovelingen en goede vrienden van Tasso. en gelyk Homeer zich zelve onder den naam van den blinde znger Demodocus, Maro zich onder den naam van Tityr heeft te kennen gegeeven, alzoo heeft onze Dichter zyn eigen afbeeldsel onder den naam Tirsis hier in gevoet, gelyk op veele plaatzen voorkomt. Want men moet stellen, schoon dit Herderspel met heidensche naamen en zeden gemengt is, dat het te verstaan zy, als geschied te zyn in Italie, by Ferrara, en ten tyde van Tasso; het welk ik hier, tot meêr verlichting, schoon in de verklaaringen onder het werk daar ook van gemelt word, beknopt zal by een voegen.
    Dat de geschiedenis in Italie geplaatst wordt, blyk [fol. *6v] uit uit de tweede Uitkomst van het tweede Bedryf, alwaar Tirsis aldus spreekt:

O Dafne, deeze rust heeft my een God gegeeven:
Hy, dien men als een God mag achten in dit leeven;
Voor wien men ruimschoots weid, van d’eene aan d’andre zee,
Veel’ driften van het grootste en kudden kleiner vee,
En langs de beemden die, bebouwt en stil, nooit quynen,
En langs de barren rug der klippige Appennynen.


    Dat het ontrent Ferrara zy, zietmen in deeze vaerzen die het Hof en den Hertog Alfonzus beschryven, in de tweede Uikomst van het eerste Bedryf:

En quam, gelyk de goede Hemel het bestelde,
Juist by geval, voor by ’t gelukkig Huis,
Daar quamen stemmen uit met zoet en schel geruisch,
Van Zwaanen, Nimfen en Sireenen,
enz.

    En:

Daar stond aan d’ingang schier gelyk om wacht te houwen,
Als een bewaarder van die schoonheên, zo ’k niet mis,
Een man, grootmoedig en heldhaftig in ’t aanschouwen,
Van wien elk twyffelt, met eerbiedenis,
Of hy een braaver Vorst of braaver Ridder is.


    Verder verbeeldt de poëet Ferrara, en het eilandtje Belvedere, in de tweede Uitkomst van het tweede Bedryf:

’k Vond haar dicht aan de Stadt, in die vermaarde weiden,
Daar tusschen meirtjes, legt een Eilandtje afgescheiden,
By een staand water, een zeer klaare en stille plas,
Voor over bukken,
[fol. *7r]
    En zo wort de Po gemeent, in het eerste Bedryf, en de eerste Uitkomst.

        Zyt gy Cidippes kroost, die vader zeggen moet
        Tot deezen edlen Vloed.

Dat de verhandelinge verheelt wort geschiedt te zyn in t TafTostyd, befpeurt men in veele planden, daarvan hem, onder den naam Tirfis (gelyk hier voor gemelt is) gesproken word, als weder in ’t eerfte Bedryf eerite Uitkomst:

        Hy zei ’t daar Battus en ook Tirsis beide hoorden,
        Grootmeesters in de liefde

en zeer klaar in de boven aangehaalde vaerzen:

        O Dafne, deeze rust heeft my een God gegeeven, enz

Andere bewyzen, als overtollig, ga ik voorby; en zeg verder dat het Tasso, naar de vryheid der Dichtkunst, geoorloft zy geweest in zynen tyd van verzierde goden en Satirs te spreeken, alzo die geslachten by de Poëeten nooit uitsterven, die de zelve ook plaatzen waar het hun belieft.
    Wat Tassos styl belangt, schoon zy zeer edel is, zy heeft niettemin, zegt Menage, een luttel van het harde, gelyk onze Dichter zelf bekent in dit vaersje:

        La mia tenera Iole
        Duri chiama i miei carmi.
        Ma che? son duri, en pur son belli i marmi.
[fol. *7v]
        Mijn Iöle, myn tedere smert,
        Noemt myn vaerzen wreed en hard,
        Wat schaad dit aan myn toon?
        De marmersteenen zyn ook hard, maar schoon.

en in een ander aan Curtius Ardiccius:

            Ardiccio, se ben miri &c.

Neem acht, Ardiccius, of myn beminde,
Zacht en hard is myn Dorinde.
Zo zyn myn vaerzen zacht en hard met een.
Mals en zacht is zy van buiten:
Van binnen marmer, en zo hard als porfirsteen.
Slechts in de buitenschors myn vaerzen ruwlyk sluiten.
Maar zie: zy ademen een edlen geest vol min,
Die harten kan vermurwen, door den zin,

Zyn eige vader, Bernardus Tasso, oordeelde dit zelve: want spreekende op een’ tyd van zynen zoon, zeide hy: ,,Myn zoon zal my in geleertheid te boven gaan, maar in zachtheid nooit bykomen.’’ Ik beken dat my die hardheid, uit de kortheid voortkomende, op verscheide plaatsen in Amintas en eenige andere gedichten van Tasso voorkomt: doch zyn Verlost Jeruzalem, schynt my in dat deel onwraakbaar, zelf vloejender in eenige vaerzen als de Heldenstyl naulyks toelaat. Evenwel zie ik dat de Ridder Guarini, schryvende aan Speron Speroni, zegt: ,,Dat Amintas, voor zoveel de zegging belangt, boven alle d’andere Poëzy van Tasso gewaardeert word.’’ Ik zal den Leezer hier niet ophouden, met alle andere getuigenissen der doorluchtige verstanden, zo in als buiten Italie, die den roem van Amintas ten hemel heffen, noemende eenigen [fol. *8r] den zelven: Het waare en volmaaktste voorbeeld der Herderdichten; een uitmuntende vrucht van Tassos wonderbaar verstandt; volmaakt en goddelyk; en gelyk hy niemant gevolgt heeft, zo heeft hem niemant kunnen naavolgen, blyvende alle de naarbootzingen van Amintas verre beneden het voorbeeld; ik zal, zeg ik, geen verzameling van lofredenen van dat edel werk maaken, die te zaamen een boek zouden uitleveren, maar alleen den schranderen Trojaan Boccalin, in zyn Kundschappen van Parnas, laaten hooren: Ogni giorno, e nel verso Heroico, e nel Lirico &c. ,,Torquatus Tasso dagelyks in het Helden- en Lierdicht, en in proos en vaerzen, en in de Poëzy en Filosofi, en endelyk in allen slach van geleertheid, aanzienelyker op Parnas vorderende, en Apol bekoort door de lieflykheid van ’t gezeg, door de nieuwigheid der invallen, door de gemakkelykheid der ader, en door d’aangenaamheid des verstands van dusdanigen zonderlingen man, toonde den voorleden morgen byzondere genegentheid jegens hem: dewyl hy hem, uit eigen beweegen, verkoor tot Vorst in de Poëzy, en groot Rechtbewaarder der Italiaansche Dichtkunst, en in de zelve uur gaf hy hem met groote plechtpleegingen de koninglyke eertekenen, die hy gewoon is aan de getytelde poeeten te vergunnen, als te vermogen papegaien in de vensters, en aapen aan de huispoort te houden. En ’t is eene wonderbaare zaak geweest, dat Tasso, in dat voorval, zich niet alleen deed waardig kennen der eere die hem zyn Majesteit had gedaan; maar toonde zich verdienstig van veel grooter eertrappen. Dewyl hy niet, gelyk veelen doen, die, door onberaadenheid der fortuin, of eigenzin- [fol. *8v] nigheid der vorsten, van de laagte, by geluk, zyn tot de hoogste waardigheden verheven, gelooven dat het hun genoeg zy, zich te bekleeden met dien grootschen tabbert van ’t nieuwe Magistraatsampt, en laaten hun gemoed gedekt met den ouden rok van verworpenheid, die van grof laken en gantsch verscheurt is; maar aanstonds naar den trap van die groote waardigheid, bekleedde hy zyn gemoed met die heldachtige en vorstelyke deugden, die aan een getyteld Poeet behooren. Des in den zelven oogenblik dat hy uit de handen van zyne Majesteit de vorstelyke eertekenen ontfing, hiel hy voor veertig dagen in zyn huis open hof, waar in met zo groote eene overvloed en kostelykheid der smaakelykste spyzen, de geleerde in alle staaten wierden gevoedt, dat ’er geen geletterde in Parnas is gevonden, die niet, zelf boven zyn vermogen van die krachtbaarende spyzen heeft ingeslokt, en die niet dronken is geweest van die aangenaame voorstellingen: en alles was Zo vervult met d’alleruitgeleezentste weetenschappen, dat zyne Majesteit en zelf de doorluchtige Zanggodinnen grootelyks verwondert waaren, hoe men uit de spyskamer van dat bloeiend vernuft, zo veele ongehoorde meenigte der aardigste bevattingen heeft kunnen uithaalen, toebereid, met d’allervloeienste spreekwyzen en aangenaamsten trant van zeggen. Maar in de vrolykheden dier maaltyden, met algemeen vergenoegen geviert, braaken eenige gaudiefjes van poeetjes het geheimste kabinet van Tasso, daar hy de juweelen van zyn beroemste werken in bewaarde, en staalen daar den Amintas uit, den welken zy daar na onder hen verdeelden; eene on- [fol. **1r] billykheid en hoon, die ’t gemoed van Tasso zodanig trof, dat zulks hem al de voorledene zoetheid in bitter verkeerde. En dewyl de aanleiders van zulk een vuilen diefstal aanstonds wierden ontdekt, en door de diefleiers naargejaagt, weeken zy, als tot een vryplaats, in de woning der Navolginge (Imitatione) daar zy door den Schout, door byzonder bevel van Apollo, met haast wierden uitgehaalt, en verachtelyk gevangen gevoert. En nademaal by een van hun de Voorredenaar van het zelve Herderspel wiert gevonden, wiert hy datelyk, volgens de gewoonte en ’t gebruik der diefleiers gepynigt, en ondervraagt super aliis, & complicibus: (naar andere boevestukken, en zyne medeplichtigen) waar door d’ellendige in de koorden hangende, veertig rymers beurzesnyders, zyn meêgezellen, noemde, allegader veracht volkje, die zynde alle gestelt tot den dobbel, en d’allervuilste spoorloosheden, de hand hielden aan geen ander ambacht, dan om de werken van eens anders arbeid te steelen, hebbende een gruwel van in de boeken te zweeten, en de moeilykheid van geduurig te studeeren, om roemryk in de waereld, met hun eigen oeffening, te leeven. De Stadts Rechter, gebruikende tegen deeze guiten de schuldige strengheid der wetten, veroordeelde hun allen, om met het leizeel van Pegazus gestraft te worden, en den volgenden morgen zagmen op de groote markt veele galgen geplant. Apol door ’t groot getal der zelve bewoogen zynde, deed aan den Rechter weeten, dat, schoon die dieven de hoogste straf verdient hadden, hy hun allen, met een ongewoone, doch ontzachelyke en voorbeeldelyke kastydinge zou straffen enz.’’
[fol. **1v]
    Het is ook geen gemeene blyk der achtinge en waarde van Amintas, dat de zelve zo menigmaal van by naar alle d’Europische volken, in vaers en proos, in hunne taalen is overgebragt. Fontanini spreekt ook van eene Latynsche vertaalinge. Door de groote menigte der nadrukken, zo in Italie als andere Landen, is ook een oneindig getal van Italiaansche exemplaaren alom verspreit; doch dewyl Tasso Amintas zelve niet in het licht gegeven heeft, die eerstmaal by Aldus Manutius,in den jaare 1583 gedrukt, door den zelven aan Ferdinandus Gonzaga wiert opgedraagen, en voorheenen reeds zeer veele gebrekkelyke en bedurve afschriften van hand tot hand waaren gekomen, moet men zich niet verwonderen dat ’er verscheide leezingen zyn. doch de geleerde Justus Fontanini heeft Amintas niet alleen naar den text van Aldus weder laaten herdrukken; maar daar ook bygevoegt eene lyst, bevattende eenig onderscheid tusschen den gezeiden druk, en een handschrift van Tasso, het welk hy zegt het laatste te zyn dat onze Auteur zelf overzien had, en in het welk niet alleen eenige nettigheden van de taale, en uitdrukkingen beter zyn waargenomen, en andere kleinigheden bygevoegt, maar alle die vaerzen tot lof van het Hof van Ferrara, in de tweede Uitkomst van het eerste Bedryf, waaren uitgelaaten. Doch niet, geloove ik, om dat zy kunst ontbeeren, en des Dichters naam onwaardig zyn, maar om die zelve redenen, die hem bewoogen hebben zyn Verloste Jeruzalem in het Gewonne Jeruzalem te veranderen, offerende het tweede aan den Cardinaal Cinthius Aldobrandinus, daar het eerste aan Alfonzus was toegeëigent: te weeten, om den hoon en het verdriet het geene hy van den [fol. **2r] Huize van Este ontfangen had. De reden verder die Fontanini bewoog tot de uitgave van Amintas, was dat de Hertog van Telese, Don Bartolomeus Ceva Grimaldi, in den jaare 1603. in de Academie der Vereenigden te Napels, had uitgesproken eene Rede, vol beschuldigingen tegen dat Herderspel; dewelke Fontanini ongerymt voorkomende, en yverzuchtig zynde voor d’eer van den Uitmuntenden Tasso, heeft hy zich daar zeer ernstig en krachtig tegen aangekant; en achter zynen nieuwen druk van Amintas, de gezeide Rede van den Hertog van Telese, stuksgewyze, met zyne beantwoordingen laaten volgen. Dit werk is uitgekomen te Rome in ’t jaar 1700. Ik heb in myne Verklaringen onder Amintas, eenige van die opwerpingen aangehaalt; en in het geheel, dunkt my, dat die Hertog, door zyne zwakke berispingen, Amintas lof zeer veel heeft vermeerdert. By deeze gelegenheid heeft Fontanini dit Herderspel tegen eenige andere verkeerde oordeelen vrygepleit, en te gelyk d’eere der Italiaansche Dichters en Dichtkunst, tegen den overmoed van eenige Fransche Schryvers beschermt. De zeer vermaarde Egidius Menage heeft by zynen druk van Amintas, uitgegeeven te Parys 1655. zeer veele Aanmerkingen in de Italiaansche taale gevoegt, waar in hy op veele plaatzen aantoont, welke der oude Dichters door Tasso, en welke der jongere hem gevolgt zyn; met meer andere vrye en fraaie gedachten; doch Fontanini spaart hem niet, daar hy zyn oordeel ongerymd schat.
    Het zal niet ongevoegelyk zyn nu iets van myne vertaalinge te spreeken. Ik geloof niet datmen van my een overzetting van woort tot woort, en letter tot letter verwacht, gelyk men aan de heilige bladen ver- [**2v] schuldigt is, of aan de schriften daar het welvaareen van land en volken aanhangt. dit zou my in te groote naute gebragt hebben. Doch hier zou ook middel toe geweest zyn, indien ’t my gelust had deezen Dichter in proos te vertolken. Maar naardien myn voorbeeld in vaerzen is, heb ik het zelve op die wyze willen volgen, dewyl de maatklank en muzyk der zelve tot de Poëzy, die altyd zang genoemt word, behooren. Zo heeft de treffelyke Vondel, schoon hy Virgilius eerstmaal in proos kort gevolgt had, zich zelf niet voldaan: maar dien goddelyken Dichter in maatzang nagezongen. Ik heb ook het rym gebruikt, om dat zulks by ons eene aangenome landswyze is. De Italiaanen, die naar by aan het Latyn komen, kunnen dat met meêr toestemming, gelyk myn Dichter hier, en in zyne Scheppinge gedaan heeft, missen. Zo heeft ook Hannibal Caro Maros Eneas met grooten lof in die taal overgebragt. Korte en lange vaerzen, onder een gemengt, hebben my ook behaagt, niet alleen om dat Tasso my in dier voegen voorgegaan is: maar ook om zomtyds eenige malsigheid en kracht te winnen, en andere reden die ik in de Verhandeling van het Herderdicht voortbreng. Doch hoe zeer ik gepoogt heb mynen Dichter onafscheidelyk by te blyven (en dit meen ik den plicht van eenen vertaalder te zyn, schoon ook zommige daar op toe leggen, om hunne voorbeelden te veranderen, en, zo zy zeggen, te verbeteren) heb ik vernoomen hoe dat vaers en rym somtyds stuiten, en dwingen om, by wyl, iets te zeggen, het geen men niet zeggen zou, of ten minsten zo niet als men wilde, voornaamenlyk als de zin kort en krachtig is, en men poogt, gelyk ik eeniger wyze gedaan [fol. **3r] heb, zulks uit te drukken. Want ik stel dat de veelheid der woorden de kracht en smaak der redeneering verflauwt, even als het water den wyn:

                ’t Word grooter plas:
                Maar niet zo ’t was.

    Het onderscheid der taalen en haare spreekwyzen, zyn ook onvermydelyke hinderpaalen om aan de letter te kleeven. Deswegen wil ik den Leezer, die Amintas in zyne oirspronkelyke taal nagaat, verzoeken, dat hy alle verandering van woorden of zin die hem ontmoet, niet believe op rekening van achteloosheid of vermeetenheid te stellen: want ik geloove dat ik niet alleen op zommige plaatzen heb mogen, maar ook moeten veranderen om verstaan te zyn, en onze bevatting te voldoen. en om maar iets ter loops van voor aan te raaken; de tytel is: Favola Boscareccia. Indien ik dit overzette Bosch-verziering-Bedryf- of- Spel; ik vertrouw dat het minder verstaanbaar zou zyn als Herderspel; zynde dit laatste by ons in gebruik. De Voorredenaar is: Amore in habito pastorale. Dit moet noodzakelyk Cupido zyn, dewyl Amore Liefde of Min, by anderen vertaalt, van het vrouwelyk geslacht in ’t Nederduitsch is, en dus den naam en het ampt van den God der liefde, gelyk hy hier te voorschyn komt, niet voldoet. Maar in de eerste Uitkomst van het eerste Bedryf, daar op de vraage van Dafne:

            Waar uit groeit uwe haat?

en door Silvia geantwoord zynde:
[fol. **3v]
                        Dal suo Amore.

            Uit zyne liefde, die my tegen staat.

heb ik dien naam in het vrouwlyk gebruikt, om den zin te voldoen, en, om daarby te blyven, het volgende zeggen van Dafne:

                        Piacevol padre di figlio crudele.

aldus genomen:

            Te lieve moeder om zo wreeden kind te baaren.

Zo heb ik ook inden eersten Rei, voor Honor, dat manlyk in het Italiaansch is, Eer, vrouwelyk by ons, moeten gebruiken; en gevolgelyk dit vaers

                        Ma tu d’Amore, e di Natura donno.

op deezen voet gebracht:

            Maar gy, Voogdesse der natuur en van ’t beminnen,

Ik ben ook genootzaakt geweest eenen duidelyken zin in de vertaalinge deezer volgende vaerzen, in de eerste Uitkomst van het tweede Bedryf te brengen,

            ——— Silvia crudele, ed empia
            Piu che le Selve. O come a te confassi
            Tal nome, e quanto vide, chi te ’l pose.
            Celan le selve angui, leoni y orsi,
[fol. **4r]
            Dentro il lor verde, e tu dentro al bel petto
            Nascondi odio, disdegno & impietate,
            Fere peggior ch’ angui, leoni & orsi, &c.

    Hier vloeit een aardige woordspeeling uit Silvia en Selve, het geene onze taal niet kan volgen, en deswegen heb ik, om ook eenen zin te vinden, dit zypad moeten kiezen:

                        ——— O zonder mededoogen
            Te wreede Silvia, noch wreeder dan het woud,
            t Is wel te zien dat gy, die u in ’t bosch onthoud,
            Allengs, van jongs af aan, dien aart hebt ingedronken.
            Het bosch verbergt in ’t groen, in holen en spelonken
            De gladde slang, de leeuw en onbeschoften beer;
            En gy, in uwe borst, zo overschoon en teêr,
            Verbergt verachting, haat en onmedogend prangen;
            Veel ysselyker wilt dan leeuwen, beeren, slangen, enz.

    Een diergelyke woordspeeling in den Getrouwen Herder van Guarini, en die ook onnavolgbaar in het duitsch is, heeft my niet voldaan by onze vertaalders. hoor Mirtillus:

                        Cruda Amarilli, che col nome ancora
                        D’ amar, ai lasso, amaramente insegni.

De groote Dichter en taalgeleerde Constantyn Huigens, die anders vry genoeg was, heeft hier geen vryheid durven gebruiken, zyne overzetting luid aldus:
[fol. **4v]
            Wrang Amaril, die selver met het bitter
            Van uwen naam leert bitterlyk beminnen,

David de Potter, berymt het op deeze wyze;

            Wreede Amaril! die zelf met uwen name, my
            (Helaas) zoo bitter leert, wat zaak het Minnen zy:
    Doch zy beide (men vergeeve het my) drukken niet uit dat met de zinbetekening van Amarilli, amar en amaramente overeenkomt: en blyven smaakeloos en duister.
    De voeglykheid heeft ook vereischt dat ik de laatste vaerzen van den Satir, in de eerste Uitkomst tweede Bedryf:

            Indi non partirà, che io pria non tinga
            L’Armi mie per vendetta nel suo sangue.

om eenen verkeerden uitleg te myden, aldus heb gestelt:

    Zy scheid’ niet voor myn lust en wraakzucht is voldaan.

De verandering in de schikking, op bladzyde 30 onder in de verklaaring aangeweezen, is, ik beken het, zeer stout. Doch men verschoone my met het geene ik op die plaatze bybrenge, en dat zulks geschied is om klaarder aan den Leezer te zyn. Veele andere kleine omschryvingen zyn ook met een goed inzicht gestelt. Doch vind de Leezer met dit alle geen ge- [fol. **5r] noegen, en wil hy my zelf het krimpen en rekken der vaerzen niet ten goede houden: ik betuige dat ik my daar niet over verwonderen noch ontstellen zal, dewyl ik geloof dat niemant minder voldaan blyft over dit werk, en niemant meer vermaak zal hebben in een beter Copy van dit kunstig en edel Originaal te zien, als de myne is, dan ik zelf.
    In de Verklaaringen heb ik my veel bedient van de hier voorgenoemde geleerde schriften van Menage en Fontanini, doch zo niet of ik heb myn oordeel vry gehouden, en het zelve, daar het te pas quam, laaten hooren.
    Ik moet hier ook melden dat myn inzicht met deeze vertaalinge niet geweest is, om haar op den Schouburg te voeren: zelf zou ik ze daar niet dienstig oordeelen: want schoon deeze vrucht zeer aangenaam in haaren tyd en eige lucht is geweest, nochtans is hier een andre smaak, die liever met veel gewoel van lachende Blyspeelen, of bloedigen ondergang van verheven persoonaadjen en koningryken voldaan word. Ook schreef Vondel al in zynen tyd:

                        Herdersspelen, het is nacht,
                        Roept de Heere- en Keizersgracht.

    Geern had ik hier het leven van T. Tasso bygevoegt. Myn waarde Vrienden zyn myne getuigen hoe veele moeite vergeefsch in en buiten ’s lands aangewend is om het zelve, door Manso beschreven, te bekomen, (dewyl men op andere uittreksels zomtyds niet veel durft betrouwen) tot dat, toen dit werkje geheel afgedrukt was, en op het zelve uur als dit Voorbericht [fol. **5v] ter pers zou gaan, my het zelve door de beleeftheid van den kunstlievenden Heere T. Boendermaker is ter hand gestelt. Doch, als gezeid is, alles gereed zynde om in het licht te komen, en het verlangen van veelen niet kunnende uitgestelt worden, zal ik het zelve tot beter gelegenheid bewaaren; en hier verder byvoegen, dewyl my, naar het afdrukken der Verhandeling van het Herderdicht, noch eenige naamen en werkjes deezer stoffe van onze Nederlandsche Dichters zyn voorgekomen, dat ik die noch eens, te zyner tyd, by hunnen rang zal plaatzen. Ik spreek van d’overledene: nademaal, gelyk gemelt word in myne Verhandelinge, de roem der jegenwoordige den nakomelingen bevolen blyft.
    Noch zy bekent, dat Amintas reeds, lang voorheenen, met myne oude spelling afgeschreeven zynde, ik den zelven aldus heb gelaaten, anderzins zou ik eene kleine verandering gebruikt hebben: want schoon ik niet weet waarom men Cato en Christen met een K wil geschreeven hebben, en dat aa of ae, in daar en waar, my alleens voorkomen, nochtans ben ik overtuigt door den klank der uitspraake, en het oude gebruik, dat de t vereischt wort in hand, land enz. De Verstandige Leezer believe eenige onderscheidtekens, letters en woorden, door de drukpers qualyk gestelt, gevoegelyk in te schikken; gelyk in Amintas op
bladzyde4 voorboerefluiten. leesboerefluiten,
    4woud.woud,
inde Ver-30een aardigen aardig
klaaring55GodtGod
    59man van moedman vol moed
    67den den Elgerden Elger,
[fol. **6r]
                in de Verhandeling van het Herderdicht,
bladzyde131 voorZangodinnen leesZanggodinnen
    172HerderdichtenHerderdichters
    174da Nasodat Naso
    102alleersteallereerste
en diergelyke misstellingen: maar op bladzyde 12 in Amintas, is op deze woorden

            ————Als ik ’t gezucht zal hooren
            Van deeze boomen,

de volgende aantekening uit Sannazar verzuimt.
,,Ook zeide hy my, van ik weet niet wat dier, dat by aldien zo iemant wat van des zelfs bloet had, en zich, in den dageraat, op eenig gebergte bevond daar veele kruiden waaren, hy zou hun ten vollen hooren spreeken, en hunne eigenschappen verklaaren, als zy, van den dau vervult, zich voor d’eerste straalen der opkomende zonne openende, den Hemel bedanken voor d’ingestorte gaaven die zy bezitten, en die, waarlyk, zulke en zoodanig zyn, dat de herders gezegent zouden weezen, die de zelve wisten.
    Herstel, verbeter voort, al ’t geen de kunstwet wraakt:
    Myn geest in onderwys zich ’t allerhoogst vermaakt.



[fol. **6v]

PERSONAADJEN.

CUPIDO, in Herders kleeding.
DAFNE, Vriendin van Silvia.
SILVIA, Beminde van Amintas.
AMINTAS, Minnaar van Silvia.
TIRSIS, Vriend van Amintas.
SATIR, Verlieft op Silvia.
NERINA, Bodinne.
ERGASTUS, Bode.
ELPINUS, Herder.
REI van Herders.

Continue

[p. 1]

1 VOORREDENAAR.

CUPIDO

in Herders kleedibg.

WIe zou gelooven, dat in menschelyk gelaat,
En in dit herders kleed een god verborgen staat?
Niet slechts een boschgod, 2 of een god van kleine waarde;
Maar d’allermagtigste van hemel en van aarde;
(5) Die Mars vaak ’t bloedig zwaard doet vallen uit de hand,
Den drytand aan Neptuyn, den 3 schudder van het land;

    1 VOORREDENAAR, wiert van de oude Grieken en Latynen niet gebruikt voor de Treur- maar Blyspelen. Om dat, volgens het gevoelen van L. Castelvetro, de Treurspelen handelende van doorluchtige persoonen, en berucht bedryf, door hunnen naam alleen genoeg aan de aanschouwers bekent waaren: daar het tegendeel in de Blyspelen, zynde van laage en onbekende zaaken en persoonen, noodig was,vooraf eenige kennisse te geeven. Dus heeft Tasso, om dat het Herderspel nader aan het Bly- als Treurspel komt, zich met recht van den Voorredenaar bedient. Dit is ook gevolgt van Guarini in zynen Getrouwen Herder; Marino heeft die voor de Fillis van Scirus, het werk van den Graave de i Buonarelli, opgestelt, Hooft heeft hem behouden in zynen Warnar; Vondel voor de Leeuwendalers, en Kats, voor zyne Aspasia gesplaatst.
    2 OF EEN GOD VAN KLEINE WAARDE. O de la plebe de gli dei. Van ’t gemeene slach der Goden. Het Heidendom heeft onderscheid in het groot getal der Goden gemaakt, en de zelve niet evenveel magt en bestiering toegeeigent: want zy hadden, volgens Varro, 20 uitgeleeze Goden, zynde de andere, ten opzichte van deeze, in minder achtinge, en gemeene genaamt. Noch waren die 20 uitgeleeze zelfs onderscheiden in waardigheid en rang: want alleen 12 van dit getal waaren waardig om aan de tafel, en in den Raad van Jupiter te verschynen, als 6 Goden en 6 Godinnen: Juno, Vesta, Ceres, Diana, Minerva, Venus, Mars, Mercuur, Jupiter, Neptuin, Vulcaan, Apol; aan dewelke men ook zegt dat de 12 maanden, en de tekens van den zonneloop toegeeigent waaren. Van deeze 12 groote goden spreekt Ovidius, in het zesde boek der Herscheppinge, dat die door Minerva in haar weefcieraad afgebeeldt wierden. En van den rang der Goden in het eerste boek, van het zelve werk.
    3 SCHUDDER VAN HET LAND. Scotitor de la terra. Aardschudder. bynaam van Neptuin by Homerus.


[p. 2]
En ’t eeuwig blixemvuur Jupyn, die ’t al doet vreezen.
In dit gewaad vermomt, voorzeker, in dit wezen
Zal moeder Venus my, haar’ zoon, den god der min,
(10) Zo licht niet kennen noch ontdekken naar haar zin.
Ik ben genoodzaakt om in bosschen en in kuilen
Te vluchten, en my voor haar dwingen te verschuilen,
Dewyl zy wil, dat ik en myne minneschicht,
Alleen tot haaren dienst en inzicht blyf verplicht;
(15) En zy, naar d’eigenschap van meest alle andre wyven,
Hoogmoedig en verwaant, zoekt my steeds voort te dryven
In Vorsten hoven, by de kroonen, staf en troon,
En daar, wil zy, dat ik myn grootste magt betoon;
En aan 1 myn jonger broêrs, myn dienaars, slechte knaapen,
(20) Gunt zy de bosschen te bewoonen, en hun wapen
In ruwe boezems te besteên naar ’t hun gevalt.
2 Ik, die geen kind ben (schoon ik klein ben van gestalt’
In ’t oog, en kinderlyk van wezen ben en daaden)
Wil my, in al myn doen, slechts met my zelf beraaden;
(25) Want niet aan haar, maar my, door ’t lot is toegestaan,
De goude boog, en 3 toorts die niemant kan ontgaan.
Doch dikmaals schuilende (niet dat ik poog t’ontvlieden
Haar magt en heerschappy, zy kan my niet gebieden,
Maar de gebeden van te grooten drang en kracht
(30) Door d’onbescheiden drift van moeder voortgebragt)

    1 MYN JONGER BROERS. Eenige schryvers spreeken alleen van twee Minnegoden; den eenen zoon vande hemelsche Venus, die zuivere en deugdzaame liefde inblaast, en den anderen van de onkuissche Venus, veroorzaakende geile en onzuivere minne. Maar andere willen dat de Liefdegodekens, in groot getal zyn. Onze Poeet heeft het gevoelen der laatsten hier gevolgt.
    2 IK DIE GEEN KIND BEN. De ouden zeiden dat de liefde de oudste der Goden was.
    3 TOORTS DIE NIEMANT KAN ONTGAAN. Face onnipotente. Almogende Toorts. Liefde verwint het al. Eenige hebben Cupido de toorts toegeeigent, om dat de liefde een brandende hartstocht, en gelyk het vuur, in het aanzien schoon en aangenaam, maar in het aanraaken smertende is, gelyk de Satir in den getrouwen herder zegt:

    Che se ’l foco si mira, o come e vago,
    Ma se si tocca, o come e crudo.

Indien men ’t vuur beschouwt, ha, wat een glans en schyn,
Maar zo men ’t aanraakt, ai, wat wreede smert en pyn.

    Doch waarschynlyk ook om dat het vuur de stoffen, die van een natuur zyn, vereent, en de tegenstrydige verdeelt. Cupidos pylen zyn ook verziert om de smert der minnaars, of de kracht der ooglonken te betekenen.


[p. 3]

Neem ik myn toevlucht tot het bosch en laage daaken.
Zy volgt my, en belooft aan die my kenbaar maaken,
Of zoete kusjes, of iets ’t geen men liever schat:
Al eeven eens of ik geen magt noch middel had
(35) Om ook die my verbergt, en die myn’ naam niet melden,
Met zoete kusjes, of iets lievers te vergelden.
Ik weet ten minsten dit, (zo ik, de god der Min,
Op ’t minnen my verstaê) dat in der maagden zin
Myn kusjes zoeter als alle andre zullen smaaken.
(40) Hierom tracht niemant my aan haar bekent te maaken,
Maar zwygt, des zy vergeefs zo dikmaal zoekt naar my.
Doch, op dat ik te meêr voor elk verborgen zy,
En dat myn tekens my, aan haar, niet openbaaren,
Heb ik myn vlerken, boog en kooker laaten vaaren.
(45) Maar echter kom ik ook niet ongewaapend hier:
Dit, dat een rysje schynt, is myne toorts vol vier
(Dus heb ik haar hervormt) zy blaakt aan alle zyen
Met een’ onzichtbre gloed, onmogelyk te myen.
En 1 deeze schicht (schoon ’t 2 punt met flikrend goud niet pronkt)
(50) Is goddelyk van aart en temper, en ontfonkt
De liefde daar hy raakt. ’k Wil, eer de nacht zal naaken
Hiermeede een ongeneesbre en diepe wonde maaken,
In ’t ongevoelig hart der allerwreedste maagd,
Die ooit Dianas rei gevolgt heeft en behaagt;
(55) De wond van Silvia zal ook niet minder weezen,
(Zo word die strenge nimf genaamt) als ik, voor deezen,
Heb in Amintas borst verwekt door myn geweer;
Toen hy noch teêr en jong, haar, ook noch jong en teêr,
Verzelde in ’t jagen en ’t vermaak vn dans en zingen;
(60) En, op dat myne scheut te dieper in kan dringen,
Zal ik vertoeven, tot meêdogen eerst verzacht
Dat harde en killig ys, geplaatst, gelyk een wacht,

1 DEEZE SCHICHT. De Herders worden in ’t gemeen ook als Jagers beschreven, des zy niet alleen met den Herders staf, maar ook met een Jagtpyl afgebeeldt zyn.
2 PUNT MET FLIKREND GOUD. Het is bekent dat Cupido twee soorten van pylen voert; loode die afkeer en goude die genegenheid verwekken; als mede wat de Dichters doorgaans onder den naam van goud verstaan.


[p. 4]

Rondom haar teder hart, door dwang der eerbaarheden
En maagde fierheid, dat niet anders is te kneden;
(65) En dan ten rechten tyd, net op die zelven stond,
Als zy vermurwt zal zyn, word zy van my gewond.
Doch om dit braave werk op myn gemak te klaaren,
Zal ik my mengen in den drang der Herderschaaren,
Die hier verschynen zal, daar elk om ’t zeerst verblyd,
(70) Met jeugdig groen bekranst, dan ’t vrolyk feest verslyt;
Terwyl ik, onbekent, den hoop volg buiten vreezen:
En hier op deeze plaats, juist deeze plaats zal ’t weezen,
Dat ik de scheut zal doen met een’ onfeilbren schicht,
Die niet zal zichtbaar zyn voor ’t sterffelyk gezicht.
(75) Op heden zalmen hier langs boschen, veld en beeken,
Op eene nieuwe wys, van liefde hooren spreeken;
En ’t zal wel blyken, zo dat yder ’t klaarlyk merkt,
Dat hier myn godheid niet door zyn bedienden werkt,
Maar door haar eigen magt. ’k Zal edele gedachten
(80) Den ruwen boezemen inblaazen met myn krachten,
En d’al te harde klank verzachten in hun mond;
Want ’k ben de minnegod waar ik my ooit bevont,
Niet min in Herders dan in d’allergrootste Helden;
En d’ongelyken staat van elk, in stad en velden,
(85) Maak ik, als ’t my behaagt, gelyk door mynen gloed:
En dit ’s myn hoogste roem die elk verbaazen doet,
En wonderwerk, dat ik den toon der boerefluiten
Doe stemmen met den klank der hooggeleerde luiten;
En, zo myn moeder, die zich verontwaardigt houd,
(90) Om dat zy my hier ziet omdwaalen door het woud.
Dit niet bespeurt, noch dus myn kracht merkt en vermoogen,
Is zy ontwyffelbaar zelf blind aan bei haare oogen;
Ik niet, die van ’t gemeen, in al zyn doen verblindt,
Verkeert, en onrecht word genoemt het blinde kind.

1 BLINDE. Cupido werd blind genoemt, niet om dat hy blind is: maar om dat hy ’t verstand der minnaars verblint: dus zingen de Herderinnen in den getrouwen Herder.

    Cieco Amor non ti cred’ io,
    Ma fai cieco il desio
    Di chi ti crede.

’k Geloof niet dat gy, Venus kind,
    Zyt van ’t gezigt berooft,
Maar wel, dat gy de lust verblindt
    Van hem die u gelooft.



Continue

[p. 5]

AMINTAS.

EERSTE BEDRYF.

EERSTE UITKOMST.

DAFNE. SILVIA.

                            DAFNE.
(95) WIlt gy dan Silvia,
Zo ver van liefde en haar vermaak gescheiden.
Uw jeugdig leeven eenzaam leiden
En nimmer, voor of na,
Den zoeten naam van moeder hooren?
(100) Noch om u speelende (wien zou dit niet bekooren)
De tedre kindertjes zien hupplen in het kruid?
Verander, bid ik, ei verander uw besluit,
Gekinnetje als gy zyt.

                            SILVIA.
                                    Laat andre hart en zinnen
Besteden aan ’t vermaak van ’t minnen,
(105) Indien ’er in de min is eenig zoet of smaak:
Dit leeven is myn lust: en al myn zielvermaak
Is in de bezigheid des wakkren boogs en schichten;
De blode dieren naar te rennen daar zy zwichten,
[p. 6]
En ’t allersterste wilt te vellen in het zand;
(110) Zo lang de koker my geeft pylen aan de hand,
En ’t schaduwryke bosch zal wil gedierte queeken,
Vrees ik niet, dat my ooit zal tydverdryf ontbreeken.

                            DAFNE.
Wel smaakloos tydverdryf, voorwaar,
En smaakelooze zinlykheden,
(115) In zo veel noodeloos gevaar
Zyn jonge dagen te besteden:
En zo dit leven u vermaakt,
Het is om dat gy nooit het andre hebt gesmaakt.
Zo ook het eerste volk ’t geen leefde in vroeger dagen,
(120) Wanneer de waereld, nog eenvoudig was gewent,
Dronk water met vermaak, at 1 eikels met behaagen,
Maar nu ’t gebruik van graan en druiven is bekent,
Laat yder d’eikels en het water voor de dieren.
Misschien, zoudt gy, indien gy ook de min woud vieren,
(125) En proefde eens ’t minste deel van ’t aangenaame zoet,
Dat een beminde ziel weêrminnende voldoet,
Met naberouw dus zeggen, onder ’t weenen:
Verlooren is de tyd
Die zonder minnen is verdweenen:
(130) Ach, nu ben ik zo veel verloope jaarne quyt;
Hoe veel’ bedroefde weduwnachten
Hoe veele dagen van mijn jeugt
Heb ik, in eenzaamheid, versleeten zonder vreugd,
Waar van men dit gebruik kon wachten,
(135) ’t geen hoemen ’t meêr genoet
Altyd meer zoetheid bied.
Stel u dit vry voor oogen,
Verander, ei, verander van besluit,
Gekinneetje, scheid uit:
(140) ’t Berouw helpt niet wanneer de tyd eens is vervloogen.

1. EIKELS, de ouden hebben onder dien naam ook alle soorten van boom- vruchten verstaan.


[p. 7]

                            SILVIA.
Indien ik, met berouw, ooit zegge vroeg of laat,
’t Geen gy hier voortbrengt met uw loosverdiende praat,
Of daarom zuchten zal, dan zullen vloiet en stroomen
Te rugwaart naar hun bronnen koomen;
(145) En wolven van de lamren vliên,
De jagthond zal beschroomt den bloden haas ontzien;
Dan mint de beer de zee, de dolfyn hooge bergen.

                            DAFNE.
    Ik ken de fierheid van de jeugt:
Zo als gy zyt, was ik voorheien, zo my geheugt;
(150) Zo droeg ik ’t hooft en lyf, wie dorst my toen iets vergen;
’k Had zulke lokken, juist zo blont,
En zulk een karmozynen mont,
Dus stond het roozeblos in ’t leliwit te blaaken,
Op myne poesle en tedre kaaken.
(155) Toen was myn hoogste lust (maar ’k beken ’t nu rond,
Een dwaaze lust) alleen de netten uit te hangen,
En vogelstangen te bestryken met het lym,
De schichten op den steen te scherpen als een vlym,
Het spoor en nest van ’t wild te zoeken met verlangen;
(160) En zo ’k by wylen my toen gretig zag belonkt
Van eenig minnaar, door begeere en liefde ontfonkt,
Dan sloeg ik stuurs en onbeleeft myne oogen
Om laag, en wou, vol schaamte en spyt zulks niet gedoogen,
Ja zelfs mishaagde my myne eige aanvalligheid,
(165) Verachtend, daar ik wierd van andren om gevleit:
Juist of ’t myn schuld was, en het my tot schand kon strekken,
Dat ik bezien wierd en bezint,
Begeert was en bemint.
Maar wat verandring kan de tyd niet al verwekken?
(170) En, als men ’t merkt, hoe veel vermag
Een trouwe minnaar door zyn vleien en geklag;

1 NEST, Covile, leger.


[p. 8]

Wat kunnen ’t smeeken en gebeden niet verkrygen?
Ik moet het zeggen en beken ’t,
Ik wierd verwonnen in het end;
(175) Ootmoedigheid, verdraagen, zwygen,
En eischen wedermin, met heuschen geest,
Zyn des verwinnaars kracht en wapenen geweest.
Toen toonde my, na lang verwachten,
De duisternis van een der kortste nachten,
(180) ’t Geen my het licht en lange tyd
Van duizend dagen had benyd.
Ik wraakte toen myn oude zeden
En blinde eenvoudigheden,
En zie al zuchtende: zie daar, Diaan,
(185) Zie daar den hoorn en boog, myn jagen is gedaan,
Ik schei vrywillig van uw pylen en uw leeven.
Zo hoop ik ook te zien, dat gy niet wederstreeven
Zult uwe Amintas min, en hy, uw liefde waard,
In ’t end noch temmen zal, uw al te wilden aart,
(190) En uw versteende hart vermurwen door gebeden.
Misschien is hy niet schoon noch welgemaakt van leden?
Of dat hy u niet recht bemint?
Of word hy ook van andre niet bezint?
Of was hy ooit veranderlyk van zeden,
(195) Het zy door andre liefde, of uwe afkeerigheden?
Misschien dat hy u wykt in edelheid van bloet?
Zyt gy Cidippes kroost, die vader zeggen moet
Tot dezen edlen Vloed,
Hy is Silvanus zoon, die, zonder meêr te roemen,
(200) Mag Pan, den grooten god der herdren, vader noemen.
Zo schoon als gy is ook de sneeuwitte Amaril,
Zo gy ooit, in de spiegels van de beeken,
U zelve hebt bekeeken,
Em echter, haar gevlei versmaat hy koel en stil,
(205) En volgt noch t’alles uuren,
De smaad, verachting, spyt, die gy hem doet bezuuren.
Maar nu stel u eens voor

1 EDLEN VLOED. De Po. wyl deeze Fabel in Italie, omtrent Ferrara wort geplaatst.


[p. 9]

(De hemel geeve dat die stellng ga te loor)
Dat hy, op u misnoegt, in ’t ende vind behaagen
(210) In haar, die hem al lang heeft zuivre min gedraagen,
Hoe staat dan uw gemoed in zulke onsteltenis?
Hoe zou u dat berouwen;
Of met welke oogen zoud gy immermeer beschouwen
Dat hy een ander deel dan is?
(215) Dat hy gelukkig legt in andre armen,
En dan ook, op zyn beurt, zal lachem met uw kermen?
                            SILVIA.
Laat, laat Amintas vry zich zelven en zyn min,
Besteden naar zyn zin,
Die zaak betreft my niet, dat baart my zorg noch vreezen,
(220) Hoe ’t ooit met hem zal weezen;
Hy zy voor wien ’t hem luste, buiten my,
Als hy slechts myne niet en zy:
Maar wyl ik hem niet wil, kan hy nooit zyn de myne;
Zelf schoon hy myne was, ’k wierd nimmermeer de zyne.

                            DAFNE.
(225) Waar uit groet uwe haat?

                            SILVIA.
Uit zyne liefde, die my tegenstaat.

                            DAFNE.
Te lieve moeder om zo wreeden kind te baaren.
Maar wie zag ooit van een zachtmoedig lam
Een tyger komen, wreed en gram?
(230) Of zwarte ravens als de blanke zwaanen paaren?
Of gy bedriegt my, of u zelf:

1 TE LIEVE MOEDER. Piacevol Padre. Ziet het voorbericht.


[p. 10]

                            SILVIA.
                                                    Ik haat zyn min,
Als van myn zuiverheid de grootste vyandin,
’k Heb hem bemint voorheenen,
Toen hy van my verzocht, ’t geen my heeft goed gescheenen/

                            DAFNE.
(235) Gy zocht uw eigen quaad:
Hy wenscht alleen aan u ’t geen daar hy zelf naar staat.

                            SILVIA.
Zwyg, Dafne, of spreek van ’t geen my kan bekooren,
Zo gy wilt antwoord hooren.

                            DAFNE.
Ei, lieve, aanschouw, wat misselyk gelaat?
(240) Aanschouw dit spijtig meisje!
Maar zeg my dan ten minste, indien gy ooit een reisje
Van eenen andren wiert bemint,
Zoud gy zyn liefde ook dus vergelden als ontzint?

                            SILVIA.
Op deeze wyz’ zoude ik ontfangen
(245) Al de belaagers die myn kuischeid strikken hangen,
En die gy met veel roem
Een’ minnaar heet, en ik een’ vyand noem.

                            DAFNE.
Acht gy dan vyand van het schaap den ram te weezen?
Den stier der jonge vaerze? acht gy dan vroeg of spa
(250) De tortel vyand van zyn trouwe wederga?

[p. 11]

En word by u mispreezen,
Als tyd van vyandschap, de zoete en lieve lent?
Dit nu al lachende en verheugd, waar gy u wend,
De waereld en de dieren,
(255) En mans en vrouwen raad den minnegod te vieren;
En merkt gy niet, hoe nu in deezen tyd,
Al wat geschapen is verlieft om stryd,
Met eene liefde die vernoeging kan verwekken?
Zie daar hoe dat die doffer vrydt,
(260) En komt, met zoet geknor, zyn gaeike trekkebekken.
Ei hoor, hoe zingt die lieve nachtegaal,
Van tak op tak, ik min, ik min, in zyne taal.
Weet vry, de slang laat haar vergift nu achter wegen,
En loopt begerig zelf haar’ minnaar tegen:
(265) De tygers zyn verlieft:
De leeuw, hoe trots en fier, voelt zich van min doorgrieft:
En gy alleen zo wilt, ja wilder als de dieren,

1 IK MIN, IK MIN. Aardigheid van Tasso meer gebruikt, onder ander in een Madrigal, beginnende:
Sovra le verdi chiome &c.
Ei, hoor de vogeltjes eens vrolyk tierelieren,
In ’t eeuwig groene loof der bloeiende laurieren
Van tak op tak, beschaamt noch schuw
Vast quelende: ’k min u, ’k min u.
    En niet alleen gevolgt van Guarini in den getrouwen Herder, en van veele andere Italianen, (ook van Hooft in Granida) maar deeze gantsche redeneering van Fillis is zo dikmaal herhaalt, dat Marino in zyn Idillia, de baatzuchtige Nimf, Filaura aan Filenus, die haar dit ook voorgehouden had, aldus doet antwoorden:
    Fileno il tuo discorso &c.
Filenus uw gezeg is frai en ook geleert,
Maar zo gemeen en zo versleeten,
En reets zo oud dat het tot walging keert.
Toen Dafne was by Silvia gezeten
En haar aanporde tot Amintas wedermin,
Was haar vermaaning ook van deezen zin.
Daar na, toen Lincus ook door zyn vertellen
Wou Silvia doen naar de liefde hellen,
Heeft hy die zelve reen gezeid.
Nu vindmen hier in deeze velden
Zo slechten kinkel niet die geit of ossen weid,
Die zulke sprookjes ook niet weet te melden.
Geen herder, zo gering, die op de kudden past,
Hy heeft dat gantsch verhaal en die bewyzen vast,
Als hy zyn’ herderin zyn min wil openbaaren.
Een braave geest moet zich op andre wyz’ verklaaren,
En, van ’t gewoonlyk pad afwykend, nieuwer spoor
Betreen, door nieuwer vond behaagen aan ’t gehoor.


[p. 12]

Die in het naare woud of op de bergen zwieren,
Ontzegt in uwe borst de min een legersteê.
(270) Maar wat mag ik van leeuwen
Van tygers en van adders schreeuwen,
Die hebben noch gevoel? de boomen minnen meê.
Gy kunt hier zien met hoeveel tederheden
De Wynrank om haar’ lieven man zich spreit,
(275) Met welke omhelzingen en banden zy hem vleit,
De Den mint zyns gelyk, de Pyn volgt ook die zeden;
De scheutige Esschen zonder schroom,
De Wilgen weêrzyds van den stroom,
En d’eene en d’andre Beukestammen
(280) Verzuchten om elkaêr, door onderlinge vlammen.
Die knobblige Eik, die ginds zo hoog,
Zo hard en ruw schynt voor het oog,
Voelt ook de groote kracht des minnevuurs van binnen:
Indien dat gy den geest en kennis had van ’t minnen,
(285) Gy zoud van stonden aan
Zyn stomme zuchten wel verstaan.
Wilt gy dan minder zyn dan deeze wilde planten
Om, liefdeloos, u tegens min te kanten?
Verander van besluit:
(290) Gekinnetje, verander, word de bruid.

                            SILVIA.
Wel aan, ik ben te vreên, als ik ’t gezucht zal hooren
Van deeze boomen, zal de min my ook bekooren.

                            DAFNE.
Gy neemt myn trouwen raad voor spot in uwen zin,
En lacht met myn bewys. O gy, in liefde en min
(295) Niet minder dwaas als doof: maar ga vry, ga vry heenen,
De tyd genaakt dat gy, door naberou, zult weenen
Dat gy dien hebt versmaat. Dog ik zeg u nu niet
Dat gy de bronnen dan zult vluchten uit verdriet,
Daar gy u dikmaal nu gaat spieglen met beaagen:

[p. 13]

(300) Gy zult die bronnen dan ontvliên, als gantsch verslagen
Door vrees van u te zien zo rimplig en mismaakt,
Let wel, de tyd genaakt
En ’t zal u overkomen.
Maar ik voorspel u niet alleen dien droeven staat,
(305) Want schoon het is een groot en onvermydlyk quaad,
’t Is doch gemeene quaal die elk zal overstroomen.
Maar nu geheugt u niet, ’t geheugen u niet faalt,
’t Geen nu een korte poos, Elpinus heeft verhaalt,
Elpyn de wyze, aan zyn Licoris, onder ’t minnen?
(310) Licoor, die op Elpyn kan met haare oogen winnen,
’t Geen hy behoorde op haar te winnen met zyn zang;
Indien ’t behoorlyke in de liefde had zyn rang;
Hy zei daar ’t Battus en ook Tirsis beide hoorden,
Grootmeesters in de liefde, en hy sprak deeze woorden
(315) In ’t berghol van Auroor, daar voor den ingang staat:
Van hier, wykt ver van hier, gy ongewyde gaat.
Hy zei ’t, en zeid ’er by dat hem dit van dien grooten
En braaven Dichter was verhaalt, die onverdrooten

1 ELPINUS. Menage meent, Jan Baptista Pigna hier door verstaan word, die in dien tyd een zeer geleert man, eerst Secretaris van Hercules, daar na gunsteling van Alfonsus, beide Hartogen van Ferrara, is geweest. Hy was een groot achter en navolger van Ariosto, van wiens Poezy en leeven hy geschreeven heeft. Doch ziet hier na, op den naam MOPSUS.
2 LICORIS. De beminde van Pigna, volgens het gevoelen van Menage.
3 BATTUS. Men gelooft Baptista Guarini hier gemeent zy, overeenkomende BATTUS met BAPTISTA.
4 TIRSIS. Onder deezen naam beschryft Tasso zich zelve, gelyk hier na klaarder blykt.
5 GROOTMEESTERS IN DE LIEFDE, dus genoemt, niet om dat zy de minnelunst, gelyk Ovidius, beschreeven hebben: maar van den rang der verliefden waaren, en verliefde vaerzen gemaakt hebben.
6 VAN HIER enz. Die gewoonlyke afkondinge voor de offerhanden; en zo spreekt de Sibille, toen zy met Eneas, na het endigen der offers, ter helle zou daalen, Virgilius in het 6 Boek, aldus by Vondel:

    Sibil dreef d’ andren dus ter zyde:
Vertrekt vertrekt van hier: geen weereltsche ongewyde
Verstoore zich een’ voet te zetten in dit woudt.

7 GROOTEN enz. Lodewyk Ariosto die zynen raazenden Roelant (Orlando furioso) dus begint:

    Le Donne, i Cavalier, l’ arme, gli amori,
    Le cortesie, l’ audaci impresi io canto. &c.


Ik zing de wapenen, de liefden, Ridders, Vrouwen,
De hoflykheden, en de stoute heldendaen. enz.


[p. 14]

Zo groots van Wapenen en van de Lefde zong,
(320) Van wien hy stervende de riete pyp ontfong;
Dat hier beneden, in het allerdiepst der hellen
Een donkre kuil is, daar een vuile stank en smook
Uit Achrons droeve kolk, geduurig op komt wellen,
En dat daar eeuwig, in gehuil en brittren rook,
(325) De minverachtende en de al t’ ondankbre vrouwen
Gepynigt worden, met een eeuwig naberouwen.
Hier is ’t daar voor uwe onmedogenheid,
U ook een woonplaats word bereit.
’t Is wel en recht, dat uit die oogen
(330) Die medelyden nooit tot traanen heeft bewoogen,
De rook, geduurig traanen haalt.
Ga voort, hartnekkige, ga voort met al uw poogen,
Ga voort, gy word betaalt.

                            SILVIA.
Maar hoe droeg zich Licoor in deeze zaaken?
En wat antwoorde zy?

                        DAFNE.

Gy zoekt in ’s anders doen uw zinnen te vermaaken,

1 DAT HIER BENEDEN. Ariosto in den 34 zang van gezeiden Roelant, alwaar Lidia dus aan Astolfus zegt:

------ Lidia son io. &c.

------ ’k ben Lidia genoemt,
Eens edlen Konings spruit van Lidie gebooren,
Die hier, de hoogste Raad heeft dit beschooren,
Ben eeuwig eeuwig tot den vuilen rook gedoemt;
Om dat ik, in myn tyd, van dien my had verkooren,
My al t’ ondankbaar en onbuiglyk heb beroemt.
Van veele is hier dit hol vervult aan alle zyen,
Die, om het zelve quaad, de zelve straffe lyen.

En, haare wreedheid jegens Alcestus verhaalt hebbende, sluit aldus:

Door straf, die eigen aan myn misdaad is verplicht,
Heb ik myn oogen vol van traanen en ’t gezicht
Bezwalkt met zwarten rook, ’k moet eeuwig dit verdraagen,
Want niemant word ooit van de helsche pyn ontslaagen.


[p. 15]

Maar ’t geen u zelf raakt gaat gy achteloos voorby?
Zy gaf hem antwoord met haare oogen heusch en bly.

                        SILVIA.

(340) Hoe kon zy antwoord met haare oogen geeven?

                        DAFNE.

Die spraaken met een lonk en aangenaamen lach,
Op ’t vriendlykst naar Elpyn geheven.
Wy en het hart zyn uw: gy moogt niet verder streeven;
Zy geeft u al ’t geen zy vermag.
(345) En ’t zou genoeg zyn, in dier voegen,
Om eenen zuivren minnaar te vernoegen,
Indien hy zo oprecht, in ’t minnen en gevry,
Als schoon, die oogen vont, en vast daar op kon bouwen.

                        SILVIA.

Wat let hem hen niet te betrouwen?

                        DAFNE.

(350) Hoe, weet gy niet, dat yder kenlyk zy,
Wat Tirsis daar van schreef? 1 ten tyd toen hy aan ’t raazen
En blaakende van min, liep doolen door het woud,
’t Geene al de nimfjes en de herders deed verbaazen,
Genoopt tot medely en lachen door zyn kout;
(355) En schoon hy zaaken deed welwaardig te begekken,
Hy schreef geen zaaken om het lachen te verwekken;
Hy schreef ’t in duizenden van planten jong en oud;
De vaerzen groeiden, die getuigen zyner vlammen,
Door ’t groeien van de stammen,
(360) Ik las in eenen dus, naar myn onthoud:

1 TEN TYD DOEN HY AAN ’T RAAZEN enz. Gelyk, zegt Menage, hier op, de voorzegging een eigenschap der Poeeten is, so schynt het dat onze dichter hier zynen ongelukkigen navolgenden staat voorzegt heeft. Doch Manso getuigt dat Tasso nooit zot, maar zwaarmoedig is geweest.


[p. 16]

    2 Ik ken maar al te wel al uw bedriegeryen,
    O Spiegels van het hart, die valsch en trouwloos zyt;
    Maar tot wat nut? de min verbied my u te myen.

                        SILVIA.

’k Verlies hier koutende den tyd,
(365) Noch denk niet dat het heden
Bestemt is, om ter jagt in ’t eikebosch te treden.
Nu toef, zo ’t u gevalt, ik zal met alle vlyt
Aan de gewoone bron het zweet en stof afspoelen,
Op gisteren behaalt in ’t jagen, rennen, woelen,
(370) Wyl ik een snelle hind’ vervolgde met gewelt,
Die ik noch achterhaalde op ’t laatste, en heb gevelt.

                        DAFNE.

Ik zal u wachten, en misschien ook in die plassen
Myn hoofd en leden wasschen,
Maar eerst wil ik eens t’huiswaart gaan,

1. 2. O SPIEGELS VAN HET HART, enz. Dit zyn de laatste regels eens klinkdichts van Tasso, in het eerste deel van zyne gedichten, beginnende:

    M’apre tal hor Madonna il suo celeste
    Riso. &c.

    Mevrouw toont my somwyl een’ hemelslieven lach,
Gevloeit uit paerlen en uit brandende robynen,
En, d’ooren buigend naar myn klagten en myn pynen,
    Vertoont zy haar gezicht zo vriendlyk als zy mag.

    Maar doch gebeurt het nooit dat ik in waarheid zag,
Dat haar meedogen ooit myn smert wou doen verdwynen;
Ja zy veracht myn zang, hoe minlyk zy kan schynen,
    Myn eerelyk verzoek, en my, gelyk zy plag.

’t Is geen meedogen, neen, ’t geen flikkert in haar oogen,
    Maar enkle wreedheid, zich vertoonende in dien schyn,
Op dat myn ziel verbrande en quyne aldus bedroogen.

    O Spiegels van het hart, ontrouwe in myne pyn,
Ik ken maar al te wel al uw bedriegeryen:
Maar tot wat nut? de min verbiet my u te myen.


[p. 17]

(375) Het is noch vroeg, naar ik de zon zie staan.
Wacht my tot uwent, ’k zal daar by u komen,
Denk onderwyle wat by u dient voorgenoomen,
En meêr bedraagt in ’t end
Dan ’t jaagen of het baden;
(380) En zo gy dat niet weet of kent,
Mistrouw u zelf dan, en laat u van wyzer raaden.



TWEDE UITKOMST.

AMINTAS. TIRSIS.

                        AMINTAS.

IK heb, op myn geklag,
De rotzen en de stroomen
1 Zien wedergalmen, door meêdogen nacht en dag;
(385) Ik heb op myn geschrei de bladeren der boomen
Zien zuchten, maar, ach, ach,
Ik heb noch nooit gezien, en ’k heb geen hoop na deezen
Bermhartigheid te zien in haar, zo schoon zo wreed,
Die ’k weet niet ofze een maagd of wilt gedierte heet;
(390) Maar zeker zy ontkent van vrouwenaart te wezen,
Dewyl zy haar medogenheid
Voor eeuwig heeft ontzeid
Aan wien ’t niet weigerden zelf d’onbezielde zaaken.

                            TIRSIS.

Het lam wort door het kruid, de wolf door ’t lam gevoedt;
(395) 2 Maar ’t wreede Minnewicht, onbuigbaar van gemoed,

1 ZIEN WEDERGALMEN enz. Ho visto al pianto mio risponder &c. Onze spraak is meer eigen, hooren wedergalmen, hooren zuchten, doch het schynt elke taal heeft haare eigenschap en voorrechten.
2 MAAR ’T WREEDE MINNEWICHT enz. Virgilius 10 Herders-


[p. 18]

Voedt zich, in ’t hevigst blaaken,
Met traanen, al zyn toeverlaat,
Noch toont zich ooit daar van verzaadt.

                        AMINTAS.

Cupido is reets zat van myn geschrey en klaagen,
(400) Helaas, en dorst alleen nu naar myn bloet;
Ik wil dat hy, en die my handelt dus verwoed,
Myn bloet door het gezicht indrinken met behaagen.

                            TIRSIS.

Ach, arme Amintas, ach, wat spreektge doch, Amint?
Hoe raast gy als ontzint?
(405) Hou moed: een andre zal uw leet verzachten,
Zo deeze wreede u blyft verachten.

                        AMINTAS.

Ai my! hoe vinde ik ooit eene andre die my mint,
Daar ik my zelf niet vind?
Wat zou ik krygen dat my immer zou bekooren,
(410) Daar ik my zelven heb verlooren?

                            TIRSIS.

Ellendig knaap, vertwyfel niet,

kout, by Vondel:

Geen zucht noch traen verzade ooit d’ongena van min,
Geen waterbeek den beemt, geen klaver ’t zoet gewin
Der honigbyen,noch geen geit wert zadt van blaêren.

Sannazar in zyn Arcadia, 8 Prooze: Nooit zagmen de liefde van weenen, noch geiten van groene beemden, noch byen van nieuwe bloemen verzaadt.

Guarini, in den getrouwen Herder:

De wreede min voedt zich met traanen en met pyn,
Doch zal daar nooit verzaadt van zyn.

en Petrarca, in zyn Triomf der Liefde, spreekende van Cupido:

Il Re sempre di lagrime digiuno.

De Vorst steeds hongerig naar traanen.


[p. 19]

Gy zult haar wedermin verkrygen, schoonze u vliedt.
De lange tyd gaf aan den mensch te kennen,
Hoe leeuw en tygers, tot den breidel, zyn te wennen.

                        AMINTAS.

(415) Maar een rampzalige op den oever van de dood,
Gedoogt geen uitstel van lang’ tyd in zynen nood.

                            TIRSIS.

Het uitstel zal niet lang zyn in uw minnen:
Een vrouw, uit haaren aart, beweegzaamer van zinnen
Als ’t boomloof, door den wind bewoogen hier en daar,
(420) En als de zwakke top der ranke korenair,
Verstoort zich ras, en stelt zich licht en ras te vreden.
Maar, ’k bid u, dat gy my wilt innerlyk ontleden
Uw bitter noodgeval en langverhole min;
Want schoon gy dikmaal my beleedt uw liefde en lyen,
(425) Nochtans verzweegt gy my het voorwerp van uw vryen:
En onze vriendschap, zo getrou van haar begin,
En wederzydsche lust, tot zang en zanggodin,
Verdient dat gy aan my moogt openbaaren,
Het geen men andren niet op ’t naauste wil verklaaren.

                        AMINTAS.

(430) O Tirsis, ’k ben bereit, aan u alhier terstont
Te melden, ’t geene in ’t rond
De bosschen, bergen, stroomen
Reets hebben overlang vernomen,
En echter nooit een mensch verstaan heeft uit myn’ mond.
(435) Nadien ik ben geraakt aan ’t laatste van myn’ leeven,
Is ’t billyk dat ik zorge draag in ’t end,
Dat iemant nablyf, die, bewust van myne ellend,
Hier na kan reden van myn sterven geeven;
En die kan snyden, zo het past,
(440) In eene gaave beukebast,

[p. 20]

Dicht, daar men ’t koude lyk ter aarde zal besteden:
Op dat die wreede, als zy alhier voorby zal treden,
Zich mag verheugen, en vol moed
’t Rampzalige gebeent’ vertreên met trotschen voet,
(445) En zeggen binnen ’s monds: dit is myn zegeteken;
En zy, verheugt, beschouwt
Dat haar verwinning aan de Herders in dit woud
Bekent is, vriend en vreemd hier by geval geweeken.
Misschien kon ’t zyn (maar, ach, ik denk te hoog, te groot)
(450) Dat zy noch eens te laat, beweegt door mededogen,
Met nat bekreetene oogen,
Beklaagde na zyn’ dood,
Dien zy, noch leevende, het leeven heeft onttoogen;
Dus roepende op dat pas:
(455) Ach, dat hy leefde, en myne was!
Nu hoor dan.

                            TIRSIS.

                    Vaar maar voort, ik luister met behaagen,
En ook misschien tot beter end
En inzicht, als u is bekent.

                        AMINTAS.

Ik, zynde een kleine knaap in myne teêrste dagen,
(460) Die naulyks kon, met myne kindre hand,
Het ooft bereiken, van de jonge boomen
En takken, hellende naar ’t zand,
Heb toen de vriendschap van een jonge nimf bekomen;
Een maagdeke, zo schoon en vol bevalligheid,
(465) Als immer in de lucht haar gulde lokken spreit.
Kent gy de dochter van Cidippe, en van den vroomen
Montaan, die, ryk, zo veele kudden telt?
’k Zeg Silvia, de roem der bosschen, en het veld,
Die vlammestichtster die de zielen dwingt tot minnen?
(470) Van deeze spreek ik, ach, ’t herdenken my ontstelt,
Ik leefde een wyl met haar, zo wel vereent van zinnen,

[p. 21]

Dat by geen torteltjes, hoe zacht van geest,
Ooit trouwer paar is voor of na geweest.
Ons beider woonplaats was niet ver van een gescheiden,
(475) Noch nader was het hart vereenigt van ons beiden;
Gelyk was onze jeugt en tyd,
Maar noch gelyker de gedachten zonder stryd:
Met haar ging ik, met list, de netten stellen
Om visch en vogels te beknellen;
(480) Met haar volgde ik het spoor van ’t vlugge hert met vlyt,
Gemeen was ook de vreugd en vangst van wederzyd.
Maar, ach, wyl ik, om buit, de dieren ging verstooren;
Heb ik, ik weet niet hoe, myn eigen zelf verlooren.
Daar rees allengs, allengs, ik weet niet uit wat zaad
(485) Of wortel, juist als ’t kruid dat uit zich zelf komt groeien,
In myne borst een drift, onmooglyk te besnoeien,
Een onbekende lust, om altyd het gelaat
Van myne Silvia, die schoone, te beschouwen;
En ’k dronk uit haar gezicht een zoetheid boven maat,
(490) Dat my op ’t laatst, ’k weet niet wat bitters liet behouwen,
Ik zuchte vaak, doch wist der zuchten oirzaek niet.
Dus was ik eer verlieft eer ik de liefde kende.
Doch ’k wier het wel gewaar in ’t ende:
(495) Hoor nu, en let hoe ik geraakte in het verdriet.

                            TIRSIS.

Het is opmerkens waard.

                        AMINTAS.

                            Eens, om de heete lucht,
Zat Silvia, en ik, en Fillis in den lommer
Van eenen schoonen beuk, te zamen zonder kommer;
1 Wanneer een nyvre bie, op honigwinst gestelt,
En honig zoekende door ’t bloemryk dal en veld,

1 WANNEER EEN NYVRE BIE. Aardige vinding, genomen uit Achilles Tatius, in de liefde van Clitofon en Leucippe. De Heer d’Urfè heeft zich daar ook van bedient in zyne Astrea.


[p. 22]

(500) Op Fillis kaakje quam gevloogen,
Op Fillis roode kaak, maar door den schyn bedroogen,
En zoog die als een roosje, en beet en zoog dus weêr,
Het geen zy aanzag voor een bloempje zacht en teêr.
Doch Fillis, die de smert des beets niet kon verdraagen,
(505) Begon uit ongedult zich droevig te beklaagen;
Maar myne schoone Silvia
Zei: Fillis zwyg, zwyg stil, en laat u kermen na,
Ik zal door woorden, 1 door beleezen
De pyn van deeze kleine wond geneezen.
Dit groot geheim heeft my, voorheên, geleert
(510) De wyze 2 Aresia, voor ’t welke ik heb vereert
Myn’ elpenbeenen hoorn, verciert met gulde tippen.
Dit zeggende, bragt zy haar lieve lippen
En haaren vriendlyken en allerzoetsten mond
(515) Aan de gebeete kaak, en mompelde in het rond,
Met zoet en zacht geruisch, ik weet niet wat voor dichten.
O wonderbaare kracht! toen voelde zy terstond
De felle pyn verlichten,
Het zy dan door de kracht van deeze toverplichten,
(520) Of, zo als ik geloof, de kracht van haaren mond
Die, alles dat hy roert en aanraakt, maakt gezond.
Ik, die geene andre zucht geen doelwit had te vooren,
Als ’t aangenaame licht
Van ’t schoone en heldere gezicht,
(525) En zoete woordtjes, noch veel zoeter om te hooren
Als ’t ruisschen van een traage beek,
Die tusschen keitjes wort verhindert in haar’ streek;
Of als ’t geruis der kleine en zachte winden,
In ’t loof der popelen en linden;
(530) Vernam dat in myn hart een nieuwe lust ontstont,
Om haare lipjes eens te nadren met myn’ mond:
En zynde, ’k weet niet hoe, flux loozer in ’t begrypen
Als ik voorheenen was,

1 DOOR BELEEZEN. Con paroli d’incanti. De Heidenen geloofden datmen pyn kon verdryven met bezweeringen.
2 ARESIA. Astesia, volgens Fontanini, uit een handschrift van Tasso, van het welke in het voorberecht.


[p. 23]

(Beschouw toch eens hoe ras
(535) De liefde het verstand kan slypen)
Schoot my een fyn bedrog, een aardig middel, in,
Daar myn verlangen door zou lukken naar myn zin;
Des, veinzende dat my een bytje had gesteeken
Juist in myn onderlip, begon ik, let wat streeken,
(540) Luide op te kermen met een groot en droef misbaar,
Dat ik deeze artzeny, die myne tong van haar
Niet eischte, scheen met droef gezicht te smeeken.
d’Eenvoude Silvia, meêdogende om myn pyn,
Bood voor ’t geveinsde quaat haar’ hulp en medicyn,
(545) Maar, ach, zy maakte myne waare wonden
Noch dieper, en zelf doodelyk, wanneer
Haar lipjes schoon en teêr,
Zich aan de myne vonden.
Nooit zoogen byen uit de bloempjes, of ’t gewas,
(550) Zo zoeten honig als ik van die roosjes las.
Maar doch de gloed en lust tot kusschen
Dien ik zo graag wou blusschen,
Zyn door de schaamte en vrees gehouden in den toom,
Of maakten hen verzaagder, flaau en loom.
(555) Maar onderwyl dat deeze zoetigheden,
Met heimelyk venyn vermengt, naar ’t hart toe gleden,
Genoot ik zulk een smaak,
En gadeloos vermaak,
Dat veinzende de smert en pynen
(560) Des beets niet te verdwynen,
Maakte ik, dat zy noch meenigmaal
Gebruikte die bezweering voor myn quaal.
Van toen geraakte het begeeren zo aan ’t groeien,
En d’onverduldigheid, onmooglyk te besnoeien,
(565) Niet langer kunnende verborgen zyn in ’t hart,
Wiert haast gedwongen dat zy uitborst tot myn smart.
Want eens dat wy, om vreugd te raapen,
Met nimfen en met knaapen
Te zaamen zaten in een’ ronden kring,
(570) En eenig tydverdryf aanvongen, met beding
Dat yder fluistrende, aan die naast hem was gezeten,

[p. 24]
Iets van zyn zielgeheim in ’t heimlyk zou doen weeten,
Ach, Silvia, zeide ik tot haar,
Ik brand om u, en zal voorwaar
(575) Kan ik geen troost verwerven
Van uwe hulp, elendig sterven.
Op dit gezeg sloeg zy haar schoon gezicht om laag,
Daar ’t ongewoone blos op uitbrak met een vlaag,
Dat tekens gaf van schaamte en een verborgen toren;
(580) Noch zy liet my geen ander antwoord hooren
Dan zwygen, doch een zwygen zo ontstelt
Dat ik myn vonnis zag gevelt,
Vol harde dreigementen,
Die ’k steeds in ’t hart zal prenten.
(585) Toen is zy wech gegaan,
En wou my nooit meer zien, of ooit ten woorde staan.
1 De naakte maaier sloeg reets drywerf in het koren,
En zo veelmaal heeft ’t bosch zyn groene kruin verlooren
Door ’t felle winterweer, dat ik, in deezen nood
(590) Heb alles aangewent tot zoen van haaren toren
Uitzonderlyk de doot.
My schiet slechts over, dat ik, om haar te verzachten
Ook sterve, en ’k sterf nu ook vrywillig, zo ik maar
Verzekert ben, dat myne dood aan haar
(595) Behaagen zal, of smerten haar gedachten;
Doch ’k weet niet welk van twee, ik ’t allermeest moet achten.
’t Medogen zou wel best den loon zyn voor myn trouw,
En meer vergelding voor myn dood en rouw:
Maar nooit behoorde ik naar een zaak te trachten,
(600) Die ’t lief en helder licht
Van ’t aangenaam gezicht
Met droefheid zou ontstellen,
En haare schoone borst met treurigheden quellen.

                            TIRSIS.

Hoe zou het mooglyk zyn, indien zy uw verdriet

1 DE NAAKTE MAAIER SLOEG REETS DRYWERF IN HET KOREN. De Herders dichters zyn gewoon het getal der jaaren naar de oegsten te rekenen.


[p. 25]
(605) En zulke reden hoorde,
Dat dit haar niet tot wedermin bekoorde?

                        AMINTAS.

Ik weet het noch geloof het niet;
Want zy wil nooit naar myne klagten hooren,
Maar vlucht, en stopt 1 gelyk de slang
(610) Voor de bezweering bang,
Voor my, helaas, haare ooren.

                            TIRSIS.

Wel aan, schep moet: ik hoop in dit geval
Te doen, dat zy u hooren zal.

                        AMINTAS.

Of gy zult niet verkrygen,
(615) Of zo gy al verkrygt dat zy my spreeken hoort,
’k Zal, spreekend, niets verwerven door myn woord.

                            TIRSIS.

Hoe dus wanhoopig, wat doet u den moed ontzygen?

                        AMINTAS.

’k Heb groote reden dat de hoop my niet meêr vleit:
De wyze Mopsus heeft myn wreed geval voorzeit;

1 GELYK DE SLANG, VOOR DE BEZWEER1NG BANG. De oude geloofden dat de Adder borst door bezweeringen, gelyk men ziet by Virgilius, Ovidius en Plutarchus; en verzekerden daar by, dat de Adder, om de zelve niet te hooren, haar eene oor dicht op op de aarde voegde, en met den staart het andere stopte. Dus zegt ook de Psalmdichter: Zy zyn als een doove Adder, die haar oore toestopt: om datze niet en hoore naa de stemme der bel??sers, des genen die ervaren is met besweringen omme te gaan. Hierom wort de Adder van de Poeeten doof genoemt.


[p. 26]

(620) Die Mopsus, 1 die verstaat het geen de vogels spreeken,
En die de krachten kent der kruiden, bronnen, beeken.

                            TIRSIS.

Van welk’ een’ 2 Mopsus spreekt gy toch?
Is ’t van dien Mopsus vol bedrog,
Die in de tong heeft honigzoete woorden,
(625) En in den mond een’ toegeneegen lach,
De borst vol valscheid, en die noch, gelyk hy plag,
Den dolk verborgen draagt om heimelyk te moorden?
Wel aan zyt welgemoed:
Al zyn voorzeggery van ramp en tegenspoed,
(630) Die hy, met grooten schyn van wysheid, gaat verkoopen
Aan d’onbedachten, ziet men altyd avrechts loopen.
Ik weet het door de proef het gene ik u nu zeg;

I DIE VERSTAAT HET GEEN DE VOGELS SPREEKEN. Kluchtig is het verhaal van Filostratus in het leeven van Apollonius Thianeus, hoe een musch aan andere vertelde, van den ezel die met graan geladen, gevallen was. Sannazar laat zich in zyn Arcadia,van Enaretus aldus hooren: Slaapende hy, in den donkeren nacht, in het midden van zyne koeien, likten twee draaken hem zyne ooren; waar op hy schielyk door vrees ontwaakende, verstont omtrent den dageraat zeer klaar alle de taalen der vogelen; en zag onder d’andere eenen Nachtegaal, die zingende, of eerder schreiende op de takken van een’ dichten haagedoorn, zich beklaagde van zyne lief-de, eisschende hulp aan de omleggende bosschen: aan wien een musch antwoorde: dat in Laucadie een hooge rots was, dat die daar af in zee sprong, zou zonder letsel uit de pyn weezen; by het wele een leeuwrik- dit voegde, zeggende: in een plaats in Grieke, van de welke ik-nu de naam niet weet, de bron van Cupido te weezen, dat wie daar van dronk schielyk alle zyn liefde afleide. enz.
2 MOPSUS. Hier schildert Tasso zeker eenen van zynen benyders of tegenspreekers af; het zy, volgens ’t gevoelen van J. Capellanus, Speron Speroni, die Tasso niet gunstig was, gelyk blykt uit deszelfs brieven; of Franciscus Patricius, die tegen het verlost Jerusalem schreef; of imant anders; ’t is vast dat hy zich zeer van zyne vyanden beklaagt, in eenen schoonen en langen brief aan den Hertog van Urbin, alwaar hy voornamentlyk spreekt van eenen die opgeblaazen was, door de strengheid van zyne Filosoofsche wenkbrauwen, op welke, hy zich liet voorstaan, dat de eere des Hertogs en het gemeen welvaren steunde, even als de Hemel op Atlas schouderen. J. Fontanini zegt dat het blykt uit een handschrift van Fabius Chigi, namaals Alexander den 7. dat hier Pigna (die Menage gelooft Elpyn te weezen) mede gemeent is; dewelke ook in het verlost Jerusalem, 2 zang,wort beschreeven en verbeelt onder den naam van Alete, afgezant, nevens Argante, van den Koning van Egypten aan Godtfredus.


[p. 27]

Ja zelf, alleen door zyn verkeerde wichleryen,
Troost my de hoop dat gy zult raaken uit uw lyen,
(635) En dat de liefde u baant een’ goeden weg.

                        AMINTAS.

Indien u iets is wedervaaren,
’t Geen myne hoop versterkt, ei, wil het openbaaren.

                            TIRSIS.

Ik zal het gaarne doen. Ten tyde, neem toch acht,
Dat my myn nootlot eerst in deeze bosschen bragt,
(640) Heb ik hem ook gekent, en waande hem te wezen
Zo gy hem schat: daar na wierd ik bekoort
Door lust en voorval, om te reizen uit dit oort,
Tot daar de 1 groote Stadt aan d’oever is gereezen
2 Des waterryken strooms. Ik maakte ’t hem bekent.
(645) En hy, tot my gewend,
Sprak dus: gy zult die groote plaats beschouwen
Alwaar de burgers, arg en loos, niet te betrouwen,
En hovelingen vol bedrog en spottery,
Ons, slechte landliên, zonder medely
(650) Veeltyds beschimpen en hun dertelheid doen voelen;
Doch, zoon, doet naar myn raad,
En nader niet te veel daar gy gewaad
Van bonte verwen en van gouden glans ziet woelen,
Daar pluimcieraad, livrei, en nieuwe snof omgaat:
(655) Maar wacht u boven al, dat gy nooit zet uw schreden
Door eenig quaad beleit,
Of jeugdige nieusgierigheid,
In ’t groote Koophuis van bedrog en ydelheden.
Vlucht, vlucht toch in uw reis,
(660) Van dat betoverde paleis.
Wat plaats is dat? vroeg ik: en hy liet zich weer hooren

1 DE GROOTE STADT, Ferrara.
2 DESWATERRYKEN STROOMS, de Po, door de dichters kor rivieren genoemt.


[p. 28]
Daar woonen 1 Toveressen in,
Die elk betovren hart en zin,
En zo beguichlen het gezicht en d’ooren,
(665)’t Geen daar een diamant gelykt, of klinkklaar goud,
Is glas en koper, als men ’t wel beschouwt:
De zilvre kisten vol van schat tot elks verbaazen,
Zyn manden vol gepropt met ydle en leege blaazen.
De muuren zyn daar met die kunst gebouwt
(670) Dat zy van zelf ook spreeken,
En in geen antwoord aan den vraagenden ontbreeken;
Doch niet alleen dat zy antwoorden ’t laatste woord,
Gelyk men d’Echos galm in onze bosschen hoort,
Maar zy herhaalenze al van achteren tot vooren,
(675) En voegen daar noch by, met listigheid,
Dat nooit van anderen gedacht is of gezeit.
De stoelen, tafels, en de banken hebben ooren,
De kassen, ’t ledekant, ’t is wonder om te hooren,
Gordynen, ’t huisraat van de kamer en de zaal
(680) Ontbreeken stem noch tong en schreeuwen altemaal.
Hier gaan de klapperyen,
In kindsgedaanten, heên en weder glyen;
En, zo een stomme daar eens in quam op dien tyd,
De stomme wiert een klapper tot zyn spyt.
(685) Maar dit is ’t minste leet daar gy hebt voor te duchten,
Gy zoud daar zelf, by avontuur,
Verandren in een boom, in water, dier, of vuur,
Doch bron van traanen en een vuur van zuchten.
Zo sprak hy, en ik die dit nu had opgevat,
(690) Ging, met dat valsch vooroordeel naar de Stadt,
Daar ik my niet veel goets van spelde,
En quam, gelyk de goede Hemel het bestelde,
Juist, by geval, voorby 2 ’t gelukkig Huis,
Daar quamen stemmen uit met zoet en schel geruisch,

1 TOVERESSEN, Maghe, wyze kunstenaaressen, hexen, enz.
2 ’T GELUKKIG HUIS, het Hof der Hertogs van Ferrara; in dien tyd de woonplaats der zanggodinnen, en een voedster van veele schoone vernuften.


[p. 29]

(695) Van 1 Zwaanen, Nimfen en Sireenen,
Van 2 hemelsche Sireenen aan ’t geluid,
Daar quamen klanken uit
Zacht, helder en ook aangenaam met eenen;
En zo veel ander zielvermaak,
(700) Dat ik, gantsch opgetoogen,
Verheugt, en vol verwondering sloeg myne oogen
Rondom, en dus een wyl my ophiel zonder spraak.
Daar stond aan d’ingang schier gelyk om wacht te houwen,
Als een bewaarder van die schoonhêen, zo ’k niet mis,
(705) Een man, grootmoedig, en heldhaftig in ’t aanschouwen,
Van wien elk twyffelt, met eerbiedenis,
3 Of hy een braaver 4 Vorst, of braaver Ridder is;

1 ZWAANEN, verstaat deftige Poeeten, die, omtrent dien tyd, in en by Ferrara gebloeit hebben; als Ludewyk Ariofto, Gabriel zyn Broeder, de Graaf Balthasar Caftiglion, Lilius Gregorius Giraldus, Hercules Bentivoglio, Antoni Thebaldeus, J. Baptista Giraldus Cintius, de Strozzen, Celius Calcagnini, J. Baptista Pigna, Augustyn de’ Beccari, Horatius Ariofto, Neef van Ludewyk, Alexander Guarini, J. Baptista Guarini; en veele andere.

2 HEMELSCHE SIREENEN, hier heeft, zeggen de geleerde, Tasso Plato gevolgt (wiens Filosofi hy van jongs aan bezint had) die in elken hemelkring een Sireen stelde, om de harmoni uit te beelden. Guarini ziet ook op deeze gedachten in ’t begin van dit Madrigal:

Vien dal’ onde, o dal Cielo
Questa nostra bellissima Sirena? &c.

Komtze uit de zee, of van den Hemel
Deeze allerlieflykste Sireen?

Aan eene van deeze (Intelligence supreme) als eene hemelsche Urania of Musa, heeftTasso (naar Fontaninis bewys) en niet, zo andere dat uitleggen, aan de Godtheid, goddelyke Krachten, Christus, den Heiligen Geest, of de moedermaagd Maria, zyne aanroepinge in het verlost Jerusalem gericht, beginnende:

O Musa, tu che di caduchi Allori
Non circondi la fronte in Helicona;
Ma su nel Cielo infra i beati Chori
Hai di stelle immortale aurea corona &c.

O Zangnimf, gy niet die met brosse lauremeien
Uw voorhoofd hebt omringt op ’t hoogst van Helicon;
Maar in den Hemel voert by allerzaalgen Reien
Een goude sterrekroon onsterflyk als de zon, enz.

en zeker in zyn gewonne Jerusalem roept hy heur dus in ’t meervoudige aan:

Voi, che volgete il Ciel superne Menti,
E tu, che Duce sei del santo Coro &c.

Gy, die den Hemel draait, verheve en hoogste * Geesten,
En gy die Leider zyt van deezen heilgen Rei enz.

3 OF HY EEN BRAAVER VORST, OF BRAAVER RIDDER IS, Menage getuigt dat dit vaers uit Homeer genomen is, het welk Alexander, volgens Plutarchus; prees boven alle de andere vaarzen van dien Dichter.

4 VORST, Duce, Hertog of Veld[heer, betekent den Hertog van Ferrara, Alfonsus de 2. een uitmuntend Prins; op wiens verzoek Tasso zynen Amintas heeft opgestelt.]
* Menti, verstanden.


[p. 30]
Die goedertieren en ook vol van deftigheden,
Met hoofsche heuscheid, my verzocht heeft in te treden,
(710) Hy groote en achtbre, my, gering en laag van staat!
Ha my, wat hoorde ik toen! wat vreugd zag ik daar binnen!
’k Zag 1 hemelsche Godinnen,
En Nimfen schoon en aardig van gelaat;
2 En andre zonder wolk of sluier, juist en even
(715) Zodanig, en vol gloor en leeven
Als aan der goden oog verschynt de dageraat,
De maagd Auroor, die goude straalen
En zilvren dauw doet nederdaalen;
Ik zag Apollo en de Muzen schoonen glans
(720) Verspreiden in de zaalen,
En nieuwe lichten en Orfeên aan dezen dans,

heer, betekent den Hertog van Ferrara, Alfonsus de 2. een uitmuntend Prins; op wiens verzoek Tasso zynen Amintas heeft opgestelt.

1 HEMELSCHE GODINNEN, de twee Princessen, zusters van voorgenoemden Alfonsus, Lucretia en Leonora, op welke laatste, zegtmen, Tasso zo hevig verliefde dat het hem in ’t verstand sloeg; Alfonsus was toen weduwnaar, anders zou de Dichter den roem der vorstinne hier niet verzuimt hebben.

2 EN ANDRE. Hier is verandering in de schikkinge gebruikt: want by den Auteur staat het vaers hier onder geplaatst,

En nieuwe lichten, en Orfeen.

om dat, volgens aanmerking van Menage, nieuwe lichten en Orfeen geen betrekking hebben tot de voorgaande

hemelsche Godinnen,
En Nimfen schoon en aardig van gelaat,

noch tot de volgende:

En andre zonder wolk of sluier.

maar wel tot zang, de zanggodinnen, en Elpyn onder de zanggodinnen. Ziet hier den text:

---- ---- I vidi
Celeste dee, Nimfe leggiadre e belle;
Novi Lumi, & Orfei, & altre ancora
Sensa vel, sensa nube,e quale, e quanta
A gl’ immortali appar vergine Aurora
Sparger d’ argento, e d’or rugiada e raggi;
E fecondando illuminar d’interno
Vide Febo, e le Muse, e fra le Muse
Elpin seder accolto.

Ik weet dat Fontanini zegt, dat nieuwe lichten en Orfeen behoorden tusschen parentheses te staan (Novi lume, & Orfei) zynde verklaring van Celeste dee, Nimfe leggiadre, te weeten lichten voor de schoonheid, Orfeen voor den zang: doch dit vernoegt yder niet, gelyk deeze verschikkingen ook niet van elk verschoont werdende, hier tot voldoening de eige leezing volgt:

’k Zag Hemelsche Godinnen,
En Nimfen schoon een aardig van gelaat,
Ook nieuwe lichten en Orfeên, in zang en maat;
En andre zonder wolk en sluier. enz.


[p. 31]
En, tusschen de Godinnen der Poeeten,
Elpyn met eer gezeten;
En in dit punt voelde ik my zelve en myne magt
(725) Veel grooter als voorheên, vervult van nieuwe kracht,
Vervult van nieuwe godlykheden:
1 En ’k zong den oorlog en de Helden, niet te vreden
Met ruwe Herderszang voor berg en dal.
En schoon ik naderhand (’t was andren te geval)
(730) My weer heb in dit bosch begeeven,
Daar is my van dien geest noch ietwes by gebleeven;
En myne ruispyp klinkt zo laag niet als voorheên;
2 Maar met een hooger toon en scheller dan ’t gemeen,
Naarbootster der trompettetoonen,
(735) Verheugt zy hun die ’t bosch bewoonen.
Daar na heeft Mopsus my gehoort;
3 En, door zyn nydig oog, myn zang verstoort,
Dat my den moed deed vallen,
Myn keel en stem wiert heesch, ’t geleek naar tovery.
(740) Ik zweeg een lange poos: de herders onder allen
4 Geloofden dat de wolf my eerst zag van ter zy;

I EN ’K ZONG DEN OORLOG EN DE HELDEN. Dit ziet op zyn verlost Jerusalem, waar in hy toen ruim 6 zangen gevordert was.

2 MAAR MET EEN’ HOOGER TOON. Tasso had, onder de andere gaaven der Poezy, de verhevenheid van ’t vaers, zo dat hem zyn devys wel voegde, zynde een Paradys vogel, met dit byschrift: Negligit ima: Hy versmaat het laage.

3 EN DOOR ZYN NYDIG OOG. De ouden hebben gelooft dat nydige en quaadwillige door hunne oogen konden beschadigen of betoveren; dit noemen de Italiaanen Affascinare. Dus klaagt Menalcas, in Virgilius 3 Herderskout, by Vondel:

Nu weet ik naulyx met wat nydig oog dit dier
Myn teere lammers heeft betovert, als met vier.

doch klaagder in zyn prooze: Ik weet niet wie met zyn nydige oogen myn teere lammers betovert.

4 GELOOFDEN DAT DE WOLF MY EERST ZAG. Insgelyks meende het bygeloof dat het zien van eenen wolf verstomde: eenige hielden dat dien den wolf eerst zag stom wiert, gelyk Plinius, en Virgilius in zyn 9 Herderskout:

-----------Meris jong
En zoet van keel voorheene is nu de stem bezweeken:
Want Meris eerst den wolf van achter heeft gekeeken.

andere, in tegendeel, dat, die van den wolf eerst gezien wiert, stom bleef; gelyk Theocryt en onze Poeet.


[p. 32]
Maar deeze wolf was hy.
Dit heb ik u verhaalt, op dat gy moogt beschouwen
Hoe veel men op zyn woord en zeggen kan betrouwen:
(745) Zelf moogt gy hoopen ’t end van uw verdriet,
Alleen, om dat hy u de hoop verbiet.

                        AMINTAS.

Ik schep vermaak in uw vertellen:
Wel aan, ik wil de zorg myns levens aan u stellen.

                            TIRSIS.

’k Zal daar voor zorgen, twyffel niet.
(750) Laat u alhier, by deeze linden,
Na eene 1 halve stond weêr vinden.

1 HALVE STOND. Men gebruikt somwyl den onbepaalden voor eenen bepaalden tyd; ook wel het tegendeel, gelyk hier staat; Tasso heeft dit, mogelyk, hier en op andere Plaatzen van dit Herders spel gedaan, om den tyd der geschiedenisse beter aan een te hechten.


[p. 33]
1 REI.

Ik noem u zalig, 2 o gy schoone en goude tyd,
Doch niet om dat van melk toen vloeiden bron en stroomen,

1 REI. Van de geleerden wort aangeweezen dat het Treurspel in den beginne, alleen uit den Rei bestond, en de zelve, na dat de andere perfonaadjen ingevoert waaren, de Treur- en Blyspelen is by gebleeven, doch naderhant uit het Blyspel gelaaten, daar de Latynen de Mimi en Pantomimi invoerden, drukkende de eerste door stem en gebaaren, de tweede door gebaaren alleen hunne meeninge en gedachten uit; dat die zomwyl ook met de Reien op het tooneel verscheenen, eindelyk, om hunne dertelheid, niet alleen meermaals uit Rome, maar ook van de Kerk verbannen zyn; dat in hun plaats de zang met vertooningen, van de Italiaanen Intramezzi genaamt, tot verpoozing tusschen de bedryven quam. Voorts was de Rei spreekende, zingende of dansende; de eerste was al- tyd verknocht aan de vertoonde geschiedenisse en medewerkende, raadende, troostende en biddende; daar de tweede naar verkiezing van afweek; want hy in ’t algemeen verbeeldt eene menigte die van voorvallende zaaken spreekt, en wyl de gemeente meest redeneert over het bedryf en de gevallen der grooten, als bekende zaaken, en zich zo veel niet bekreunt den handel der gemeene, zo wert hy natuurelyk in het Treurspel gevoegt (by deeze gelegentheid toont Fontanini den misslag der hedendaagsche Fransche Toneeldichteren, die de Reien in hunne Treurspelen verzuimen) doch schoon het Herderspel nader aan de blyde als treurstoffe is, nochtans aanvaart het de Reien, hebbende de Herderstaat ook uitmuntende en vermaarde persoonen, en zo is die voor Tasso ook gebruikt van Beccari in zyn Sacrificie, van Giraldus Cintius in Egle, en namaals van Guarini, in den Pastor Fido,en van Ongaro en Bracciolini; onze Hooft heeft hem in Granida, en Vondel in zyn Landspel de Leeuwendalers.

2 O GY SCHOONE EN GOUDE TYD. Het is opmerkens waardig hoe Guarini in zynen getrouwen Herder, deezen Amintas in zeer veele plaatzen en redeneeringen, uit nayver, gevolgt heeft, en byzonder in deezen Rei, die de vierde by hem is, alwaar hy niet alleen met de zelve dichtmaat, maar ook met de zelve regels en rymwoorden het tegendeel voor de eere, tegen Tasso zegt, beginnende alle beide: O bella eta de l’ oro. en dat niet alleen die twee schoone Herderspelen, maar byzonder deeze twee Reien veel geschil en gepleit in Italie en elders veroorzaakt hebben, waardeerende die yder naar zynen smaak. De kanttekenaar van den getrouwen Herder (die men zeker weet Guarini zelf te zyn) spreekt aldus: De leezer verwachte niet dat ik zegge welke van die twee my het schoonste schynt; want het komt my niet toe zulk. een vonnis te stryken, maar wel zeg ik dat deeze (spreekende van zyn eigen Rei, en het volgen van vaars en rym) van grooter arbeid, van grooter kunst is,


[p. 34]
De lekkre honig droop al zyprend uit de boomen;
(755) Noch niet om dat het veld schonk vruchten wyd en zyd,
Eer d’ongerepte grond het kouter voelde kraaken,
En de verwoede slang zyn gif te schieten plag;
Noch niet om dat men toen altyd de lente zag,
Daar nu de lucht bevriest, dan weder schynt te blaaken;
(760) Noch niet om dat de 1 kiel ooit aan een ander strand,
Met vreemde koopmanschap, of oorlog was belandt.

Maar wel om dat die ydle en opgepronkte 2 naam
Die zonder voorwerp is, die afgod van het dwaalen,
Die afgod van bedrog, die naderhand door ’t faalen
(765) Van ’t onverstandig graauw wiert Eer genoemt, of Faam,
(Dat hem tot dwingland heeft van al ons doen verheven)
Toen noch zyn bitterheên niet mengelde onder ’t zoet
Die de verliefde schaar met rust proefde in ’t gemoed;
Zyn harde wet was niet bekent by ’t vrye leeven:
(770) Maar deeze goude wet, die elk in ’t harte draagt,
Wet van natuur: 3 Het is geoorloft zo ’t behaagt.

Toen dansten vrolyk, niet voorzien van boog of toorts, De minnegoodtjes, daar by bloemen en by beeken

en, gevolgelyk, grooter lof waardig. En verder: Een zeer edel en mogelyk eenigst voorbeeld in onze taal voor de nakomelingen, van ’t geene twee zulke vermaarde en geachte Poeeten van onze tyden vermoogen. Die in geene zaak ooit zo wel elkandren zyn ontmoet, om met kunst en vernuft te stryden, als in deeze. Menage zegt: Het staat aan my niet dit te vonnissen, laat de geleerde en omzichtige leezer het oordeelen. Maar Fontanini laat zich dus hooren: Hier door vernoegt zich Guarini zynen Rei by dien van Tasso te vergelyken, dat zo veel is als de Copye in ’t gezicht van het originaal te zetten, wanneer de vergelykinge het onderscheid kan doen kennen.

1 KIEL, Pino, Pynboom, om dat de Schepen van zulk hout gemaakt wierden.
2 NAAM DIE ZONDER VOORWERP IS, Senza soggetto. Die geen wesen heeft, die niet zelfstandig is.
3 HET IS GEOORLOFT ZO ’T BEHAAGT. Spartianus getuigt in het leeven van Caracalla dat deeze, ziende eens by geval zyn Stiefmoeder Julia, die zeer schoon was, als door onachtzaamheid eeniger maate ontbloot, zeide: Vellem, si liceret. Waar op men zegt zy antwoorde: Si libet licet: weet gy niet dat gy Keizer zyt, Wetten geeft en niet ontfangt. Tasso zegt, ziende op het boven verhaalde: S’ ei piace, ei lice, zo het behaagt het is geoorloft. Guarini dit omkeerende: Piaccia si lice, het behaagt so ’t geoorloft is.


[p. 35]
De lieve nimfjes en de Herders neêrgestreeken,
(775) By woordtjes ’t vleien en het fluistren voegden, voorts
By ’t fluistren, zonder schroom, de zoete kusjes paarden;
De jonge maagden, voor geen vryers oogen schuw,
Bedekten hals noch borst met sluiers toen, als nu,
Daar zich het onrype ooft des boezems openbaarden;
(780) En dikmaal in een bad, ’t zy meir of frissche bron,
De minnaar, boertende, zich by zyn lief bevon.

Gy, Eer, dekte eerst de bron tot ons vermaak bedacht,
Ontzeggende ons het vocht om liefdensdorst te laaven.
De lonkjes leerde gy hun vryheid te beschaaven,
(785) En, o schoone oogen, te verbergen uwe kracht.
Gy bondt in 1 netten ’t hair gewoon in ’t wild te zwaaien.
En alle gulle vreugt hebt gy gelegt aan band.
Gy hebt de woordtjes eerst geschikt naar zekren trant,
De schreden en het lyf zelf naar de kunst doen draaien.
(790) Het is alleen u werk, o Eer, dat nu de vreugd
Schier moet gestolen zyn, voorheen vry aan de jeugt.

Ons lyden en verdriet is uw voortreflyk werk.
Maar gy 2 Voogdesse der natuur en van ’t beminnen,
Gy die de vorsten dwingt te buigen naar uw zinnen,
(795) Wat doet gy hier in ’t bosch, in dit zo engen perk,
Dat uwe grootheid noch uw magt niet kan bevatten?
Ga, ga versteur in ’t hof, de nachtrust en den droom,
Van die grootmachtige en doorluchte zonder schroom.
Laat ons, geringe hoop, verzien van staat noch schatten,
(800) In onze onnozelheid en aangenaame rust,
Naar d’oude en eerste wyz’, hier leeven zo ’t ons lust.

1 NETTEN, het zy van goude, zilvere of zyde draaden; eene oude gewoonte om het hair op te doen, en noch gebruikelyk in Italie en andere landen.
2 VOOGDESSE. Donno, Heer. Ziet het voorbericht.


[p. 36]
1 Laat ons minnen, wyl ons leeven
Wort geduurig voortgedreeven;
Laat ons minnen, ’t is noch tyd;
(805) Schoon de zon nu onder glyd,
Zy is ’s morgens weer herboren:
Maar het leeven, eens verlooren,
Blyft voor eeuwig in den nacht
Van een’ diepen slaap versmacht.

1. LAAT ONS MINNEN, Guarini sluit den voornoemden 4 Rei aldus:

Speriam, che ’l mal fa tregua
Tal’ hor, si speme in noi non si dilegua.
Speriam &c.

Laat ons hoopen wyl het quaad
Dikmaal schielyk ons verlaat,
Indien de vaste hoop in ons niet wert verlooren.
Laat ons hoopen, zie de zon wort weer herboren
Schoon zy ’s avonds ondergaat;
En als de hemel op het donkerste is behangen
Doet hy ’t verwachte licht op ’t spoedigste ons ontfangen.

Doch Tasso en Guarini schynen byde gedoelt te hebben op het vaers van Catullus:

Soles occidere ac redire possunt &c.

De zonnen kunnen ondergaan en wederkeeren; wanneer eens het korte licht voor ons ondergaat, staat ons eenen gestadigen nacht te slaapen.


Continue

[p. 37]

TWEDE BEDRYF.

EERSTE UITKOMST.

1 SATIR, alleen.

(810) 2 Klein is de honigby, en maakt wel zwaare wonden
Door haare kleinen beet; maar, wort ’er iets gevonden

1 SAT1R. Het is geen nieuwe vond Satirs ten Toneele te voeren: want de oude Grieken verdeelden de Toneelen en Toneelspelen in Treur, Bly en Satirsche; de laatste zo genaamt om dat daar Satirs verscheenen en deel in hadden. Eenige hebben ook geoordeelt dat het Satir- ouder als het Treurspel is. De Satirs zyn daar na in het Treurspel gemengt, om, onder die staatige en zwaarmoedige stoffe, den aanschouwer door hun klappen en schersen te vermaaken; namaals weder uitgezet: als kreukende de deftigheid en ernst der grootsche zaaken. Aristoteles getuigt dat de alleroudste Reien meest uit Satirs bestonden. Suidas eigent de uitvindinge van het Satirspel Prasinas toe, die ten tyde van Eschilus leefde; andere aan Tespis, iets vroeger; en van vyftig Toneelstukken, door deezen eersten opgestelt, waaren tweendertig Satirsche; doch van dat slach, daar de oude veel behaagen in hadden, is niets overgebleeven als de Ciclops van Euripides, naar ’t welke men omtrent de andere kan afmeeten. Daar wort ook verhaalt dat de Poeeten, van oudts, gewoon waaren den lof van Bacchus met Ditiramben te zingen, daar zeker ook de Satirs onder gemengt waren, en zich daar na begaaven tot den lof der Helden, en om het genoegen des volks, naar de oude gewoonte, te voldoen, daar weder Satirs by voegden. Ik laat de geleerde beslechten of de Satira (schimpdichten) der navolgende tyden op den voet der oude Satirs gevolgt is: want hunne taal was niet altyd plomp, maar ook, boertend en bytende. Het is onnodig te zeggen hoe de Satirs afgebeeldt worden, wat de meeninge daar van zy, als mede dat zy met de Silenen, Faunen en Silvanen van Pans geslacht waaren. Zy zyn van de Italianen weder in de Herderspelen gevoert, gelyk by Beccari, Tasso, Guarini en veele andere blykt. Vondel brengt ook den Wildeman in de Leeuwendalers; en Hooft zingt dus in Granida:

Vreesje niet dat de Satirs daar
U eens mogten neemen waar, enz.

Ter gelegentheid van deeze alleenspraak wort aangemerkt, dat de zelve zyn toegelaaten aan hen die van groote beroerte gedreeven worden, als in wanhoop, uitgelaate blydschap, twyffel en zwaarmoedigheid, en boven al den minnaars, die ook aan de zon, maan, sterren, boomen en beeken hunne klachten doen; te meerder den Satirs die eenzaam leven. De aantekenaar in den Getrouwen Herder beweert ook met groote drift, dat op het Toneel personaadjen mogen verschynen, zonder dat daar noodzakelyk geroepen of verwacht werden, zeggende zulks niet tegen het waarschynelyk noch de wetten der dichtkunde is; en datmen de Poeeten, met zulke onnoodige ketenen, niet moet binden.

2 KLEIN IS DE HONIGBY enz. Zeer aardig is het gedicht van Ana-


[p. 38]
Noch kleinder dan Cupid’, die door de naauste reet
Zich indringt, en op ’t naaust zich te verbergen weet?
Nu in de schaduw die d’oogleden zachtjes baaren,
(815) Nu in de golfjes van de blontgekrulde hairen,
Dan in de putjes die, zo aangenaam en schoon,
Een zoete en lieve lach vormt in een poesle koon;
En doch maakt hy zo groote en doodlyke quetzuuren
Zo ongeneeslyke, ach. Ach my, ’k moet dit bezuuren,
(820) Een wond en enkel bloet, is al myn ingewand;
En 1 duizend spietsen heeft de wreede min geplant
In Silvias gezicht, in haar aanvallige oogen.
O wreede Minnegod, o, zonder mededoogen,
Te wreede Silvia, noch wreeder dan het woud.
(825) 2 ’t Is wel te zien dat gy, die u in ’t bosch onthoud,

[Ana]creon daar Cupido, van een bytje gestoken, zyn moeder komt klaagen; op deezen zin:

’t Minnewichtje wierd gestooken
Van een biet je, eer’t zulks eens docht,
In de bladertjes gedooken
Van de roosjes, dien hy zocht;
Naulyks zag ’t zyn bloet verschynen
Of ’t liep naar zyn’ moeders schoot:
Moeder doe de smert verdwynen
’k Ben gewond, bynaar ter dood,
Riep het, van een’ draak met vlerken,
Die men by noemt, yslyk wreed.
Venus toen zy ’t quam te merken
Gaf hem boertend dit bescheet:
Doet een kleine vlieg u kermen
Die pas aan uw vinger raakt,
En geen wond doet u erbermen
Die gy in de harten maakt.

Theocrit heeft zich ook van deeze gedachten bedient, in zyn Idillye, Cupido wasch- of honigdief, vertaalt door D. Heynsius. Guarini heeft daar dit geestig gedichtje op gepast;

Punto da un ape, a cui
Rubava il mele il pargoletto Amore, &c.

Cupido, door een by gestoken,
Die hy den Honig stal,
Heeft fluks, om zich te zien gewroken,
Vol gramschap, spyt en gal,
Dien verschgestolen geur gestreeken aan de tippen
Van myn bemindes roozelippen,
En sprak: dat nooit de tyd in u verdoof
’t Geheugen van myn smart en zoeten roof;
En, die u kuscht, moet ook, als ik, dan smaaken
Het zoet en wreede ’t geen bytje maaken:
Hy voele en proef terstont
Den angel in het hart, den honig in den mond.

I DUIZEND SPIETSEN. Dus zegt de grove Satir, om de grootheid der pyne uit te drukken; anders zou pylen beter voegen.

2 ’T IS WEL TE ZIEN enz. O come a te confasi tal nome &c. Hier is verandering gebruikt, ziet het voorbericht. Gerard Brandt heeft deeze vaerzen of overzetting in zyne gedichten aldus geplaatst;


[p. 39]
Allengs, van jongs af aan, dien aart hebt ingedronken.
Het bosch verbergt in ’t groen, in holen en spelonken,
De gladde slang, de leeuw en onbeschofte beer;
En gy, in uwe borst, zo overschoon en teêr,
(830) Verbergt verachting, haat en onmedogend prangen;
Veel ysselyker wilt dan leeuwen, beeren, slangen:
Die zelf, hoe wreed, noch zyn te temmen door de kunst,
Maar deeze temtmen nooit door beden, gaaf of gunst.

Aan......
Gy zyt o wreedtste boschgodin
Veel wreeder als het bosch, dat in
Haar ruichte en schaduw heeft verhoolen,
’t Gedierte dat de Jaagers tergt,
Die in de wildernis verdoolen.
Dit ’s ysselyk. Maar gy verbergt

Ook in uw schoone boezem, al
Het geen d’onnoozlen brengt ten val:
Geveinstheid, en d’ondankbaarheden,
De haat, en d’onbermhertigheid,
De weelde, en dartelheid der Steeden,
De list die minnaars laagen leit.

Ach! deez’ gedrochten vrees ik meer
Als ’t woeden van de winterbeer
Ja als de slangen, tigers, leeuwen,
Wanneerz’ al raazend nacht en dag
Door ’t wilde woudt van honger schreeuwen
Deez’ stilt men noch met aas, maar ach!

Waar mee of ik u wreedheid stil?
Met goedt noch bloedt? als ik u wil
Van d’onvermengde hooning brengen,
Waar mee myn bykorf is besproeit,
Gy wilt, gy wilt het niet gehengen
Misschien om datter zoeter vloeit.

Als hooning, uit uw schoone mondt.
Als ik u in de morgenstondt
Wil geven versch’ ontlooke roozen,
Gy weigertz’ ook al; ach! misschien
Om dat de roozen schooner bloozen
Die w’ op u geur’ge kaaken zien.

Bie ik sappige appels aan
O weederspannige! zy staan
U teegen: ach zy derft z’ ontzeggen:
’t Is moogelyk om dat ’er op
Uw boefem, schooner appels leggen.
Verheft myn zang u lof ten top,

Gy lachter om. maar geef ik niet,
Dan ’t geen men in u schooner ziet?
Zo treede ik dan te rug; en trappel
De Min het hart in; want de Min,
En Venus eyscht den gouden appel.
Die brengt myn inkomst my niet in.

zo heeft hy ook gebruikt zynen Vloek beginnende:

Het zy dan wie gy waart, of waar gy legt, die ’t eerst
Hebt opgebracht enz.

en de zang aan de Min:

Door wie, en waar, en hoe leert gy, o min?
Uw letterkunde enz.

en het lied by hem Schildery genaamt:

O Laura ’k zing hoe ik u dorst verrassen. enz.

doch voor de klachte:

Ik zagh het Kreeftvier driemaal naadren enz.

en den zang, tegens d’Eer der min, staat, uit Tasso.


[p. 40]
Ai my, als ik u breng de vroegste lentebloemen,
(835) Gy weigertze, gantsch schuw, misschien dat gy kunt roemen
Op schooner bloemen in uw schoon en lief gelaat.
Ai my, breng ik u ooit schoone appels, o wat smaad,
Zy worden bits veracht, misschien dat gy, ’k durf ’t zeggen,
Hebt schooner appeltjes in uwen boezem leggen.
(840) Biede ik u ooit met gunst den zoetsten honig aan,
Helaas, gy wilt, vertoornt, daar niet een oog op slaan,
Misschien meer zoetigheên op uwe lipjes zweeven
Dan Honig. Maar zo u myne armoê niet kan geeven
Dan ’t geen veel zoeter en veel schoonder is in u,
(845) Wel aan ’k schenk u my zelf. Maar hoe, waarom dus ruw
En trots myn gaaf bespot met die afkeerigheden?
’k Ben geen verachtens waard, ’k heb my en myne leden,
Met aandacht laast 1 beschouwt in ’t gladde en helder meir.
Wanneer de wind zweeg en geen baar dreef op of neêr.
(850) Dit, dit myn aangezicht vuurverwig, rood en bloedig;
Myn breede schouders, en deeze armen sterk en moedig,
Vol hair en zenuwen; en deeze ruige borst,
En dyen dicht begroeit met borstels als een korst,
Zyn tekens dat hier sterkte en mannekrachten woonen:
(855) En, zo gy ’t niet gelooft, de daad zal ’t u betoonen.
Wat wilt gy maaken met die laffers, teêr van aart,
Dien naulyks zachte wol bloeit aan de kaak en baard?

1 BESCHOUWT IN ’T GLADDE EN HELDER MEIR. Schoon de wyze van zich in de zee te spiegelen gebruikt is van Theocrit, en van Virgil in zyn tweede Herderskout, aldus by Vondel:

---- Ook ben ik niet zo lalyk.
Ik spiegelde my korts aan zee op strant niet qualyk;
Toen al het water sliep, geen wint zich hooren liet.

Ik zwyg ook van Polifemus by Naso; zo zegt Menagi, dat het beter en eigender aan een Herder en Satir is, zich in een bron of rivier te bezien, dan in de zee; dewyl de zelve nooit zo stil is dat niet eenige beweginge onderworpen is, die het zien of spiegelen belet. Doch Fontanni beantwoort dit aldus: Dat het bedryf van Amintas gestelt wort omtrent de Po, een groote en ruime rivier, die, door des Satirs onkunde, gelooft wert een zee te zyn. En dat buiten dit ookgroote rivieren zee genoemt worden, gelyk van den Timavus tweemaal achter een Virgilius dus spreekt, in Vondels prooze: En boven den oorspong van Timavus optrekken; daar het Meir door negen monden schrickelyk steil uit den berg geborsten, al het land rondom in een bare zee zet.


[p. 41]
En die in ’t haircieraad hun kunst en tyd besteden?
’t Zyn vrouwen in gedaante, in kracht en moedigheden.
(860) Nu zeg eens tegen hen, wie dat u volgen zal,
Door woeste bosschen, en door klippen, berg en dal,
Om wilde zwynen en de hongerige beeren,
Als gy zyt in gevaar, van uwen hals te weeren.
Ik ben niet lelik, neen: en gy veracht my niet
(865) Om myn gestalte, maar gy enkel van my vlied
Om dat ik arrem ben. Helaas, dat nu de dorpen
Zyn ’t quaade voorbeeld van de steden onderworpen;
En waarlyk dit is d’eeuw van goud die elk waardeert,
Nu ’t goud alleen verwint, en ’t goud alleen regeert.
(870) O gy dan, wie gy waart, die u eerst hebt verloopen
En andren hebt geleert de liefde te verkoopen,
Vervloekt zy uw gebeente, en lang begraavene asch,
Dat nimmer nimf of knaap die wandelt in het gras,
Hen in ’t voorby gaan zegge of wenssche, 1 rust in vrede.
(875) Maar dat de stormwind hen verstrooie van hun stede,
En dat zy altyd nat en koud beregent zyn,
En voort de vreemdeling en kudden, bok en zwyn,
Hen met onzuivren voet verachtelyk vertrappen.
G’ hebt eerst de min ontbloot van edele eigenschappen:
(880) Gy hebt haar zoet vermaak met bittre gal verzelt.
De liefde op prys gezet, de liefde slaaf van ’t geld,
Is ’t grootste monster, het afschuwlykste ’t geen d’aarde,
En ’t allervuilste dat de woeste zee ooit baarde.

1 RUST IN VREDE. Het is ook een gebruik der Heidenen geweest, den overleeden rust en vrede te wenschen; dus zegt Eneas aan Pallas lyk:

Manhafte Pallas, zyt in eeuwigheid geprezen,
Gegroet van my. vaer wel: vaer eeuwig wel na dezen.

achtende het ook een godtvruchtig werk te zyn, de lyken ter aarden te bestellen, dewyl de geesten der zelve zonder zulks geen rust mogt gebeuren; hier om bidt Palinurs Schimme aen Eneas, op d’allerweemoedigste wyze:

Bedeck myn lichaam met wat aarde, een kleine beê,

daar in tegendeel het een vloek was het graf te derven, gelyk Dido in haar klacht aan Eneas wenscht:

Maar hy ontydig legg’ verslagen, onbegraven
En naakt op ’t veld, een aes verstrekke voor de raven.


[p. 42]
Maar, waarom klaag ik hier vergeefsch gelyk een kind?
(885) Daar elk de wapenen gebruikt, die hy bevindt
1 Dat door natuur hem tot bescherming zyn gegeeven:
Het hart gebruikt den loop tot redding van zyn leeven,
De leeuw den sterken klaau, en ’t schuimend everzwyn
De tanden: wapens en de kracht der vrouwen zyn
(890) Haar schoonheid, en ’t gewelt van haar bevalligheden.
En waarom zou ik tot myn welstant niet besteden
’t Gewelt, nadien ik van natuur ontfing de kracht
Om met gewelt en roof te krygen in myn magt?
Ik zal verkrygen door myn dwingen, rooven, steelen,
(895) ’t Geen zyme, ondankbre, ontzegt uit liefde meê te deelen:
Zy heeft voor een gebruik, gelyk my deed verstaan
Een geitehoeder, die haar gang weet acht te slaan,
Zich dikmaal in een bron alleen te gaan verfrissen:
Hy heeft my ook de plaats getoont om niet te missen.
(900) Daar onder ’t kreupelbosch in heggen en in struik,
Daar ik haar komst verwagt, verberg ik my ter sluik,
Om haar, zo haast het de gelegentheid zal bieden,
Op ’t lyf te zyn. Wat kan met worstlen of met vlieden
Een teder meisje doen aan my, tot tegenstant,
(905) Daar ik zo snel te voet en magtig ben van hand?
Laat haar dan zuchten en vast klaagen, laat haar poogen
My te vermurwen, door de liefde en mededoogen:
Indien ik eens myn hand mag in haar’ lokken slaan,
2 Zy scheid niet, voor myn lust en wraakzucht is voldaan.

I DAT DOOR NATUUR HEM TOT BESCHERMING ZYN GEGEEVEN. Dit is een fraaje navolging van Anacreon: aldus by J. de Vries:

Vrouw Natuur schonk wilde dieren
Lyfsgeweer; gaf forse Stieren
Spitse hoornen; ’t moedig paert
Met zyn hoeven-slagh vervaert;
Bange Hasen snelheyts wapen;
Trotze Leeuwen ’t vreeslyk gapen,
Grage Vissen swemmens kunst,
Vogels ’t vliegen is begunst.
Mannen zeker sinnen bouwen,
Maar onseker losse Vrouwen:
Hoe! zyn die dan misgedeelt?
Neens’, o neense; ’t aardig beelt
Van een opgesmokte joffer,
Doet den minnen mallen doffer,
Kracht’ en sinloos korren heen
Om haar lieffelyke leen,
Leen die dolle Stormers krachten
Schild en spiessen niet en achten,
Daar zy, vlammiger als vlam,
’t Yzer zelfs de kracht mee nam.

2 ZY SCHEID NIET, enz. -Ziet het voorbericht.




[p. 43]

TWEDE UITKOMST.

DAFNE. TIRSIS.

DAFNE.

(910) Zo ik u heb gezegt, o Tirsis, ’k quam te merken,
Hoe, trouw, Amintas langen tyd
Heeft Silvia gevrydt:
De hemel weet wat ik tot zynen dienst ging werken,
En wat ik noch wil doen, en nu met meêr vermaak
(915) Dewyl my uw verzoek noch aanspoort tot die zaak:
Doch ’k nam veel liever aan een’ jongen stier te temmen,
Een beer of tygerin
Te buigen naar myn zin,
Als een onnoosle maagd doen tot de liefde stemmen;
(920) Een maagd zo dwaas als schoon, die noch niet merkt gewis,
1 Hoe heet en scherp ’t geweer van haare schoonheid is;
Maar wyl zy lacht en schreit, brengtze anderen om ’t leeven;
Zy moordtze, en is noch op het quetsen niet bedreeven.

TIRSIS.
Waar vintmen ooit zo eene onnoosle maagd,

1 HOE HEET EN SCHERP enz. Dit ziet op Cupidos wapenen, de toorts en pylen; of op de brandende pylen alleen. Bembo, in het twede van zyne Asolaners, spreekt aldus tot Cupido:

Si fur le tue saette acute e calde,
Di che ’l mio cor pragasti;
Ove ne gli occhi suoi nascosto intrasti.

Uw’ schigten waaren scherp en heet,
Waar mee gy my het hart doorwonde;
Daar gy in haar gezicht u te verbergen weet.

en de verliefde Dichter:

L’ arme tue furon gli occhi, onde l’accese
Saette usciron d’ invisibil foco.

Uw wapens waaren d’oogen,
Daar pylen, brandend van onzichtbaar vuur, uitvloogen.


[p. 44]

(925) Die, naulyks uit de wieg genomen,
De kunst niet heeft bekomen
Van schoon in ’t oog te zyn, en hoemen best behaagt,
En dus, behaagend’, met daaden en met woorden
De minnaars kan vermoorden;
(930) En die geen’ kennis heeft der wapens van ’t gemoed,
Wat doodt, en wat geneest, en weêr herleeven doet?

                        DAFNE.

Wie mag de meester van alzulke kunsten weezen?

                            TIRSIS.

Gy veinst,en vraagt naar ’t geene ik uit uw oog kan leezen:
Die aan de vogelen den zang en ’t vliegen leert,
(935) Den visschen ’t zwemmen, en den ram hoe hy zich weert,
Den stier ’t gebruik doet van zyn’ hoornen kennen,
En aan de paauw ’t cieraad der 1 schoongeoogde pennen.

                        DAFNE.

Hoe heet die groote meester doch?

                            TIRSIS.

Zyn naam is Dafne.

                        DAFNE.

                    O tong vol leugens en bedrog.

I SCHOONGEOOGDE PENNEN. Boccacius noemt de paauwen, occhiuti angelli, geoogde of oogryke vogels. Schoon zyn de bynaamen die de dichters van ouden tyd, de paauwe vederen vereert hebben: pluimen van veelverwige bloemen; lente van bloemen; bloemen van pluimen; beemd van pluimen; blinkende gesteenten; vleugels van juweelen; staart van juweelen. enz.


[p. 45]

                            TIRSIS.

(940) Hoe dus? of zyt gy niet bequaam bevonden
Om duizend meiskes wel te leeren in die gronden?
Doch, in der waarheid, zy behoeven geen meestres:
Natuur geeft haar de beste les;
Maar ook de moeders en de minnen
(945) Doen zeker mee haar plicht tot scherpinge der zinnen.

                        DAFNE.

In ’t kort, ik zie gy ’t loos en plomp te zamen paart.
Maar, om de waarheid nu te zeggen, ’k kan niet merken
Dat Silvia noch zo eenvoudig is van aart,
Gelyk zy schynt in woorden en in werken:
(950) ’k Zag gister iets dat my dien twyffel heeft gebaart.
’k Vond haar dicht aan de 1 Stadt, in die vermaarde weiden,
Daar, tusschen meirtjes, legt een 2 Eilandtje afgescheiden,
By een staand water, een zeer klaare en stille plas,
Voor over bukken, in dien stant, gelyk ’t ook was,
(955) Of zy haar spiegelde met lust en groot behaagen,
En scheen, ten zelven tyd, aan ’t water raad te vraagen,
Om ’t hair op ’t voorhoofd, en op ’t hair het sluierkleed
Te schikken, daar haar schoot de bloempjes hiel gereet,
Om op den sluier weer op ’t aardigste te voegen.
(960) Dan namze een roos, dan een liguster met vernoegen,
En paste d’eene aan haar’ zeer schoon’ en blanken hals,
En d’ander aan haar kaak zo bloozende en zo mals,
En dee de kleuren by elkander vergelyken.
Toen bleef zy dus een wyl met aandacht vrolyk pryken,
(965) En nu, als moedig door de zege op het gebloemt,
Bracht zy een lachje voort, ’t welk scheen, als een die roemt,

1 STADT, Ferrara.
2 EILANDTJE, hier word gesproken van Belvedere, een zeer vermaakelyk Eilandtje in het midden van de Po, by Ferrara, en, volgens Leander Albertus, eene halve Italiaansche myl lang, en een boogscheut breed; alwaar ook een schoon lusthuis van Alfonzus den I. was.


[p. 46]

Te zeggen: ’k heb u overwonnen;
1 En ’k draage u niet tot myn cieraad,
Maar ’k draage u tot uw schand en smaat;
(970) Hoe verre gy my wykt zal elk getuigen konnen.
Maar onderwyl zy zich vercierde fier en bly,
Sloeg zy haare oogen by geval naar d’andre zy,
En wiert gewaar dat ik haar doen beschouwde,
Des zy, beschaamt, als die ’t berouwde
(975) Dat ik haar handel had bespiet,
Fluks oprees, en haar bloempjes vallen liet.
2 En zo veel meêr als ik moest lachen om haar bloozen,
Ontlooken, door myn lach, te meêr haar schaamteroozen.
Maar om dat zy een deel der lokken had gehecht,
(980) En ’t ander achteloos noch zwierde zonder vlecht,
Liet zy een maal of twee, ter sluiks, haare oogen duiken
In ’t water, om het tot een raadsman te gebruiken,
Als vreezende dat ik haar gluuren merken zou;
Zy zach zich ongehult, en scheen wel in haar bouw
(985) Dat zy, zelf ongetooit, zo schoon zich heeft bevonden.
Ik zweeg, doch kon ’t geheim doorgronden.

                            TIRSIS.

Ik heb al lang gelooft dat gy nu hebt gezeit:
Heb ik dat flus zelf niet bepleit?

1 EN ’K DRAAG U NIET TOT MYN CIERAAD. Geestig is ook dat Bracciolini zegt:

Ella, poiche ’l suo vel nel herba steso
Hebbe pieno di fiori, il seno e ’l crine
Ne rese ornato si, ma non piu bello.

Na dat haar sluierkleed, gespreit in ’t frissche gras,
Vervult van bloempjes was,
Heeft zy haar borst en hairen,
Daar meê getooit, die doch daarom niet schooner waaren.

2 EN ZO VEEL MEER ALS IK MOEST LACHEN enz. Dit drukt Tasso ook zeer fraai uit in zyn Jeruzalem, spreekende van eene der twee Nimfen die in de bron van den lach zich vertoonden:

Rideva insieme, e insieme ella arrossia:
E era nel rossor piu bello il riso,
E nel riso il rosor, che la copria
Infino al menta il delicato viso.

Zy lachte te gelyk, en te gelyk zy bloosde:
En was in ’t bloozen noch veel schooner haaren lach,
En in den lach ’t gebloos, dat men bedekken zag
Het edel aangezicht...


[p. 47]

                        DAFNE.

Gy hebt gelyk: doch ’k hoorde wel verklaaren,
(990) Dat eerst de nimfen zo kloekzinnig noch niet waaren;
Noch ik was zo niet in myne jeugt.
De waereld wort vast oud; hoe ouder, hoe min deugt.

                            TIRSIS.

Misschien ook in dien tyd de looze stedelingen
Zo dikmaal niet in ’t bosch en op de velden gingen;
(995) En, onze meisjes van het veld
Behaagden toen niet, onverzelt,
Zo menigmaal de wyken en gebouwen
Der steden, te beschouwen.
Nu zyn door een vermengt de zeden en het bloet.
(1000) Doch laat ons dit ter zy: maar kunt gy niets verzinnen
Om ooit op Silvia zo veel te winnen,
Dat haar Amintas eens begroet,
Dat zy slechts neigt haare ooren,
Om hem alleen, of in uw byzyn, eens te hooren?

                        DAFNE.

(1005) Ik weet het niet; zy is afkeerig boven maat.

                            TIRSIS.

En hy eerbiedig, dat het al te boven gaat.

                        DAFNE.

1 Een minnaar al t’ eerbiedig is verlooren:

1 EEN MINNAAR AL T’ EERBIEDIG IS VERLOOREN. Dus zegt weder Bracciolini:

---Amor disama i non arditi.
Trionfa chi combatte, e non chi cede.

De min versmaat in wien geen stoutheid blykt.
Die strydt verwint: maar hy niet die bezwykt.


[p. 48]

En nademaal hy is van zulk een trant,
Raad hem dat hy wat anders neemt ter hand.
(1010) Die wel wil leeren vryen
Moet eerbied zelf verleeren en vermyen;
Hy durv’, hy eisch’, hou aan, val lastig zonder rust,
Hy steele in ’t end zyn’ lust:
En is dat niet genoeg hy roove ook zonder schroomen.
(1015) Weet gy niet dat de vrouw schier avrechts is gemaakt?
1 Zy vlucht, en vluchtende wil zy men haar genaakt;
Zy weigert, en zy wil al weigrend zyn genomen;
Zy strydt, en strydende wil zy ’t verlies bekomen.
Zie, Tirsis, ’k spreek tot u met openhartigheid
(1020) Klap niet aan andre voort, het geen ik heb gezeit:
Maar boven al wil zulks in dicht niet melden:
Gy weet dat ik bequaam ben op zyn tyd,
Indien gy rymt tot myner spyt,
Iets anders, u, voor vaers als vaerzen te vergelden.

                            TIRSIS.

(1025) Zyt vry gerust, dat ik nooit iet
In ’t minste zeg, dat u zy tot verdriet.
Maar, lieve Dafne, ’k bid u door het zoet herdenken
Van uwe frissche jeugt, in deezen nood,
Dat gy my uwe hulp wilt voor Amintas schenken,
(1030) Ellendige, die reets niet ver is van de dood.

                        DAFNE.

Ha, wat een schoone wyz’ van bidden en bezweeren,
Vind deezen dwaas tot myner eeren,
Door my t’ erinneren myn blyde en frissche jeugt,

I ZY VLUCHT, EN VLUCHTENDE WIL ZY MEN HAAR GENAAKT. Virgilius by Vondel:

De dertle Galate worpt my uit appelstruiken
Met appelen naar ’t hooft. Zy loopt in wilge duicken,
En wou dat ikze eerst zagh, en greep met myne hand.


[p. 49]

1 Het tegenwoordig leet, en de voorlede vreugd.
(1035) Maar zeg, wat wilt gy dat ik aanvang t’ zyner baat?

                            TIRSIS.

Ei, zonder meer te quellen,
Aan u ontbreekt noch weetenschap noch raad:
Het is genoeg zo gy u wilt tot willen stellen.

                        DAFNE.

Wel aan, hoor wat ik zal vertellen,
(1040) Wy moeten, Silvia en ik, flus gaan
Naar d’edle bronne, die genoemt is naar Diaan;
Alwaar die 2 Platanus, met uitgespreide bladen,
Het zoete water met zyn zoete schaduw dekt,
Wiens koele rustplaats ’t hart van yder jagtnimf trekt;
(1045) Daar zal zy haare schoone en naakte leden baden.

                            TIRSIS.

Maar wat dan?

                        DAFNE.

                        Maar wat dan? wat grooter onbescheid:
Hebt gy verstand, ik heb genoeg gezeit.

I HET TEGENWOORDIG LEET, EN DE VOORLEDE VREUGD. Hier vallen twee verscheide leezingen in de drukken, de eerste, en die ik gevolgt heb:

Il ben passato, e la presente noia.

de andere:

Il ben passato è la presente noia.

Voorlede vreugd is nu het tegenwoordig leet.

en in deezen laatsten zin zegt Dante:

---- nessun maggior dolore,
Che ricordarsi del tempo felice
Ne la miseria.

---- daar is geen grooter pyn,
Dan aan ’t voorleên geluk in leet gedachtig zyn.

2 PLATANUS enz. die wy Ahorn, Aorn en Plaanboom noemen, bemint de vochtige en waterachtige gronden. Ovidius:

De Platanus tiert best aan d’oever van een’ vliet.


[p. 50]

                            TIRSIS.

’k Verstaa ’t; maar weet niet of hy dit zal durven waagen.

                        DAFNE.

Zo niet, hy blyf, en wagt tot datmen ’t hem komt vraagen.

                            TIRSIS.

(1050) En zeker hy is zo, dat hy dit ook verdient.

                        DAFNE.

Maar spreeken wy niet eens wat van u zelf, myn vriend?
Nu Tirsis wilt gy ook niet eens door liefde paaren?
1 Gy zyt noch jong, iets meêr dan viermaal zeven jaaren

1 GY ZYT NOCH JONG, IETS MEER DAN VIERMAAL ZEVEN JAAREN. Ik zal hier J. Baptista Manso volgen, spreekende van dit Herdersspel, in het leven van onzen Dichter, aldus by Menage: Stava Torquato, quando egli scriveva queste cose, nell’ anno ventinovesimo dell’ eta sua: si come Dafne ne’ versi gli dice:

Ma’ non vogliamo noi parlar alquanto
Di te medesimo? Horsu, Tirsi, non vuoi
Tu inamorarti? sei giovane ancora
Ne passi di quattr’ anni il quinto lustro,
Se ben souveimmi quando eri fanciullo. &c.

ma questo scherzar di Dafne, fu ò cagione, ò augurio, o effetto almeno del vero, e del intrinseco del cuor d lui, che per Tirsi era figurato: percioche intorno a quei medesimi tempi commincio ad esser Torquato acceso d’alto, e nobilissimo amore, e molto piu che alla sua condizione, se risaputo fosse, non havrebbe paruto. „Torquatus was, toen hy deeze dingen schreef, in het negen en twintigste Jaar zyns ouderdoms; gelyk Dafne in de vaerzen hem zegt:

Maar spreeken wy niet eens wat van u zelf, myn vriend?
Nu, Tirsis, wilt gy ook niet eens door liefde paaren?
Gy zyt noch jong; iets meêr dan viermaal zeven jaaren
(Zo ’k wel den tyd herdenk van uwe teerste jeugt) enz.

maar dit schertsen van Dafne, was of oirzaak, of voorteken, of op het minste de uitwerkinge van de waare en innerlyke gestalte des harten van hem, die door Tirsis wierd verbeelt: dewyl Torquatus omtrent die zelve tyden door eene hooge en zeer edele liefde begon te blaaken, die veel meerder als aan zyne gelegentheid, zo het geweeten was, zoude gescheenen hebben." Virgilius schreef ook zyne Herderszangen in het achtentwintigste zyner Jaaren, volgens Servius.


[p. 51]

(Zo ’k wel den tyd herdenk van uwe teerste jeugt)
(1055) Wilt gy dus achteloos steeds leeven zonder vreugd?
Men weet alleen wat dat vermaak is, door beminnen.

                            TIRSIS.

Hy die de liefde schuwt ontzegt geen vreugd zyn zinnen;
Maar plukt en proeft met smaak,
Dus, zonder bitter, ’t zoet der liefde en haar vermaak.

                        DAFNE.

(1060) Het zoet is smaakeloos, dat met geen bitterheden
Gemengt is, en ’t verzaat haast, ongebeden.

                            TIRSIS.

’t Is beter eens verzaad en uit de pyn,
Als altyd hongrig by, en na de spys te zyn.

                        DAFNE.

Maar niet, zo men de spys bezit daar wy naar haaken,
(1065) En die, gesmaakt, altyd weêr opwekt om te smaaken.

                            TIRSIS.

Maar wie bezit dat zo, daar hy naar tracht,
Dat hy ’t, wanneer ’t hem luft, kan hebben in zyn magt?

                        DAFNE.

Maar wie vint ooit het heil indien hy ’t niet wil zoeken?

                            TIRSIS.

In ’t zoeken is gevaar, als ’t geen gevonden wert
(1070) Vermaakt, maar niet gevonden meerder smert.

[p. 52]

Dan zalmen Tirsis nooit de liefde zien vervloeken,
Dan zal hy minnaar zyn, wanneer men geen verdriet,
Noch zuchten noch geschrei in ’t ryk der liefde ziet;
Ik heb genoeg gezucht, geschreit by dag en nachten
(1075) Laat andren ook hun deel verwachten.

                        DAFNE.

Maar gy hebt geen vermaak noch vreugd genoeg bezocht.

                            TIRSIS.

’k Begeer geen vreugd, zo zy zo duur moet zyn gekocht.

                        DAFNE.

1 Hy, die niet lieven wil, wort ook daar toe gedrongen.

                            TIRSIS.

Maar die zich houd van ver wort niet zo licht gedwongen.

                        DAFNE.

(1080) Wie is ver van den god der min?

                            TIRSIS.

                                            2 Die vreest en vlucht.

1 HY, DIE NIET LIEVEN WIL WORD OOK DAAR TOE GEDRONGEN. Dus zegt Speron Speroni, in een zyner klinkdichten:

Forza è l’amar, ventura il possedere.

Het minnen is bedwang, ’t bezitten is geluk.

2 DIE VREEST EN VLUCHT. Bembo ook in een klinkdicht:

Che non si vince Amor, se non fuggendo.

Men overwint de min niet dan al vluchtende.


[p. 53]

                        DAFNE.

1 Wat baat t’ontvluchten dien gevlerkt zweeft door de lucht?

                            TIRSIS.

2 De Minnegod heeft in zyn groei, eerst korte vlerken,
Waar op hy naulyks dryft en stuit,
Noch spreitze niet tot vliegen uit.

                        DAFNE.

(1085) Nochtans men kan zyn groei niet merken:
En alsmen ’t merkt, is hy reets groot, en vliegt.

                            TIRSIS.

Maar, die zyn groeien kent hy niet te licht bedriegt.

                        DAFNE.

Wy zullen, Tirsis, zien of gy zo wel kunt vlieden,

I WAT BAAT T’ONTVLUCHTEN DIEN enz. In de minneryen van Clitofon en Leucippe, (door Achilles Tatius) spreekt Cupido tot Clitofon: Ha, reukelooze, hebt gy de stoutheid van tegen my te vechten, en my wederstant te bieden? ik vlieg, schiet, en steek in brand. Hoe zult gy kunnen vluchten? zo gy de pylen schuwt, gy zult geen middel hebben om u van het vuur te bewaaren: en zo gy met de zuiverheid deeze vlam bluscht, ik zal u met de vleugels krygen.

1 DE MINNEGOD HEEFT IN ZYN GROEI EERST KORTE VLERKEN. De dichters geeven ons ook veele voorbeelden van schielyke verliefden: dus verhaalt onze Poeet, in zyn Jerusalem, hoe Tancredo op het eerste zien van Clorinda aan de Fontein, schielyk blaakte:

Egli mirolla, & ammirò la bella
Sembianza, e d’ essa si compiacque, e n’ arse.
O meraviglia; Amor che à pena è nato,
Gia grande vola, e già trionfa armato.

Hy zag haar, en hy wierd flux opgetoogen
Door ’t schoon gezicht, dat wezen en die oogen
Behaagden hem, hy brande om haare min.
O wonder: min noch nauwelyks geschapen,
Vliegt schielyk groot, en triomfeert in wapen.


[p. 54]

Gelyk gy zegt. Voor my ’k beloof u by myn woord,
(1090) Dewyl gy 1 u beroemt de min den rug te bieden,
Gelyk een’ looper, en een Lynx zelf te verspieden,
Dat ik, al roept gy hulp, en moord,
Om u te helpen, nooit geen voetstap zal vertreden,
Geen vinger, woord noch wenk tot uwen dienst besteden.

                            TIRSIS.

(1095) Is ’t mooglyk, wreede, zoud gy juichen in myn leet?
Doch wilt gy dat ik min, bemin my, ’k ben gereet:
Eu laat ons zaam vernoegt in vreugden leeven.

                        DAFNE.

Gy scherst met my als onbedreeven,
En mogelyk verdient gy zulk een vryster niet:
(1100) Hoe veel’ zyn, door den schyn bedrogen, in ’t verdriet.

                            TIRSIS.

O neen, ik schers niet; maar gy, met uw knibbleryen,
Zet myne min ter zyen;
Gelyk het vrouwvolk steets gewoon is volgtge uw zin;
Maar zo gy my niet wilt, dan leef ik zonder min.

                        DAFNE.

(1105) Gy slyt nu meêr als immer, met behaagen,
Gy slyt in ledigheid, o Tirsis, uwe dagen;
Maar ziet wat hier uit vloeit:
2 In ledigheid altoos de liefde groeit.

1 U BEROEMT enz. Poi che fai del corridore, e del Cerviero &c. twee eigenschappen om de liefde te ontwyken; de vlucht, en scherp, of voorzichtig sien. Lynx is een soort van een’ wolf, met een uitnemend scherp en snel gezicht. Ziet Aldobrandinus.

2 IN LEDIGHEID ALTOOS DE LIEFDE GROEIT. Dus zegt ook Petrarcha van Cupido, in de Triomf der Liefde:


[p. 55]

                            TIRSIS.

O Dafne, 1 deeze rust heeft my een God gegeeven:
(1110) Hy, die men als een God mag achten in dit leeven;
Voor wien men ruimschoots weid, 2 van d’eene aan d’andre zee,
Veel’ driften van het grootste en kudden kleiner vee,
En langs de beemden die, bebouwt en stil, nooit quynen,
En langs den barren rug der klippige 3 Apennynen.


[vervolg p.54]
Ei nacque d’otio, e di lascivia humana.
Nutrito di pensier dolci, e soavi,
Fatto Signor, e Dio di gente vana.

Hy is uit ledigheid en dertle luft gebaart.
Gevoedt van zoete en zachte en lieflyke gedachten,
Is hy, als Heer en God by ’t ydel volk vermaart.

1 DEEZE RUST HEEFT MY EEN GODT GEGEEVEN. Uit Virgilius;

Een Godt, o Melibè, verleende ons deeze rust.

Tasso verstaat door deezen God, (daar zyn ook aardsche goden) den mêergenoemden Alfonsus den 2, zynen wel doender; in wiens paleis hem kamers aangeweezen wierden, voorzien met allen bequamen voorraat; waar door hy, met gemak, en buiten alle zorg, zich tot den dienst der zanggodinnen, denkende en schryvende, kon overgeeven. De zucht tot de geleertheid eischt ook eenen onbekommerden staat; het welk Guarini wel uitgedrukt heeft:

Lieto nido; esca dolce, aura cortese
Bramano i Cigni; e non si va in Parnaso
Con le cure mordace &c.

Een vrolyk nest, zoet voêr, en zachte en lieve lucht
Is al den wensch der zwaanen;
Men kan het pad op Helicon niet baanen
Met zorgen in ’t gemoed, en bittere ongenucht.

Aan deezen Alfonzus, heeft Tasso ook zyn nooit volpreeze werk, die schoone gaave der Zanggodinnen, het verlost Jerusalem, opgedraagen:

Tu, magnanimo Alfonso, il qual ritogli
Al furor di Fortuna, e guidi in porto
Me peregrino errante, e frà gli scogli,
E frà l’ onde agitato, e quasi absorto &c.

Alfons, grootmoedige, gy die rukt uit de tanden
Van ’t woedend onweêr, en zelf ook ter haven stiert
My, zwervend vreemdeling, die tusschen klip en zanden
En golven omgesolt, byna verzwolgen wiert enz.

I VAN D’EENE AAN D’ANDRE ZEE; van de Adriatische tot de Toscaansche; dus ver strekte, in dien tyd, het gebied van Alfonzus; hy was Hertog van Ferrara, van Modena en Reggio; Markgraaf van Este; Graaf van Rovigi, Prins van Carpi; Heer van Carsignana, Frignano, Comacchio, en in Romagna.

3 APENNYNEN, Gebergte loopende, in de lengte, by naar door ’t midden van Italie.


[p. 56]

(1115) Hy zei my, toen hy my zich eigen heeft gemaakt:
Laat andren, Tirsis, op den wolf en rovers passen,
Dat zy de schaapskooi niet verrassen;
Een ander straf of loon ’t volk dat myn huis bewaakt;
Die hoede en heel’ het vee van ziekte of smet geraakt;
(1120) Die zullen wol en melk vergaderen in vreden,
En andere die weêr op myn bevel besteden:
Zing gy, terwyl gy zyt in rust.
Des is het billyk dat geene aardsche liefde of lust
My noop tot zingen, maar een drift ontfonk myn aêren,
(1125) Tot lof der Vadren van myn’ levenden en waaren
(Die ’k weet niet of ik noem) 1 Apollo of Jupyn,
Daar hy hen bei gelykt in daaden en in schyn,
2 Grootvaders waarder als Saturnus stam te noemen,
Hun vorstlyke waardy met ruw gedicht te roemen:

1 APOLLO OF JUPYN, in eenen zang, zegt Tasso aan den zelven Alfonzus:

E in te honorando, hor Giove, hor Febo, hor Marte,
Che tutte lor virtude
Nel tuo petto reale, & altre chiudi.

En in u eerende Mars, Febus en Jupyn
By beurt, daar al hun deugd en krachten,
En meêr in uwe borst, o Vorst, beslooten zyn.

2 GROOTVADERS, de stam en het geslacht der Princen van Este, zyn in dien tyd zeer vermaart door de doorluchtige Poeeten en Historischryvers: gelyk door Ariosto in den 3 zang, alwaar aan de kloekmoedige Bradamante door bedrog van Pinabel, in de grot van Merlin gestort, haare nakomelingen door de wyze Melissa vertoont werden, zeggende de geest van Merlin voor af:

Ne la progenie tua con sommi onori
Saran Marchesi, Duche, e Imperatori.
I Capitani, e i Cavalier robust
Quindi usceran, che col ferro, e col senno
Ricuperar tutti gli onor vetusti,
De l’ arme invitte, à la Italia sua denno &c.

En in uw nageslacht, ten top van eer te groeien,
Markgraaven, Hertogen en Keizers zullen bloeien;
Hier zullen Ridders en Veldheeren sterk van hand
Uitspruiten, die door ’t zwaard door krachten en verstand
Doen d’ouden wapenroem in Latium herleeven,
En weêr het heir den naam van onverwinlyk geeven.

ook in den 13 zang. Tasso in den 8. van zynen Reinout, en in den 10. van het verlost Jerusalem; J. Baptista Giraldus in zyne gedenkschriften, van het Huis en de Princen van Este; J. Baptista Pigna in de Historie der Princen van Este, en Hieronimus Gratianus in het gewonnen Granada; met mêer andere.

[p. 57]

(1130) Doch ’t zy myn zang zich heesch of helder hooren laat,
’k Weet hy dien niet versmaat.
Ik zing van hem niet, dien ’k niet waardiger kan eeren
Dan zwygend, en met diepe eerbiedigheid waardeeren;
Doch nimmer zullen zyn altaaren ledig staan,
(1135) Maar met myn bloemen en zoet reukwerk zyn belaên;
En dan zal deeze plicht en godtsvrucht my begeeven,
Als ’t hert, om voedsel, in de dunne lucht zal zweeven,
De vloeden, ruilende hun kil en ouden gangk,
1 Den Pers de Seine, en Gal de Tigris zyn tot drank.

DAFNE.
(1140) O, gy stygt hoog! wil toch een luttel daalen

I DEN PERS DE SEINE, EN GAL DE TIGRIS ZYN TOT DRANK. Twee zaaken zyn hier aan te merken, eerst, schoon dit vaers eene navolging uit Virgilius eerste Herderskout is, Vondel:

De Persiaen, en Duitsch, gebannen van ’s lands boôm
Dees d’Arar drinken, die uit Tigris klaaren stroom.

dat Tasso hier ook de verzierde onkunde der Herderen vertoont, noemende Virgilius op die wyze de Arar (of Saone) die in Vrankryk en niet in Duitschland is, ende hy den Tigris die niet in Persien maar in Mezopotanie loopt; en deeze naargebootste onwetenheid in Herders, die ook van Theocryt gebruikt wort, is niet alleen toegestaan maar ook pryzelyk. Dus zegt ook Sannazar, willende dit, doch op eene andere wyze uitdrukken, in de 9 prooze van zyne Arcadia: Et se la memoria non m’ inganni, mi disse anchora, che in un paese molto strano, & lontano di qui, ove nascon le genti tutti nere, come matura oliva &c. "En zo het geheugen my niet bedriegt, hy zeide my ook, dat in een zeer vreemd land en ver van hier, alwaar de volken zwart gebooren worden, gelyk rype olyven, enz." Ten tweden, hoewel Tityr by Virgilius, en Tirsis by Tasso van vreemde landen en rivieren spreeken; of die aan den onnozelen Herderstaat bekent mogen wezen? dit laatste, en de verhevenheid der volgende Rei, word zeer tegengesprooken van den Hertog van Telese; ik zal, het geene Fontanini daar op antwoord in de aanmerking op den Rei laaten hooren, en zeg alleen nu, dewyl Tirsis aan het Hof geweest was, gelyk in het eerste bedryf gezien is, hy zo ontbloot van wetenschap, noch zo verachtelyk niet als den geringsten Herder moet aangemerkt zyn: daar hy ook zelf dus zegt:

Daar is my van dien geest noch ietwes by gebleeven,
En myne ruispyp klinkt zo laeg niet als voorheen.

En Tasso doet ook wel blyken dat Tirsis, in de bovenverhaalde stoffe, opgetoogen was, des Dafne, als in verwondering, dus uitberst:

O, gy stygt hoog!


[p. 58]

Op ’t geen ons voorstel is.

                            TIRSIS.

                            Dit ’s ’t punt om niet te dwaalen,
Dat gy, terwyl gy naar de bron met haar zult gaan,
Haar zoekt tot tederheid te lenigen: ’k neem aan
Om, onderwylen, daar Amintas te doen komen:
(1145) Misschien zal deeze zorg, die ’k heb op my genomen,
Niet minder moeilyk zyn als ’t geen gy onderstaat.
Nu ga dan.

                        DAFNE.

                ’k Ga; maar ’t voorstel was een andre praat.

                            TIRSIS.

Indien ik ’t aangezicht van verre kan bevroeden,
Zie ik Amintas, ja hy is het, herwaarts spoeden.

DERDE UITKOMST.

AMINTAS.                             TIRSIS.

                        AMINTAS.

(1150)’k Wil zien wat Tirsis heeft voor my gedaan:
En, zo hy laas niets kon verwerven,
Wil ik, eer ik tot niet zal gaan,
My zelf door myne hand doen sterven
Voor d’oogen van die wreede maagd.
(1155) Aan haar, aan wie de wond zo van myn hart behaagt,

[p. 59]

De 1 wond van haar’ schoone oogen,
Behoort niet min behaagelyk te zyn
De wonde van myn borst, myn pyn,
Wond daar myn hand toe wort bewoogen.

                            TIRSIS.

(1160) ’k Breng u goed nieuws, Amintas, in uw nood
Ten troost: laat eenmaal af van u dus te beklaagen.

                        AMINTAS.

Ai my, wat hoor ik u gewaagen?
Wat brengt gy? ’t leeven, of de dood?

                            TIRSIS.

Ik breng u welvaart en het leeven;
(1165) Zo gy maar hart hebt om hen te gemoet te streeven:
Maar dit vereischt, Amint, maak u bereid,
Een man te zyn, 2 een man vol moed en dapperheid.

                        AMINTAS.

Wat moed heb ik van nooden?
En tegen wien word dit geboden?

                            TIRSIS.

(1370) Indien uw liefste was in ’t midden van een woud,

1 WOND VAN HAAR’ SCHOONE OOGEN. Deeze spreekwyze gebruikt Petrarcha ook:

Ma voi occhi beati, ond’ io soffersi
Quel colpo, ove non valse elmo, ne scudo.

Gy zalige oogen door wien ik ontfing dien slag,
Waar tegen helm noch schild vermag.

2 EEN MAN VAN MOED EN DAPPERHEID. Achilles Tatius, in zynen Clitofon en Leucippe, drukt dit geestig uit: "Cupido gedoogt geene vreeze, ziet gy zyn wezen niet, hoe hy een oorlogs gedaante heeft? alle welke zaaken stoutheid en kracht betoonen. Hebbende dan alzulk eenen god in uw binnenste, zyt gy traag en bloode?


[p. 60]

Met hooge en steile rots omringt, en ’t welk van binnen
Een woeste schuilplaats was voor tygers en leeuwinnen;
Zoud gy daar gaan?

                        AMINTAS.

                    ’k Ging daar gerust en stout,
Zo ’t boere meiske gaat alwaar men dansfeest houd.

                            TIRSIS.

(1175) En, zoze in ’t midden was van roovers en van zwaarden;
Zoud gy daar gaan?

                        AMINTAS.

                    Ik zou gezwint de reis aanvaarden,
Gelyk het dorstig hert naar ’t frissche beeknat tracht.

                            TIRSIS.

Daar werd noch grooter moed tot grooter proef verwacht.

                        AMINTAS.

Ik zal door ’t midden gaan der allersnelste vloeden,
(1180) Die, door ’t gesmolte sneeu gezwollen, fel aan ’t woeden,
Zich spoeien naar de zee: ’k zal midden gaan door ’t vuur,
1 Ja in de hel, zo zy daar is dit uur;
Indien ’er ooit een hel kan weezen,

I JA IN DE HEL, ZO ZY DAAR IS, enz. De Italiaansche dichters hebben zich dus dikmaal laaten hooren, onder ander ook Marino in zyn Idillio van Orfeus; alwaar deeze, Pluto smeekende om zyne Euridice, dus sluit:

Se neghi che l’ mio ben là torno meco,
Concedi almen che’ io qui rimango seco,
Che l’ mondo cieco havendo un si bel viso
Fia Paradiso

Indien gy wygert dat myn lief weêr keert met my,
Vergun ten minsten dat ik hier blyf aan haar’ zy:
Het duister ryk wort door dat scboon en lief gezicht
Een Paradys vol licht.


[p. 61]

Daar zich een zaak bevint zo schoon en uirgeleezen.
(1185) Wel aan, ondek my toch de zaak.

                            TIRSIS.

                                                                    Hoor toe.

                        AMINTAS.

                                                                                    Spreek rad.

                            TIRSIS.

Uw Silvia verwagt u in een bad,
Naakt en alleen, zult gy daar durven komen?

                        AMINTAS.

Hoe, wat zyn dit voor reên?
(1190) Myn Silvia verwacht my naakt, en gantsch alleen?

                            TIRSIS.

Alleen, met Dafne, maar die hoeft gy niet te schroomen.

                        AMINTAS.

Zy wacht my naakt?

                            TIRSIS.

                                Naakt: maar.....

                        AMINTAS.

Ei my, wat maar? gy zwygt, gy moortme. spreek toch klaar.

[p. 62]

                            TIRSIS.

Maar zy is niet bewust, dat gy daar zult verschynen.

                        AMINTAS.

(1195) O hard besluit, dat al myn vreugden doet verdwynen,
En gantsch vergiftigt het voorleden zoet.
Met welk een kunst pynt gy, nu, wreede, myn gemoet?
Ben ik, dunkt u, niet van ’t geluk genoeg verstooten,
Dat gy noch myne ellende komt vergrooten?

                            TIRSIS.

(1200) Zo gy doet naar myn raad, ’t geluk is op uw zy.

                        AMINTAS.

Wat raad is hier voor my?

                            TIRSIS.

Dat gy nu zonder quellen
Aanvaart, ’t geen ’t goed geluk u zelf ter hand komt stellen.

                        AMINTAS.

Dat schut de hemel, dat ik immer zy gestelt
(1205) Om ooit te doen het geen haar zou mishaagen:
’k Heb nimmer iets gedaan daar zy kan over klaagen,
Dan haar te minnen: en die min was my gewelt:
Dwang van haar schoonheid, en niet door myn schult verzelt.
Het zy dan nimmer waar dat ik in myne dagen
(1210) Iets anders zoek, dan ’t geen haar kan behaagen.

                            TIRSIS.

Nu antwoort my: indien het was in uwe magt

[p. 63]

Om haar niet te beminnen,
Zoudt gy uw liefde en neiging overwinnen,
Op dat haar wil zou zyn volbragt?

                        AMINTAS.

Dat zal de min my nooit vergunnen,
(1215) Dat ik dit zeg, veel minder ooit verzon,
Dat ik haar liefde ooit zou verlaaten kunnen,
1 Schoon ik zulks wilde of kon.

                            TIRSIS.

Zo zoud gy haar dan tot haar spyt bezinnen,
Schoon ’t was in uwe magt om haar niet te beminnen?

                        AMINTAS.

(1220) Ik zou haar minnen, doch niet tot haar spyt.

                            TIRSIS.

Doch in haar tegenwil.

I SCHOON IK ZULKS WILDE OF KON. Tasso heeft dit uitgebreid in eene zamenspraak, alwaar de beminde den minnaar voor de rechtbank van Cupido beschuldigt, dat hy, haar volle gehoorzaamheid belooft hebbende, nu ongehoorzaam is, met haar tegen haaren wil te beminnen; alwaar den aangeklaagden, onder ander, dit voorbrengt:

    Vuol, che col petto inerme, &c.

Wil zy, dat ik met bloote borst
Zal door veel duizenden gewapend krygsvolk dringen?
Wilzy, dat ’k ’t ongediert, dat raast van dorst
In ’t zandig Libie, zal gaan bespringen?
Of wil zy, dat ik onderstaâ met moed
Den pas van Acheron en Styx den helschen vloed?
Zie daar, ’k zal my gehoorzaam toonen,
En myne wil eischt geen verschoonen.
Maar wil zy dat ik haar niet min,
Wil zy dat ik op andre stel myn zin,
En myn begeerte dwingt naar andere te haaken:
Zy wil onmoogelyke en ongerechte zaaken
Die, kunnende, ik niet wou,
En, willende, niet zou.


[p. 64]

                        AMINTAS.

                        Voorzeker, ik belyd ’t.

                            TIRSIS.

Waarom durft gy dan in haar tegenwil niet waagen
Te neemen ’t geene, schoon ’t in ’t eerste mogt mishaagen,
(1225) Haar zoet en lief zal zyn in ’t ende, vry gelooft,
Dat gy ’t haar hebt ontrooft.

                        AMINTAS.

De min, ach Tirsis, zal voor my u antwoord geeven,
Dewyl het my aan magt ontbreekt
Om naar te zeggen ’t geenze in ’t harte tot my spreekt.
(1230) Gy zyt te zeer bedreeven
Door lange ervarenheid, gewoon met spitzen zin
Te redekavlen van de min:
Zy die myn hart boeit houd myn tong gebonden.

                            TIRSIS.

Hoe, wilt gy dan niet gaan alwaar gy wort gezonden?

                        AMINTAS.

(1235) ’k Zal gaan, maar niet daar gy my zent.

                            TIRSIS.

Waar dan?

                        AMINTAS.

            Ter dood, zo gy niets meêr hebt aangewent
Tot myn behoud, als ’t geene ik merk uit uw verhaalen.

[p. 65]

                            TIRSIS.

En dunkt u dit zo min? uw herssens zyn aan ’t dwaalen,
Gelooft gy dan, dat Dafne deezen raad
(1240) Van gaan zou geeven, wist zy niet hoe ’t hart bestaat
Van Silvia? misschieri weet zy ’t of kan het raamen,
Doch wil niet dat men ’t weete, om ’t voeglyke en ’t betaamen;
Indien gy nu verwacht haar uitgedrukt bevel,
Merkt gy niet dat gy zoekt ’t geen haar is tot gequel?
(1245) Waar is dan uw begeerte om haar zo te behaagen?
En, zo zy wil, dat gy ook zonder vraagen
Of steelt, of rooft, ’t geenze u ontzegt voor gift of prys,
Wat scheelt u, dwaaze, meêr of d’eene of d’andre wyz’?

                        AMINTAS.

Maar wie verzekert my, dat zulks is haar begeeren?

                            TIRSIS.

(1250) Gy zoekt, o slechthoofd, hier dat zeker ja of neen
Dat haar mishaagt, en ook mishaagen moet met reên,
En ’t geen gy ook niet zoeken moogt met eeren.
Maar wie verzekert u, dat zy ’t dus niet verstaat?
En zo dit dan zo was? en zo gy dan niet gaat?
(1255) De twyffel en ’t gevaar zyn eens, aan wederzyden.
Ha, ’t is roemwaardiger te sterven onder ’t stryden,
Dan blode en in de vlucht.
Gy zwygt: ik zie gy, als verwonne, zucht;
Beken nu vry, door dien gy hebt verlooren,
(1260) Dat u hier grooter zege is door beschooren.
Gaan wy.

                        AMINTAS.

            Wacht.

[p. 66]

                            TIRSIS.

                Wat wachten? weet gy niet,
Hoe ons de tyd ontvliet?

                        AMINTAS.

Laat ons eerst denken en het oordeel vellen,
Of dit gedaan dient, en hoe best in ’t werk te stellen.

                            TIRSIS.

(1265) Wy zullen onderweg wel komen tot besluit:
Die al te veel bedenkt, recht nooit iets deftigs uit.

[p. 67]

REI.

Naar welk een school zal men zich keeren,
En tot wat meester, God der min,
Om uwe kunst, zo diep van zin,
(1270) En vol van twyfling wel te leeren?
Wie leert ons melden ’t geen ’t verstand
Daar van begrypt,1 als ’t met uw pennen
Gaat boven lucht en hemel rennen?
Zelf niet het wyze Atheensche land,
(1275) 2 Noch ’t hoog Liceê kan dit verklaaren;
Noch Febus, die Parnas verlicht,
Als hy van liefde spreekt of dicht
3 Zo ’t daar geleert word, openbaaren:

1 ALS ’T MET UW PENNEN enz. Veele voorbeelden vindtmen by de Dichters hoe de Liefde eerelyke en verheve gedachten inboezemt, zo zegt ook Bembo, in een zyner zangen:

Amor, da te conosco quel, ch’ io sono,
Tu primo mi levasti
Da terra, e ’n cielo alzasti. &c.

Door u, o Liefde, weet ik wat ik ben,
Gy hebt my eerst van d’ aard geheven
En doen tot in den Hemel streeven. enz.

2 NOCH HET LICEÊ. Liceum was een tempel, en oeffenplaats of hooge schoole te Athene.

3 ZO ’T DAAR GELEERT WORD. Come colà s’impara. Dus leeze ik in de oude drukken, ook in dien Fontanini uitgegeeven heeft: maar in eenige andere, ook die voor d’aanmerkingen van Menage is: Come colui ch’ impara. Gelyk hy die leert. Gerardt Brant in de eerste uitgaaf zyner gedichten, en W. den Elger in zyne Zinnebeelden der liefde, hebben beide, in hun werk eenige bloemen van deezen Amintas gevoegt, en onder andere ook deezen Rei; luidende by den eersten, deze plaats, aldus:

Dees wysheit leert geen Anaxagoras
Noch Sokrates of wyze Tales. neen,
En hoortmen ’t geen ’er Febus op Parnas
Van zingt, ’t is windt en galm; hy dringt in geen
Verborgentheit die in uw wysheid is,
Veel min in uw altaargeheimenis.

by den anderen:

Dit heeft het wyze Atheen,
In haare school voorheen,
Ons nimmer kunnen toonen
Noch alle die den Helicon bewoonen:
Schoon Phebus zelfs hier van, als een die ’t onderregt
Wil spreeken ’t is te laf te weinig geen hy zegt. enz.


[p. 68]

Hy spreekt ’er van te schaars en koud;
(1280) Zyn stem is van geen vuur ontstoken,
Gelyk ’er dient van u gesproken;
Zyn denking ook geen hoogte houd
Naar maat van uw verborgentheden.
Gy, Minnegod alleen altyd
(1285) De meester van u zelven zyt,
En drukt u zelf uit door uw reden:
Gy leert ook leezen en verstaan,
Aan d’allerruwste dorpelingen,
Die wondere en verborge dingen,
(1290) 1 Het schrift door uwe hand gedaan
Met liefdeletters in elks oogen:
Gy zyt het die de tong ontboeit,
Terwyl de styl van honig vloeit,
Van die u dienen naar vermogen;
(1295) En menigmaal (o vreemde vond
En nieuwe wyze van welspreeken)
Schoon woorden aan ’t gezeg ontbreeken,
Of gantsch verwert zyn, weet terstont
Het hart zich beter uit te drukken;
(1300) En ’t schynt dat dit ons meêr ontroert,
Dan woorden naar de kunst gevoert:
3 Zelfs kan het zwygen wel gelukken,

C. Hoofman zet het dus over:

Niet in ’t Liceon van Atheen,
Daar zig de wysheid plag t’onthouden,
En vondmen immer deeze lessen:
Apollo met zyn zanggodessen,
In Helicons vermaarde wouden,
Is noch te koel, en al zyn digten
Die redenkaav’len van de min
Gelyk een leerling in ’t begin.
Te weinig om ons t’ onderrigten;

I HET SCHRIFT DOOR UWE HAND, enz. men zegt dikmaal, uit de oogen leezen, maar minneletters in d’oogen te schryven, schynt my een zeer vreemde wys van spreeken, zegt Menage, doch hy toont aanstonds dit gebruik in eenige Italiaansche Dichters, onder andere Petrarcha, in de Triomf der kuischeid:

Come chi smisuratamente vole,
C’ ha scritto inanzi, ch’ a parlar cominci,
Ne gli occhi, e ne la fronte le parole.

,,Als hy, die al te onmaatig iets begeert, eer hy begint te spreeken, de woorden in de oogen en het voorhoofd geschreeven heeft."

2 ZELFS KAN HET ZWYGEN, enz. Tasso, in het verlost Jerusalem,


[p. 69]

En toont het tong noch stem ontbreekt,
Terwyl ’t verholen bidt en spreekt.

(1305) Laat andre, Minnegod, 1 de boeken
Van Socrates vry onderzoeken,

hebbende verhaalt het listig verzoek van Armida aan Godtfredus, om tien van zyne sterkste Helden tot haare hulp mede te neemen, sluit:

Ciò detto tace, e la riposta attende
Con at[t?]o, che n’ silentio ha voce e preghi.

Zy zweeg, en wachte voorts het antwoord in een’ stant,
Die in het zwygen zelfs had woorden en gebeden.

Marino in zyn’ baatzuchtige Nimf:

FILENUS.

De quaal is wel verborgen,
Maar in het aangezicht spreekt doch de tong van ’t hart.

FILAURA.

Wat tong heeft dat om te verhaalen zyne smart?

FILENUS.

Gebroke zuchten, en halfwederhouwe traanen,
Bedrukte lonken, en een neêrgeslagen oog,
’t Weemoedige gebaar, dat schynt om hulp te maanen,
Zyn van het zwygend hart de welbespraakste boôn.

1 DE BOEKEN VAN SOCRATES. Le Socratiche carte. Schoon Socrates zelf niet heeft geschreeven, nochtans worden eenige schriften door de geleerden aldus genoemt, om dat zy van zyne leeringen handelen, of dat hy daar spreekende wort ingevoert. Socrates redeneert zeer diepzinnig van de liefde, in het gastmaal van Plato. ,,Men kan," zegt Menage, (hebbende gesproken van de naamen Athene, Liceum, en de Socratische bladeren) "antwoorden," (tot verschooning van den hoogen styl in deezen Rei) "dat de Herders van onzen Rei niet grondelyk van de Filosofi spreeken; maar iets in het algemeen aanraaken, uit de gezeide Socratische boeken, daar van de liefde gehandelt wort, het geene ook aan de landlieden, ik laat staan de burgers, kan bewust zyn." Maar Fontanini verhaalt dat Tasso de Reien zo niet aan dit Herdersspel verknocht had, dat hy hen daar ook niet afzonderde, en in hunne plaatzen, by wyle, de tusschen vertooningen en zangen (intramezzi) gebruikte; doch dat zy zonder schroom genoegzaam te verdadigen zyn: dat, gelyk ook voorheenen gezegt is, de Reien van twee soorten zyn, spreekende, die zich als een Toneelspeeler, omtrent het vertoonde, bezich houd; en zingende tusschen de Bedryven; dat aan deeze laatste geoorloft is zich meerder te verheffen, als aan de byzondere Personaadjen van het Toneelspel; hy bevestigt dit met verscheide Auteuren, onder anderen met Nisieli, die zich aldus verklaart: "De woorden van den zingende Rei, behooren aardig, en in alle deelen Poeetisch te wezen; die van de spreekende


[p. 70]

In twee schoone oogen word die kunst my best bekent:
En d’allerwyste minnedichten
Voorzeker voor myn boersche zwichten,
(1310) Die eene ruwe hand in ruwe schorssen prent.

Rei, gelyk een Toneelspeler, willen zich voegen naar het gemeen gebruik, nederiger en ingetogen." Voorts datmen ook moet opzicht hebben dat deeze Herders, niet, als van de ruwste slach zynde, beschreeven worden; maar gelyk in veele plaatzen van dit Herdersspel blykt, naby de Stadt geplaatst zynde, door den ommegang met de Stedelingen, van veele zaaken kunnen onderrecht zyn, en dus spreekt Tirsis. in de 2 Uitkomst van dit 2 Bedryf:

- Hor son mischiate
Schiattte, e costume.

Nu zyn door een vermengt de zeden en het bloet.

Hy toont ook uit geschiedenis schryvers en dichters, hoe, en waar in de Herders geleert waaren. Hier van wort breeder gesproken in myne verhandelinge over de Herderszangen.


Continue

[p. 71]

DERDE BEDRYF.

EERSTE UITKOMST.

TIRSIS. REI.

                            TIRSIS.

O grootste wreedheid! o hart vol ondankbaarheden!
Ondankbre maagd! o drie en vierwerf zelf met reden
Ondankbaar vrouwgeslacht! en gy, natuur, die zyt
t’ Onachtzaame meestres, waarom heeft uwe vlyt
(1315) De vrouwen uiterlyk met zo veel schoon beschonken,
’t Zachtmoedige en ’t beleeft geplaatst in haare lonken,
Daar gy het innerlyk zo achteloos liet staan?
Ach, die rampzaalge heeft misschien zich zelfs verdaan:
Want hy verschynt noch niet; het zyn nu wel dry stonden
(1320) Dat ik hem zocht en herzocht op die gronden,
Ter plaats daar ik hem liet, en daar omtrent;
Doch ’k vind hem niet, noch ’k zie zyn voetspoor niet geprent.
Ach, ’t is wel zeker, ach, hy bragt zich zelf om ’t leeven.
Die Herders zullen my misschien wel tyding geeven
(1325) Dien ik daar ginds beschouw. Zeg, vrienden, met een woord,
Zaagt gy Amintas, of hebtge iets van hem gehoort?

REI.

1 Gy schyntme ontstelt: wat schrik, wat angst heeft u bekroopen?

1 GY SCHYNTME ONTSTELT. De Rei, gelyk hy uit veele Personaadjen zaamgevoegt is, spreekt gemeenlyk in het meêrvouwige; doch spreekt insgelyks ook in het eenvouwige, voerende een het woord voor allen: zo ook die tegen den zelven spreekt gebruikt nu het mêervouwig, en dan het eenvouwige. Het eene en het andre blykt uit oude voorbeelden, en in deezen Rei.

[p. 72]

Hoe zyt gy dus bezweet, en t’ enden aâm geloopen?
Wat ramp is u ontmoet? ei, wil het ons bediên.

                            TIRSIS.

(1330) ’k Vrees voor Amintas ramp; hebt gy hem niet gezien?

REI.

Wy zagen hem niet, na dat hy, een poos geleden,
Met u vertrok: maar zeg, wat vreest gy, om wat reden?

                            TIRSIS.

Dat hy zich zelve heeft met eigen hand gedoodt.

REI.

Met eigen hand gedoodt? wat zoud gy d’oorzaak raamen?

                            TIRSIS.

(1335) De liefde, en haat te zaamen.

REI.

Twee sterke vyanden vereent in allen nood,
Wat kunnen die niet doen? hun magt is wonder groot.
Maar, spreek doch klaar.

                            TIRSIS.

                            Een’ nimf te veel te minnen,
Te veel van haar gehaat, geen wedergunst te winnen.

REI.

(1340) Verhaal ons het geval:

[p. 73]

Dit is een wandelweg, misschien in ’t korte zal
Hier iemant komen, die iets weet van hem te melden:
Of mogelyk verschynt hy zelf in deeze velden.

                            TIRSIS.

Ik zal het gaarne doen, want zeker ’t is niet recht
(1345) Dat zulke groote en nooit gehoorde ondankbaarheden,
Van haar verdienden blaam bevryd, ooit zyn geleden.
Amintas had verstaan (ik had het hem gezegt,
Helaas, en ging hem zelf noch leien,
Het geene ik nu verwensch en altyd zal beschreien)
(1350) Dat Silvia, en Dame, zouden gaan,
Om zich in eene bron te baên:
Daar gaf hy zig naar toe, vol twyffel en verlegen,
Niet door zyn eigen lust, maar meest door myn beweegen
En onbescheide drift; zeer dikmaal stond hy stil
(1355) Om weêr te keeren, doch ik dreef hem tegen wil
En dank weêr voort: nu, toen wy zyn gekomen
Dicht by de bron, is strak by ons vernomen
Een vrouwelyk gekerm, en zagen Dafne daar,
Die sloeg ten zelven tyd de handen in elkaêr;
(1360) De welke, als zy ons zag, verbaast haar stem liet hooren,
En ophief heel ontstelt:
1 Help, Silvia, help, riep zy, lyd gewelt.
Amint den minnaar klonk zo haast, dit niet in d’ooren,
Of vloog gelyk een Panter over ’t veld,
(1365) En wiert van my verzelt.
En ziet, daar hebben wy het maagdeke vernomen,
Ontkleed en naakt zo zy ter waereld was gekomen,
2 Gebonden aan een’ boom, doch met haar eigen hair:

1 HELP, SILVIA, enz. kort en krachtig is dit roepen van Dafne; lydende de nood niet veele woorden.

2 GEBONDEN AAN EEN’ BOOM. Deeze wreede handelinge van den verliefden Satir moet niemant vreemd vinden, overdenkende dat het een Satir is, daar ruwe, onbescheide en woeste drift door afgebeeld wort; zynde gelyk Corisca by Guarini zegt:

Mezz’ huomo, e mezzo capra tutto bestia.


[p. 74]

Haar eigen lokken met veel knoopen door elkaâr
(1370) Gewonden om den stam, verstrekten haar tot banden:

Half man, half geit, en in ’t geheel een beest.

Veele Herdersspeelen en zangen, vertoonen het gevaar en den roof der nimfen door Satirs; doch in de Fillis van Scyrus pleegt (om de veranderinge geloove ik) een Centaurus (paardman) die ook brusk en geil beschreeven worden, diergelyk eenen overlast aan Celia; het welke ik om de aardigheid (doch kortheids halven in prooze) hier by voege; verhaalende Celia aan Cloris dus het geval:

CELIA.

----- Quel giorno

Che tu per gir’ a le solenni feste. &c.

CELIA.

,, Dien dag, dat gy aan myn huis quamt afscheid neemen, om naar de plechtige feesten van de groote Moeder, aan het heilige eiland te gaan, begaf ik my, om de traanen te bedwingen, schier als eene voorbeduidinge, ai my, dat ik die in grooter nood noch te storten had, met dit myn bokje te vermaaken, die altyd myn verdriet pleeg te vertroosten, zo lange ik geen ontroostbaar verdriet had. Dit aardig diertje, of myn wreede fortuin in zyne gedaante, trok my op duizend manieren, door zyn dertelen, endelyk tot aan den oever; daar de zee zo dicht aan het bosch nadert dat de schaduwe zwemt, en de baaren onder de schaduwe komen. Terwyle ik daar nu de gestreepte schelpjes opraapte om eenen schoonen halsband voor myn bokje te rygen, verneem ik van achter een hard getrappel van een loopend dier, en naulyks had ik myne oogen gewend, of ik zag te rugwaart dichte by, ik weet niet wat mensch of dier, die in de kracht des loops het fynste zant met de voeten my in het aangezicht smeet; hier door myne oogen sluitende, voelde ik my, helaas, zonder te zien van wie, wechvoeren. Ik wou schreeuwen, maar de stem, die door vrees naar het hart vluchte dorst niet uitkomen. Des ik, schier dood, niet weder tot my zelven quam, tot ik my midden in het bosch gebragt zag, my ziende, ai my, eenen onvermydelyken roof van een gruwelyk wanschepsel: ik zag my (en ik beef in my hem te erinneren) in de armen van dien Centaurus; aan dien, die gy zelf (zo gy zo veel harts hebt om hem te beschouwen) in den Tempel kunt [afgebeelt] zien."

CLORIS.

,,Ach, op het hooren alleen voele ik my de hairen ryzen."

CELlA.

,,Aldaar bond hy my vast aan eenen sterken eikenboom, en verfterkte zyne banden noch met myne lange lokken; o ondankbaare lokken! o onaangenaame lokken! Daar na nam die wreede beide myne rokken, en scheurdenze, met eenen ruk, van boven tot beneden. Denk nu eens of myne bleekheid toen rood wiert door schaamte, Ik, die den Hemel aanziende, met groot geschreeuw daar boven hulp eischte, sloeg toen de oogen om laag naar de aarde; en ik scheen met de nedergeslage


[p. 75]

De 1 maagdegordel die haar hoeden moest voor schanden,
Wiert door den schender zelf gebruikt tot dit gewelt,
En hielt haar’ handtjes om die harde stronk geknelt;
De boom wou zelv’ zyn hulp hier toe verleenen,
(1375) Daar een gebooge rys omringt haar tedre beenen.
Recht voor haar zagmen staan
Een ruwe Satir, die nu ’t binden had gedaan.
Zy deed, zo veel zy kon, om zich noch te beschermen;
Maar, hoe zou ’t gaan in ’t lest? hy wift van geen erbermen.
(1380) Amintas, met een schicht in zyne rechter hand,
Stoof naar den Satir als een leeuw, deez’ hiel geen stand,
Maar vluchtte schielyk door geboomte en struiken heenen.
T’erwyl had ik myn’ schoot gevult met harde steenen.
Toen nu des andrens vlucht hem aan quam biên
(1390) Gelegentheid en tyd tot zien:
Sloeg hy ’t begeerlyk oog op haare schoone leden;
Die toonden zich zo blank van boven tot beneden,

oogleden, de ontblootte ledematen onder de oogen te willen verbergen. Maar na dat ik zyn boos voorneemen gewaar wierd, zeide ik, zuchtende, tot hem: zie daar, ik ben bequaam tot uw begeerten, verzaat nu den schelmachtigen honger."

CLORIS.

„ En waarom deed gy zulk een elendig verzoek?"

CELIA.

„ Op dat ik, in dien onverzadelyken balg verslonden, ten minsten bedekt zou zyn."

CLORIS.

„ Hoe gelooft gy dat de Centauren de meiskes opvreeten?"

CELIA.
,, Nerea gelooft het niet, en zy lachte daarom toen ik haar dit verhaalde. Maar zeg: waarom zou hy my gebonden en naakt gemaakt hebben, als om my op zyn gemak, dus levendig, met open keel van lit tot lit op te slokken? Hierom quam hy my met open armen aan, greep my reets naar den boezem, wanneer twee Herders, komende aangeloopen, daar verscheenen." enz.
Vondel doet Hageroos, in het geweld van eenen onverlaat, eenen schenner, vervallen, ook tydig door Adelhart ontzetten en verlossen.

1 MAAGDEGORDEL; deeze was, by de ouden, van wolle; gevlochten en geknoopt met eenen knoop die den Hercules knoop genoemt word; en wiert op de bruilofts sponde, en ook in den baartyd geslaakt, en Diana Lucina opgedraagen.


[p. 76]

1 Als melk die, lillende, in de bieze korfjes leid.
Ik zag zyn aangezicht vol gloet en jeugdigheid;
Toen zachjes naderend, met alle zedigheden,
(1395) Tot haar, sprak hy deez’ reden:
O schoone Silvia, vergeef aan deeze hand,
Zo zy te stout durft aan uw zachte leên genaaken,
De hooge nood dwingt haar in deezen stand,
De nood alleen om nu die banden los te maaken:
(1400) O schoone, ik bid met een
Dat deeze gunst die haar ’t geluk komt bieden,
Niet in uw tegenwil, noch ondanks mag geschieden.

REI

O woorden, magtig te vermurwen ’t hart van steen.
Maar wat antwoorde zy?

                            TIRSIS.

                            Z’ antwoorde niets, o neen,
(1405) Maar slaande spytig en 2 beschaamt haar aanzicht neder,
Boog zich zo veel zy kon, haar boezem naakt en teder

I ALS MELK DIE, LILLENDE, IN DE BIEZE KORFJES LEID. Stremsel, aldus wort die, in de zelve, op groene bladeren leggende, van de Land lieden in Italie ter markt gebrocht.

BESCHAAMT HET AANZICHT NEDER; Schaamachtig: geen wonder, bevindende zich in dien stant voor een anders gezicht, want de schaamte heeft haaren zetel in de oogen. Dus beschryft Ariosto Olimpia mede, daar zy van Roelant, na dat hy het zeemonster bedwongen had, naakt aan de keten gevonden word:

Zy hield het hoofd om laag, en sprak alleen geen woord,
Maar dorst haare oogen niet naar zyn gezicht opheffen.

Schaamachtig heeft ook plaats als ymant een ongewoone of onverdiende eer ontmoet. Dus zegt Guarini van Amarillis toen zy, door de Megarische Maagden, tot rechteresse der kusjes verkooren wiert

En zy, heel zachtjes haar schoone oogen nederslaande,
Terwyl een zedig rood zich op haar’ kaaken spreid,
Toont dat geen minder schoon in haar verborgen leid
Dan zy van buiten is.

anders is de schaamte, die uit een overtuigt gemoed gesprooten, iets verachtelyks of oneerlyks bevat; het welke Tasso natuurlyk heeft afgebeeld in


[p. 77]

Bedekkende. Hy quam wat dichter by,
En ’t blonte hair ontbindende, sprak hy:
t’ Onwaardig was die stronk, voor deeze schoone knoopen:
(1410) Wat voordeel kunnen nu de 1 trouwe minnaars hoopen,
Zo hen gemeen is met de struiken zulk een band
Zo waardig? wreede plant,
Kost gy die schoone lokken deeren,
Gy, die u zaagt door haar zo hoog vereeren?
(1415) Hier na begon zyn hand haar’ handen los te doen,
In zulk een wyz’, zo ’t scheen, en alsmen kon bevroên,
Dat hy te zaam begeerde en vreesde haar te raaken.
Toen boog hy zich om ook haar’ voetjes los te maaken:
Maar, Silvia, toen zy haar handen, vry zag, schuw
(1420) En spytig, sprak fluks met een wezen vol mishaagen:

Alcastus, die door vrees uit het betovert bosch gevlucht was, na dat hy zich beroemt had, het zelve te zuiveren:

-- En de scherpe tand
Van bitter naberouw, knaagd’ hem het ingewand
Het hart, en is van spyt en droeve schaamte ontsteeken,
Ontstelt en spraakeloos in eenzaamheid geweeken:
Daar hy, voorheên zo fier en trots, zyn aangezicht
Nu niet opbeuren durft, by menschen in het licht.

en krachtiger in Reinout, na dat hy, in den diamanten schild, zich zelven beschouwende, zynen lasten en dertelen opschik gewaar wierd:

Maar kon zich zelve te beschouwen niet verdraagen.
’t Gezicht viel neêr: en vreezende en verslagen
Hield hy ’t bezwaart en vol van schaamte naar den grond.
Hy had, om zich toen te verbergen op dien stond,
Zich zelf in ’t diepste van de groote zee beslooten,
Of in het vuur, of ’t punt des afgronds willen stooten.

2 TROUWE MINNAARS. Servi d’ Amore, Dienaars der liefde, gebruikelyk by de Italiaansche Dichters: dus zegt Rogier tot de schoone Angelica, die naakt gebonden was, by Ariosto:

O donna, degna sol de la catena,
Con che i suoi servi Amor legati mena.

O schoone Maagd, alleen die keten waard
Waar meê de minnegod zyn dienaars leid gebonden.

en J. della Casa:

Che scriverassi al mio sepolcro forse;
Questo servo d’ Amor visse, & morio.

Dat op myn graf geprent stont deezen zin:
Deez’ leefde en storf een dienaar van de min.

Petrarcha noemt in meêr plaatzen Cupido zynen Heere.


[p. 78]

Raak my niet, Herder: ’k ben 1 Diana opgedraagen:
Ik weet myn voeten wel t’ontbinden buiten u.

REI.

Kan zo veel trotsheid in het hart der nimfen woonen?
(1425) Ha, al t’ ondankbaar loon voor zulk een’ lieven dienst.

                            TIRSIS.

Hy trad ter zyde om zyne eerbiedigheid te toonen,
En sloeg zyn oogen niet naar haar op ’t onvoorzienst;
Dus weigrende aan zich zelf ’t vermaak van haar t’ aanschouwen,
Om haar t’ ontlaften van ’t verbieden en mistrouwen.
(1430) Ik, die verscholen was en alles hoorde en zag,
Stont om te schreeuwen: maar weêrhield my door ontsag.
Hoor nu een vreemd geval. Zy heeft zich zelf ontbonden,
(1435) Na groote en lange moeite, en nau zich vry bevonden,

I DIANA OPGEDRAAGEN, geheiligt, eigen, als zynde een jageresse, en die in zuiverheid leefde. Petrarcha beschryft dus, doch figuurlyk. op eene edele wyze zyne beminde Laura, in het schoone klinkdicht.

"Una candida Cerva sopra l’ herba
Verde m’ apparve &c.

Een’ hagelwitte Hinde, in ’t groene kruid gezeegen,
Met goude hoornen, deed zich op voor myn gezicht,
In koele schaduw van een’ lauwerboom gelegen,
In ’t midden van twee vloên.

en verder:

Op haaren halsband, die zeer konstig was gedreeven,
Stont met Topaazen en met Diamant omschreeven:
Dat niemant my aanraake. enz.

De uitlegginge is klaar. Laura is de hagelwitte Hinde om de zuiverheid, gelyk Petrarcha haar ook in zyn triomf der Kuischeid onder dien naam verbeelt; de goude hoornen, haare schoone hairlokken; de Lauwer vertoont haaren naam; de Topaas is de zuiverheid toegeëigent: want men zegt dat hy in ziedend water gelegt, het zieden doet ophouden, en deszelfs hitte bluscht; de Diamant bezwykt niet onder staal of vuur; en door de twee rivieren worden de Sorga en Durenza, of de twee armen van de Sorga verstaan; tusschen welke Petrarcha, Laura eerst zag, daar zy, vermoeit, in ’t veld wat ruste, die hy daar na in haar leeven, en na haar dood bemind heeft. De doorluchtige Lucretia Gonzaga had deeze witte Hinde onder de schaduwe van eenen Laurier, tot haar zinnebeeld verkooren, met die woorden van Petrarcha: Nessun mi tocchi. Dat niemant my aanraake, om haare liefde tot de zuiverheid aan te wyzen.


[p. 79]

Begon zy zonder eens te zeggen, ’t ga u wel,
Te vlieden als een Hinde ontsprongen uit de knel;
Daar zy geen oirzaak had het allerminst te duchten,
Wyl zy bewust was van Amintas zedigheid.

REI.

Waarom ging zy dan vluchten?

                            TIRSIS.

(1440) Zy wou aan haare vlucht alleen, en haar beleid
Verplichting hebben, en niet aan zyn zedig minnen.

REI.

En hier in toont zy ook d’ondankbaarheid der zinnen.
Wat deed de minnaar toen? en wat heeft hy gezeidt?

                            TIRSIS.

Ik weet het niet, want ik, door toorn ontsteeken,
(1445) Liep toe, om haar te stuiten in de vlucht,
Maar te vergeefschs, zy was uit myn gezicht geweeken;
En ’k weêrgekeert daar ik Amintas liet beducht
Aan de fontein, heb ik hem niet gevonden;
Maar ’t hart voorzegt aan my reets eenig ongeluk.
(1450) ’k Weet hy een opzet had zich zelve te doorwonden,
Voor d’aanvang van dit stuk.

REL

Het is ’t gebruik, en al die minnen eigen,
1 Zich zelve met de dood te dreigen;

1 ZICH ZELVE MET DE DOOD TE DREIGEN. Amaril verstond het ook dus, toen zy tegen Mirtillus zeide:

-------- Ancor che i sappia,
Che ’l morir de gli amanti è piu testo uso
d’ Innamorata lingua, che desio d’ animo &c.


[p. 80]

Maar zeldzaam zietmen het volbrengen van die daad.

                            TIRSIS.

(1455) Godt geef, hy in ’t getal dier zeldzaame niet staat.

REI.

Hy zal niet, neen.

                            TIRSIS.

                ’k Wil my naar de spelonk begeeven
Daar zich de wyze Elpyn onthoud;
Daar hy, indien hy is in ’t leeven,
Misschien naar toe zal streeven;
(1460) Alwaar hy menigvoud
Gewoon is, ’t bitter van zyn lyden en gedachten,
1 Door ’t zoet geluid der ruispyp te verzachten,
2 Die, om te hooren, rots en steen
Lokt van het hoog gebergte naar beneên;

,,Schoon ik weet, dat het sterven der Minnaars veel eer de gewoonte van eene verliefde tonge, als begeerte van het gemoed is, dat zulks voorgenomen en vast gestelt heeft."

1 DOOR ’T ZOET GELUID DER RUISPYP TE VERZACHTEN. Menage merkt wel aan dat hier een dubbele zin is, te weeten, de ruispyp van Elpyn, of van Amintas. Waarschynelyker van den eersten: want Elpyn wort in deeze geschiedenisse als een groot zanger en dichter verbeelt, gelyk hier vooren blykt, in het 1 Bedryf, 1 Uitkomst:

Licoor, die op Elpyn kan met haar oogen winnen,

’t Geen hy behoorde op haar te winnen met zyn’ zang;

en verder:

En tusschen de Godinnen der Poeeten
Elpyn met eer gezeten.

ziet ook wat Elpyn van zich zelven, in het vyfde bedryf, zegt.

2 DIE, OM TE HOOREN, ROTS EN STEEN enz. De kragt der Harmoni in de zang- en dichtkunst, en die der welspreekenheid, word meest door de Poeeten uitgedrukt, met boomen en bergen naar zich te trekken, en de stroomen te doen stilstaan; betekenende verwondering: maar hier wort ook door de zelve kracht eene veranderinge aangeweezen, als van water in melk te verwisselen; en vruchtbaarheid, als honig uit de boomstammen te doen vloeien. Van deeze goede uitwerksels door die kunsten, kunnen veel fraaje voorbeelden aangetoont werden.


[p. 81]

(1465) En doet van zuivre melk voortstroomen vloed en beeken,
En malsschen honig van de harde schorssen leken.

TWEDE UITKOMST.

AMINTAS. DAFNE.                         NERINA.

                        AMINTAS.

’t Was geen meêdogen, maar wel onmeêdogentheid
Van u, o Dafne, toen, ik tot de dood bereid,
Uw hand den schicht heeft wederhouwen;
(1470) 1 Dewyl myn sterven met meêr bitter wort verzelt,
Hoe langer uitgestelt.
En waar op wilt gy dat ik zal betrouwen?
En waarom my door zo veel’ wegen omgevoert,
En, te vergeefs, zo veele reden aangeroert?
(1475) Waar vreest gy voor? vreest gy, dat ik my zelf zal dooden?
Zo vreest gy voor myn best dat ik wensch van de goden.

1 DEWYL MYN STERVEN &c. Petrarcha zegt ook in een zyner zangen:

Che morte al tempo è non duol, mà refugio,
E chi ben può morir, non cerchi indugio.

De dood is, op haar tyd, een toevlucht, maar geen pyn,
En die wel sterven kan moet nimmer uitstel zoeken.

in zyn Triomf van de dood:

Che altre, ch’un sospir breve è la morte?

Wat anders is de dood toch als een korte zucht?

En Guarini:

Altro mal non ha morte
Che il pensar à morire; &c.

Geen andre quaal heeft ooit de dood
Dan ’t denken op het sterven;
En die doch moet het leeven derven
Hoe spoediger hy ’t sterven lyd,
Hoe hy te spoediger van ’t fterven zich bevrydt.


[p. 82]

                        DAFNE.

Amintas, wanhoop niet, indien ik haar wel ken,
Het was geen wreedheid,maar’t was schaamte voor uwe oogen,
Die Silvia tot vluchten heeft bewoogen.

                        AMINTAS.

(1480) Zou ’t nu myn welstand zyn dat ik wanhoopig ben,
Dewyl, helaas, alleen het hoopen
My in myn ondergang deed loopen?
En dat zoekt zich weerom te queeken in myn rou,
Op dat ik leeven zou:
(1485) En wie komt ooit van grooter ramp te hooren,
Als ’t leeven dien ellend is, als aan my, beschooren?

                        DAFNE.

Leef, leef rampzalige, leef in uw ongeluk:
Verdraag dit om eenmaal te raaken uit den druk,
Wanneer ’t ook weezen mag. Die schoone en naakte leden,
(1490) Die gy gezien hebt, d’allerschoonste op aard,
Indien gy levende en al hoopende u bewaart,
Zyn ’t loon van uwe hoop en wederwaarigheden.

                        AMINTAS.

’t Scheen aan de liefde niet en aan myn ongeval,
Dat ik ten vollen was ellendig boven al,
(1495) Zo my ten vollen niet voor oogen was verscheenen,
’t Geen my geweigert is voorheenen.

                        NERINA.

’t Valt dan aan my te beurt voorwaar,

[p. 83]

Nu ’ d’onluks kraai te zyn der allerdroefste maar.
Rampzalige Montaan, hoe zal ’t u ’t hart doorbooren,
(1500) Als gy het droevig lot van Silvia zult hooren;
Uw eenig kind, zo lief, zo teêr?
Ach oude en droeve vader,
(Wien treft die rampspoed nader)
1 Ach, vader zonder kroost: ach, nu geen vader meêr!

I ONLUKS KRAAI. S’mijlra Cornlct, Hier moet zeker, volgens Menage, geen kraai die van de slinker zyde - ruaai eeae slinksche, dat is eene ongelukkige verstaan worden; dewyl een kraai van de slinker hand komende, een voorteken van geluk was, gelyk hy bewyst uit Cieero, de Divinatione: Waerom de raaf aan de rechtet en de kraai aan de slinkerhand een goed roortteken maakt. En uit Plautus, Asinaria: ,,De specht en kraai van de slinkerhand, wyders de raaf van de rechterhand raaden het my aan: voorwaar bet staat vast by my uw gevoelen te volgen. Hy vertoont verder hoe Petratcha doolt in dit vaers:

Qual dextro Corvo, o qual manca Cornice
Cant’ il m’a fata, ifc.

Gelyk een rechtet raaf of als een slinksche kraai
Zing ik myn nootlot, enz.

stellende dat het zingen of schreeuwen van de raave aan de rechterhand, en van de kraai aan de slinkerhand, een ongelukkig voorteken was; en hy gelooft dat Petrarcha dwaalde door die plaats uit Virgïlius 1 Herderskout, dus by Vondel:

’t Gedenkme (had my ’t hooft niet averechts gestaen)
Dat d’eicken, van het weer getroffen stadigh aan
Dit ouheil spelden; dat de kraci ter slinke zyde
Des hollen ollenbooms, dit spelde, en wel te tyde.

welke laatste vaerzen hy onrkent van Virgilius te weezen, maar zegt daat ingevoegt zyn, en getrokken uit de 9 Herderskout:

En had een bonte kraey, ter slinke hand gezeten
Op een vermolsemde eick, my niet by tydts geheeten
Dit pleit te staecken, daar een grooter ramp genaeckt,
Menalk en Mcris was al lang om hals geraeckt.

alwaar Sinistra ongelukkig betekent,en niet vaa de slinksche zyde; gelyk in meer andere plaatsen. Of het Vondel hier dan wel getroffen heeft(en zyn prooze spreekI even zo) laat ik de geleerde beslechten.
2 ACH, VADER, enz. Dus spreekt Ovidius ook, volgens Vondel:

De droeve vader roept, helaes geen vader meer:
Och Ikarus, myn zoon, waat vliegrge nu dus veer?
Waat zytge,och lkarus? waar zytge.o zooo gebleven!
Hy zag de veders, die om laeg op ’t water dreven,
Vervloekte zynen vond, begroef het lyk met smert
En rouwe aan zee, die naer zyn naem geheeten wert,


[p. 84]

                        DAFNE.

(1505) Ik hoor een droeve stem.

                        AMINTAS.

                                ’k Hoor Silvia ook noemen,
Een naam die myn gehoor en hart quetst en beknelt:
Maar wie is ’t die haar meldt?

                        DAFNE.

Het is Nerina waard te roemen,
Een edle nimf, zo lief aan Cinthia,
(1510) Die zo schoone oogen heeft en handen,
Bequaame zeden, en beleeft is zonder gaê.

                        NERINA.

’k Wil echter dat hy ’t weet, en dat hy tracht daar na,
’t Rampzalig overschot, indien ’t ’er is, te vinden.
Ach, Silvia, uw lot moet elk tot rouw verbinden.

                        AMINTAS.

(1515) Ai my, wat zal dit zyn, wat is het dat zy zeid?

                        NERINA.

O, Dafne.

                        DAFNE.

        Wat spreekt gy in uw eenzaamheid,
En waarom Silvia genoemt, en dan aan ’t zuchten?

                        NERINA.

Ach, ik bezucht, met reên, ’t geval vol ongenuchten.

[p. 85]

                        AMINTAS.

Ai my, van wat geval of zy hier spreekt?
(1520) Ik voel , ik voel, dat my het hart bevriest en breekt,
Myn geest, myn adem, is benauwt te rug geweeken
En smoort. Zeg leeft zy noch?

                        DAFNE.

Ik bid, verhaal ons toch,
Wat is het droef geval daar gy schynt van te spreeken?

                        NERINA.

(1525) O hemel, waarom moet ik de bodinne zyn?
En ’k moet het doch verhaalen.
Hoor, Silvia quam naakt aan myne woonplaats dwaalen?
En wat dies d’oirzaak was weet gy naar allen schyn;
Daar na herkleed, badt zy my te gaan jaagen
(1530) Met haar, in ’t eikebosch, de plaats ter jagt beraamt.
Wy gingen, want ik volgde haar behaagen,
En vonden daar veel nimfen reeds verzaamt;
In ’t kort, ’k weet niet van waar, quam daar een wolf geloopen,
Zo groot’rnen immer zag, wiens muil en lippen droopen
(1535) Van bloedig schuim en kwyl;
Gezwint zet Silvia op haaren boog een pyl,
Dien ik haar gaf, zy mikt en treft hem tusschen d’ooren
In ’t bovenhoofd; hy heeft de vlucht in bosch gekooren;
Zy drilde een spiets, en is hem kort gevolgt in ’t hout.

                        AMINTAS.

(1540) Wat droef begin: ai my, wat zal ik endlyk hooren?

                        NERINA.

Ik volgde, met een schigt, het spoor na in het woud,

[p. 86]

Maar wat van ver, want ik te laat dit had aanschouwt.
Doch in het bosch heb ik haar uit het oog verlooren;
Maar ’k heb zo lang en wyd haar voetstap nagezocht,
(1545) Dat dit my in het diepste en allerwoestste brogt.
De spiets van Silvia zag ’k daar in d’aarde steeken,
1 Een witte sluier dicht daar by, o droevig teken,
Daar ik haar hair meê had gehult dien zelven dag;
En wyl ik, gantsch verbaast, vast hier en ginder zag,
(1550) Zag ik een luttel bloet, verspreit in deeze plekken,
Om eenig bloot gebeent, door zeven wolven lekken;
En ’t was myn goed geluk dat ik niet wiert gezien
Van hen, die bezig en zo graag in ’t aazen waaren;
Zo dat ik, vol van vrees, begon te rug te vliên.
(1555) Dit is ’t al dat ik kan van Silvia verklaaren:
Ziet hier den doek.

                        AMINTAS.

                    Dunkt u dit weinig in dien nood?
O bloet, o sluier, ach, myn Silvia is dood!

                        DAFNE.

Ach, ach ellendige, hy is van druk berweeken,
En mooglyk, dood, zyn geest geweeken.

                        NERINA.

(1560) Hy ademt noch: dit is een flaauwte van het hart:
’k Zie dat hy beter wert.

                        AMINTAS.

O smert, die my dus pynt, wilt gy my noch niet dooden?

1 EEN WITTE SLUIER. Eer ontvalle doek of sluier van Thisbe, brogt Piramus ook in wanhoop; gelyk Ovidius, in het droef geval dier twee gelieven, aardig beschryft.


[p. 87]

Gy zyt te traag. Misschien wert dit myn hand geboden.
Ik ben, ik ben te vreên dit zy door haar volbragt,
(1565) Dewyl gy ’t my ontzegt, of niet is in uw magt.
Ach, nu ’er niets ontbreekt aan deeze zekerheden,
En niets ontbreekt aan ’t hoogst van al myn ongeluk,
Wat toef ik om de dood in het gemoet te treden?
Waar toe gewacht in mynen druk?
(1570) Moest gyme, o Dafne, tot dit bitter end bewaaren?
O Dafne, tot dit bitter end?
’t Was zoet en schoon voor my naar ’t graf te vaaren, ’
Toen ik den schicht had op myn borst geprent.
Gy wederhielt my, en het lot wou ’t niet gedoogen,
(1575) Aan wien het scheen dat ik ontweek de moeilykheid
Door ’t sterven, die my was beschikt en toegeleid.
Doch nu ’t het wreedste heeft volvoert van al zyn poogen,
Zal ’t ook wel stemmen in myn dood;
En gy behoort dit ook te dulden in deez’ nood.

                        DAFNE.

(1580) Ei, laat het opzet van uw dood noch steeken,
Tot ons de waarheid toch eerst klaarder zy gebleeken.

                        AMINTAS.

Ach, waarom wilt gy dat ik wacht ter dood te gaan?
Ach, ’k heb te lang vertoeft, en al te veel verstaan.

NERINA.
Ai, had ik stom geweest.

                        AMINTAS.

                        ’k Bid, nimf, ei wil my geeven,
(1585) Het deerlyk overschot van haar hier nagebleeven,
Dien doek, op dat hy my verzelle in myn verdriet,
Op ’t laatste en kortste van myn weg en leeven

[p. 88]

Dat my noch overschiet;
Op dat zyn byzyn noch myn lyden mag vermeeren,
(1590) Maar klein is ’t lyden dat zelf bystant moet begeeren
En hulpe tot myn dood.

                        NERINA.

                            Wat kies ik hier voor goed;
Zal ikz’ hem weigeren of geeven?
Het inzicht daar uw eisch door wort gedreeven,
Maakt dat ik ’t weigren moet.

                        AMINTAS.

(1595) Ontzegt gy my die kleine gaaf, o wreede,
In mynen laatsten nood?
Doch hier in blykt de boosheid van myn nootlot mede.
Ik zwicht, ik zwicht: myn rampspoed is te groot.
Hy blyve aan u, en gy, blyft zonder schroomen,
(1600) Ik ga, om nooit weêrom te komen.

                        DAFNE.

Wacht, wacht Amintas, hoor:
Ai my, met welk een woede en dulheid gaat hy door.

                        NERINA.

1 Hy vlucht zo snel en zo verbolgen,

1 HY VLUCHT ZO SNEL EN ZO VERBOLGEN, enz. Het dunkt den Hertog van Telese zeer tegen het waarschynelyke, dat Nerina, hcbbende uit deeze laatste woorden van Amintas:

    Ik ga, om nooit weêrom te komen.

zyn wanhoop en bedroeft voorneemen verstaan, zy zich zo luttel schynt te bemoeien om hem te troosten of tegen te houden. Hier op zegt Fontanini, dat het blykt uit Nerinas verhaal in het 4 Bedryf, l Uitkomst, (schoon zulks hier niet klaar gezegt word: voor onderstellende dat in de Toneel-poezy somwyl veele zaaken meer door de beweegingen, als door de woorden der Toneelspelers worden uitgedrukt)


[p. 89]

Dat het vergeefs waar hem te volgen;

hoe zy te vergeefs hem navolgde. Buiten dit had Dafne ook al met groote verbaastheid geroepen:

    Wacht, wacht Amintas, hoor.

zo dat deeze berisping van geen kracht is; doch het schynt van grooter gewicht, het geene door den gezeiden Hertog ingebragt wort, tegen het verhaal in de 2 Uitkomst, 1 Bedryf, alwaar hy vermeint dat Tasso noch de waarschynlykheid noch het betaamelyke heeft waargenomen, dewyl, zegt hy, Amintas de uitwerking van een’ byen beet of steek, zynde een schielyke zwellinge, niet kon aanwyzen: en indien dit al waar geweest was, dat het Silvia niet betaamde zulk een hulpmiddel aan het manvolk te gebruiken; hier op vervolgt hy met deeze woorden: ,,Met een ander oordeel over die eige zaak deed zich de Ridder Guarini in zynen getrouwen Herder kennen; want hoewel Amaril Mirtillus ook kuscht, niet te min, zy kuscht hem niet als Mirtillus, maar als eene Dochter, in welker gewaad hy verkleed was." Mogelyk heeft de Hertog van Telese dus ten onrecht geoordeelt van het kusschen van Amintas, op het quaad voorbeeld van Orlando Pescetti, die, zynde van de tegenparty van Tasso, aan Malacreta, op zyne aanmerkingen op den getrouwen Herder van Guarini, aldus antwoorde: ,,Buiten dit weet ik niet hoe Amintas Silvia kon kusschen zonder dat zy zyne geilheid merkte, en zich daar over niet vertoornde: nademaal zy haaren mond aan zynen mond genadert had, niet om te kusschen, noch om gekuscht te worden, maar om hem van dien beet te geneezen, dien hy veinsde van eene by ontfangen te hebben: en hoe verdroeg zy, die zo schuw en streng was, dat hy haar kuschte, en zo dikmaal herkuschte, zonder zich in het minste te ontroeren, of daar eenig gevoelen over te toonen?" Menage schynt het kusschen van Amintas ook toe te stemmen, dewyle hy het dus tracht te verschoonen, spreekende op de bovenverhaalde woorden van Pescetti: ,,Men kan antwoorden, dat Silvia Amintas als eenen broeder beminde, en dat hierom die brandende kusjes haar, als zodanige, niet toescheenen," Maar Fontanini, die Tassos eere nader ter harten gaat, ontkent rond uit dat in Amintas gekuscht en herkuscht wort; gelyk ook in den text blykt, dat Silvia alleen met haaren mond nadert aan dien kant der lip van Amintas, alwaar hy veinsde gestooken te zyn, om daar de toverwoorden over te mompelen, en hem van de pyn te verlossen. Noch minder kuscht Amintas Silvia, gelyk hy verlangde te doen, dewyl de vreeze en schaamte hem de stoutheid benaamen:

Se ben gli ardenti baci,
Che spingeva il desire a inhumidirsi,
Raffrenò la temenza,
E la vergogna; o felli
Piu lenti, e meno audaci.

Maar doch de gloet en lust tot kusschen,
Dien ik zo graag wou blusschen,
Zyn door de schaamte en vrees gehouden in den toom;
Of maakten hen verzaagder, flaauw en loom.

„ Zodanig," vaert hy voort, ,,is de betaamelykheid, waar mede de zeer voorzichtige Tasso zyne perzonaadjen bekleed. Dat indien Guarini een ander oordeel in de zyne vertoont, ik zal dat daar laaten; hy geloove het wie wil; het is aan my genoeg,


[p. 90]

Des zal het beter zyn dat ik myn’ reis voltrek:
En beter ook misschien, ik niet ontdek

„verzekert te weezen dat Amaril, by Silvia vergeleeken, altyd eene Taïs zal zyn; en datmen Tasso eeuwig die lofspraak zal waardig achten die Udenius Nisieli hem geeft; Torquatus Tasso, zegt hy, eenig licht van alle de deugden die in de Dichtkunst blinken, was byzonder verwonderings waard, en uitmuntende in de zaaken der Liefde te beschaduwen, met eene eerbiedige en onuitspreekelyke wyze." Wat voorts de wonde der bye belangt, hy vertoont, uit Avicenna en Aldrovandus; dat, na de pyn, zich eerst de roodheid, daar na de zwellinge, en eindelyk de blaar vertoont; en dat Amintas, na hy zyn voorneemen gelukt zag, zich kon gelaaten of hy geneezen was, en dat hier mede de waarschynlykheid genoeg voldaan wort. Ik kan hier ook niet voorby gaan, hoe Fontanini een onderzoek doet tusschen het kusschen van Mirtil in den getrouwen Herder, en de pynbezweering van onze Silvia, dewyle zegt hy:

Het purper wort het best by purper onderscheiden.

Hy vertoont dat dien vond van Guarini uit eene onzuivre bronne gehaalt is, te weeten het eerloos gebruik der Megarezen, beschreeven in de 12 Idillye van Theocryt, dewelke eens alle jaaren op het graf van Diocles eenen stryd van kusschen vertoonden, en den overwinnaar bekransten; dat deezen stryd, noch vermeerdert zynde met meêr geile liefkoozingen door de dertelende poezy van Guarini, behoorde eene vrouwe van de waereld, ik laat staan eene zedige en zuivere maagd, gelyk hy wil dat Amaril vertoont, met roode schaamte te verwen; verders, ,,dat het qualyk toe te staan is dat Mirtillis niet gekent wiert van de andere Nimfen, of door Amaril; doch zy schynt hem gekent te hebben, zeggende daar na aan Mirtillis:

Ma dimmi tu, qual frutto avresti allora
Del temerario tuo furto raccolto,
Se t’ avess’ io scoperto a quelle ninfe?

Maar zeg my toch, wat vrucht had gy
Geplukt, van uw vermeetele bedriegery,
Indien ik u ontdekt had aan die nimfen?

„ en indien Amaril hem toen kon, behoorden de andere nimfen hem ook gekent te hebben, en dus volgens onwaarschynlyk dat zy alle de hand aan hem niet sloegen, gelyk de maagden, by Pausanias, aan Leucippus deeden, die onder haar gesloopen was met het zelve bedrog, om de liefde van Dafne, alwaar Guarini zyn geval uitgetrokken heeft; en men kan niet verstaan hoe Amaril, zo kuisch en onnozel, als men haar wil doen gelooven, zich niet beledigt toonde van dit bedrog, en het ongelyk haar van Mirtillis aangedaan niet openbaarde, dewyl de overlast der eerbaarheid boven alles gaat. Anders is het geval van Silvia die niets aan haare zuiverheid te kort doet, noch op haar valt geen achterdocht, dewyl zy het niet ongeoorloft aan haare zedigheid oordeelt, het mededoogen te gebruiken jegens haaren lydenden vriend; en de maagdelyke eenvoudigheid, daar de Poeet haar mede verciert, beneemt allen twyffel. Ook wort Guarini bestraft dat hy den lof van ’t kusschen, door den mond van den 2 Rei, laat hooren met zo veel dartele woorden en gedachten: verbeeldende, als


[p. 91]

Aan den rampzaligen Montaan, van dit verhaalen,
Tot stuiting van meêr quaalen.

meêr gezegt is, de Rei eene menigte, en somwyl eene geheele gemeente. Ik zal hier noch eene berisping van Telese by voegen, die ik geloove ook niet beter gegrond te zyn als de voorgaande; hy verwondert zich in de 2 Uitkomst van het 1 Bedryf, om die ryke vereeringe die Silvia aan Aresia gedaan had:

Mio corno d’ avorio ornato d’ oro.

,,Mynen elpenbeenen hoorn met goud verciert;" of, zo als myn rym gewilt heeft:

Myn’ elpenbeenen hoorn verciert met gulde tippen.

,,eene gift van zodanige waardye," zegt hy, ,,die naulyks uit de handen van eenen weldoenden oppervorst zou komen." Fontanini toont dat een Jachthoorn, slechts met een luttel gouds bestipt, ingeleit, of verciert, niet te veel of groots voor Silvia was, die van goddelyk bloet quam:

Zyt gy Cidippes kroost, die vader zeggen moet
Tot deezen edlen vloed,
en wiens vader voor ryk vermaart was:

Kent gy de dochter van Cidippe, en van den vroomen
Montaan, die, ryk, zo veele kudden telt?

en beschryft hier op de kunst der bekers, kroezen en nappen, by Theocryt en Virgilius onder de Herders beschreeven; (ik gedenk hier ook aan die schoone Aorne vaaze zo kunstig van Mantegna beschildert, in de 11 prooze van Sannazars Arcadia) als mede de schoone en ryke cieraaden van het hart by Calpurnius; wyders dat Silvia dien hoorn kon bekomen hebben door erfenis, vereering, koop of vinding; en verhaalt hier op de geschiedenis van dien wonderlyken geheel gouden hoorn, in het Jaar 1639, door een boerinnetje in Denemarken gevonden; gelyk Olaus Wormius daar eene verhandelinge, met de afbeeldinge, van heeft in het licht gegeeven.


[p. 92]

1 REI.

Het is niet noodig om te trachten naar de dood;
Want om door wedermin een edel hart te winnen,
Is trouw voor eerst genoeg, en dan oprecht beminnen.
En roem te zoeken is zo moeilyk niet noch groot;
Een eernaam, die nooit zal versterven,
Volgt hem die trouw bemint,
De liefde is koopmanschap waar door men liefde wint;
En, liefde zoekende, zal men ook menigmaalen
Onsterffelyken roem daar by behaalen.

1 REI. Deeze Rei, en die achter het 4 Bedryf staat, worden in de meeste oude drukken, zelf in dien van Aldus, noch in het handschrift van Tasso niet gevonden; des Menage niet te vergeefsch op de geringheid der zelve smaalt. Mogelyk zal dit vaers een brok van een ander gedicht zyn, gelyk de navolgende Rei ook is; en door de drukkers of liefhebbers, die hier gaarne 5 Reien zagen, bygevoegt zyn.


Continue

[p. 93]

VIERDE BEDRYF.

EERSTE UITKOMST.

DAFNE. SILVIA. REI.

                        DAFNE.

Aldus verstrooi de wind voortaan ook al uw leet,
Zo ’t tegenwoordig, als het geen’ noch staat te komen,
Gelyk de quaade maar verdwynt, die my deed schroomen,
De maar van uwe ramp verspreit zo wyd en breed.
Gy leeft en zyt gezond, gelyk ik kan beschouwen,
Dank zy de Hemel: ’k had u reeds voor dood gehouwen:
Op zulk een wyz’ had my Nerina, gantsch bevreest,
Uw ongeval verbeelt ter quader trouwen,
Ach, had zy stom en d’ander doof geweest.

                        SILVIA.

’t Gevaar was waarlyk groot, en zy had recht en reden
Te denken dat ik dood was in dien staat.

                        DAFNE.

Maar zy had recht noch reden tot dien praat.
Verhaal nu het gevaar het geen gy hebt geleden,
En hoe gy ’t zyt ontvlucht, daar gy zo waart benart.

                        SILVIA.

Ik raakte in’t dikste van het eenzaam bosch verwart,
Door ’t volgen van een wolf, spoorbyster in de boomen;
Toen ik te keeren dacht, van waar ik was gekomen;

[p. 94]

Zag ik hem, en ik kon hem aanstonds aan een’ schicht,
Dien ’k hem geworpen had met eigen hand, zeer dicht
By d’ooren. ’k Zag hem met veele anderen te zamen,
Rondom den romp eens diers, verbeeten, zo ’k kon raamen,
Op versscher daad: maar ’k kon niet speuren wat het was.
De wolf, dien ’k had gewond, geloof ik, kon my ras,
En met bebloeden muil quam hy my schielyk tegen.
Ik wacht hem onbeschroomd, en, ’t minste niet verlegen,
Zwaaide ik een scherpe spiets met myne rechterhand.
Gy weet of myns gelyks van schieten is in ’t land,
En of myn scheut voorheên ooit pleeg te missen.
Toen hy nu was zo dicht, dat ik omtrent kon gissen
Bequaame wydte, om wel te treffen in de vlucht,
Velde ik een schicht, doch te vergeefs en zonder vrucht:
’t Zy ik de schuld in my of in ’t geval moet wraaken,
Want in de plaats van hem quam ik een’ stam te raaken:
Toen quam hy woedender my aanstonds onder ’t oog.
Ik, die hem zag zo nae dat ik myn pyl en boog
Onnut hiel, en niet was voorzien van ander wapen,
Begaf my op den loop. Ik vluchte, en hy aan ’t gaapen
My ylings op den hiel. Hoor nu eens wat gevaar:
Een sluier die my was gewonden om myn hair,
Ging los ten deele, en vloog al dwerlend met myn lokken,
Zo dat hy aan een tak verwarde, en ik, verschrokken,
Gevoelende dat my ik weet niet wat weêrhiel,
Verdubbelde myn kracht, wyl d’angst my overviel;
1 Aan d’ander kant hiel my de tak die niet wou wyken;

I AAN D’ANDER KANT HIEL MY DE TAK. De Hertog van Telese zegt, zeer tegen het waarschynelyk te weezen, dat de wolf, zynde een zeer snel dier, Silvia die met haar hoofdsluier in eenen tak verwart en gehecht was, niet achterhaalde. Doch Fontanini getuigt uit Atistoteles, Plinius en Gesnerus, dat ’er twee soorten van wolven zyn, wezende de eene lui en langzaam, d’ander kloek en sneller loopende; deeze met kudden zwervende, en de eerste eenzaam schuilende; en dat het die traage soort is die menschen befpringt. Ook kon de wolf die Silvia vervolgde zo rad niet zyn, om dat hy gequetst was, gelyk Silvia verhaalt. Voegt hier noch by hoe snel de nimfen afgebeeldt worden: Dus spreekt Silvia van zich zelve in het eerste Bedryf:

Wyl ik een snelle Hind’ vervolgde met gewelt,
Die ik noch achterhaalde op ’t laatste, en heb gevelt.


[p. 95]

’k Ontsloeg my van den doek ten leste, en ging toen stryken,
En ’k miste met den doek een luttel van myn vlecht,
De vrees heeft vleugels aan myn voeten vast gehecht
In ’t vluchten, zo dat hy my niet kon achterhaalen,
En ’k vry raakte uit het bosch. Toen, in het ommedwaalen
Naar myne woonplaats, kom ik in het veld
U hier t’ ontmoeten dus ontstelt;
En ik verwonder my, toen ik quam voor uw oogen,
Dat gy wiert van verwondring opgetoogen.

                        DAFNE.

Gy leeft, maar, ach, hy leeft niet meêr.

                        SILVIA.

Wat zegt gy? heb ik u dan immer reên gegeeven,
Dat u misschien verdriet dat ik noch ben in ’t leeven?
Haat gy my dan zo zeer?

                        DAFNE.

Uw leeven is my lief, doch ik moet met mishaagen
Eens anders dood beklaagen.

                        SILVIA.

En van wiens sterven spreekt gy, van wiens nood?

zynde diergelyke voorbeelden te zien by de oude Dichters, hoe zy Atalante, Aretusa, Dafne en andere beschreeven hebben; van Camille zegt Virgilius:

Zy plagh haar hant niet aan Minerves spil te slaen
En naeikorf, naer den aert der huisselyke vrouwen:
Maer is, noch maeght, gewoon zich in den kryg t’ onthouwen,
Te leeren harden. en te voet alom gezwint
Te rennen sneller dan de pennen van den wint.
Zy zou wel over velt en korenaeren vliegen
En streven, zonder aer te quetsen, en op ’t wiegen
Der dyning, midden door de zee, en over ’t ruim
Heen glippen, hangen aan de baren, en het schuim,
Oock zonder haere zool te sprengkelen met baren.


[p. 96]

                        DAFNE.

’k Spreek van Amintas dood.

                        SILVIA.

                            Ach, hoe is hy gesturven?

                        DAFNE.

Hoedanig weet ik niet, ’k zou ook niet zeggen durven
Of ’t waar en zeker is:
Maar ik geloof het voor gewis.

                        SILVIA.

Wat is ’t dat ik u hoor vertellen?
En wien, of wat zoud gy voor d’oirzaak stellen
Dat hem de dood heeft aangedaan?

                        DAFNE.

Uw dood.

                        SILVIA.

        Ik kan u niet verstaan.

                        DAFNE.

Toen hy de droeve maar quam van uw dood te hooren,
En nam voor waarheid aan,
Heeft die rampzalige, ach, een strik of dolk verkooren,
Of op een andre wyz’ zich zeker omgebragt.

                        SILVIA.

Valsch zal uw meening van zyn dood zyn, zo ik acht

[p. 97]

Gelyk die valsch was van myn sterven;
Elk zoekt, zo veel hy kan, lang leeven te verwerven.

                        DAFNE.

O Silvia, o Silvia, onnozele ach:
Gy weet niet, noch gelooft hoe veel de min vermag
Op ’s menschen hart, door haare vlam en vonken,
’k Spreek van een hart van vleesch, en niet uit steen geklonken
Als ’t uwe, o neen: zo gy dit had bepeinst,
Gy had bemint dien u beminde ook ongeveinst
Meêr als het lieve licht der oogen hem gegeeven,
Meêr als den adem van zyn leeven.
Ik heb ’t gelooft, en zag, en wist het tot myn leet:
Ik zag hem toen gy vluchte (o hart zo wild en wreed
Gelyk een tygerin) toen gy hem had behooren
t’Omhelzen voor zyn’ dank, of alles was verlooren,
Zag ik dat hy een schicht had op zich zelf gevelt,
En drukken op zyn borst, wanhoopend, met gewelt;
Noch ’k zag hem na de daad zulks niet berouwen,
Toen ’t punt door kleed en vel zyn bloet hem deed aanschouwen;
Het staal had binnenwaarts gedrongen onverstoort,
En ’t hart doorpriemt dat gy noch feller hebt doorboort,
Zo ’k hem den arm niet hiel, dit trachtend te verhoeden,
En voorts belette dat hy geen meêr quaad bestond:
Helaas, toen is misschien die kleine wond
Alleen een proef geweest van zyn rampzalig woeden,
En zyn wanhoopende stantvastigheid;
Hy heeft aan ’t stoute staal toen slechts den weg bereid,
Dien het daar na, als zynde buiten hoopen,
Zou onbeschroomder loopen.

SILVIA.
Ach, wat verhaalt gy my?

                        DAFNE.

                        ’k Zag hem daar na ontstelt,

[p. 98]

Toen hem de droeve maar wiert van uw doot gemelt,
Van rouw en druk bezwyken;
En voorts, als raazende, snel heene stryken
Om zich te dooden, als hy waarlyk heeft gedaan.

                        SILVIA.

En houd gy dat voor vast?

                        DAFNE.

                        Ik twyffel daar niet aan.

                        SILVIA.

Ai, waarom volgde gy hem niet om ’t voor te komen?
Ai my, laat ons hem zoeken, laat ons gaan,
Dewyl hy stierf, helaas, om myne dood belaên,
Behoort hy, nu ik leef, te leeven buiten schroomen.

                        DAFNE.

Ik volgde, maar hy liep, zo snel gelyk de wind,
Zo dat hy schielyk uit myn oogen was geweeken,
Ik heb, maar te vergeefs, zyn voetstap nagekeeken.
Waar wilt gy zoeken daar men ’t minste spoor niet vind?

                        SILVIA.

Ach, vinden wy hem niet zo zal hy ’t leeven derven:
Helaas, en door zyn eigen handen sterven.

                        DAFNE.

Misschien, o wreede, is ’t u verdriet,
Dat gy den roem niet van dit werk geniet?
Woudt gy de moorderes dan weezen?
En dunkt u, dat zyn wreede moord

[p. 99]

Aan. niemant dan aan uwe hand behoort?
Wel aan vertroost u, dan in deezen,
Want, hoe hy sterft, hy sterft door uwen haat,
En gy zyt zelf die zyne moord begaat.

S I L V l A.

Ach, gy bezwaart my, en het hartzeer van zyn lyden
Dat ik gevoel, komt my te bitterder bestryden,
Door ’t bitter denken aan myne onmeêdogendheid,
Die ’k noemde een eerbre plicht; en ’t was zo, recht gezeid;
Maar ’k heb my al te hard en streng gehouwen:
Nu overdenk ik dit met smertend naberouwen.

                        DAFNE.

Wat hoor ik! Ho, gy zyt meêdogend, gy,
Gevoelt gy in uw hart den geest van medely?
Wat zie ’k. Gy weent, hoogmoedigste aller vrouwen?
O wonder! wat of d’oirzaak zy?
Wat perst die traanen uit uw oogen?
Weent gy uit liefde?

                        SILVIA.

                    Niet uit liefde, maar meêdoogen.

                        DAFNE.

1 Meêdogenheid is van de liefde de bodin,

1 MEEDOGENHEID IS VAN DE LIEFDE DE BODIN. Veele voorbeelden geeven de poeeten van liefde door mededogen begonnen en gebaart. Ariosto beschryft aardig, hoe Cupido de hoogmoed van Angelica verdrietende, die Roelant, Sacripant, Reinout en veele andere dappere en groote Minnaars versmaade, zich in een hinderlaag ging stellen, met den pyl op den boog gereet tot treffen, dicht by daer de Jongeling Medor half dood, in zyn bloet gewentelt, zich meerder beklaagden over de dood van zynen koning, als over zyne eigene wonden; alwaar Angelica, by geval, aangekomen,


[p. 100]

Gelyk het weerlicht voor den donder neemt begin.

REI.

Als zy verborgen wil in ’t hart der maagden glyen,
Daar d’eerbaarheid haar streng hield buiten staan,
Neemt zy dikmaal ’t gewaad, neemt zy het wezen aan
Van haar bedienden van haar voorboô medelyen,
En met die mom, dien naam bedekt,
Zy, dus d’onnozele bedriegend, binnen trekt.

                        DAFNE.

Ja, d’overvloed van liefde baart dit weenen.
Gy zwygt? bemint gy Silvia?
Gy mint, maar ’t is te spa.
O liefde gy komt haar nu rechte straf verleenen.
1 Rampzaalge Amint die, als het bietje, wondend sterft,

door het zien en hooren van des Jongelings ongeval, zeer schielyk wiert getroffen door mededogen:

Insolita pietade in mezo il petto
Si senti entrar &c.

Zy voelde in ’t midden van haar borst,
een ongewoonelyk meêdogen, door dit treuren,
Ingaan, door ongewoonelyke deuren,
Dat haar het harde hart heeft zacht en teêr doorwond,
En noch te meêr, toen zy zyn droevig lot verstont.

Hoe op dit mededogen de liefde volgde, kan men by den genoemden dichter zien. In den getrouwen Herder wort Silvius, die de liefde niet alleen schuwde maar ook verachte, na dat hy Dorinda, onweetende gequetst had, eerst door het mededogen tot haare liefde ontfonkt. Diergelyk geval is in de Getrouwe Nimf, alwaar Dorina mikt met haaren pyl op Lirida, en by ongeluk Florindus treffende, haren afkeer jegens hem verandert. In de Fillis van van Scyrus, zietmen hoe Celia door gelyk mededogen tot die twee gewonde Herders Nisus en Amintas, die haar van den Centaur ontzet hadden, endelyk in eenen doolhof van dubbelde liefde, tot de zelve geraakte.

I RAMPZAALGE AMINT DIE, ALS HET BIETJE, WONDEND STERFT. Het wort gelooft dat de honigby sterft, als zy haaren angel door het steeken verliest. Virgilius zegt ook dus in zyne lantgedichten, spreekende van de byen:

Haer toorne en wraakzucht houdt noch regel, nochte maat:
Want quetst gy haer, zy zal u priklende vergeven
En vreeslyck steecken, dat zelf d’ angel vast blyf kleven
In d’aderen, en zy van wraeck sterf heel verwoet.


[p. 101]

En door een anders wond uw leeven derft;
Gy hebt door uwe dood het harde hart doorsteeken,
Het welk gy leevende niet kost door traanen breeken.
Zyt gy nu (zo ’k geloof) een schim van vleesch ontkleed,
Die waarend hier omtrent verborgen treed,
Zie hier nu haare rouw, dan zult gy troost verwerven.
In ’t leeven minnaar, en bemint in ’t sterven,
En was ’t uw lot dat gy wiert na uw dood bemint,
En deeze wreede was gezint
Haar liefde en min, uw wensch en hoopen,
Tot zulk een duuren prys, alleen u te verkoopen
Gy leverde den prys dien zy dus zocht,
En hebt haar liefde door uw dood gekocht.

REI.

O duure prys voor die hem heeft geschonken;
Onnut aan die hem nam, t’eerloos om meê te pronken.

                        SILVIA.

Kon ik zyn leeven nu weêr koopen met myn min;
Of wel zyn leeven voor myn leeven,
Zo hy den geest reets heeft gegeeven.

                        DAFNE.

Te laat nu wys, te laat medogende van zin
Zyt gy, ’t brengt nu geen voordeel in.

TWEDE UITKOMST.

ERGASTUS. REI. SILVIA.                         DAFNE.

ERGASTUS.

Myn hart is zo vervult van medelyen,

[p. 102]

En zo vol schrik, dat ik niets zie aan alle zyen,
Noch hoor, waar ik my wend of keer in ’t veld,
Het welk my niet verbaast en doodelyk ontstelt.

REI.

Wat nieuws brengt hy vol vreezen,
Die zo ontroert is in zyn spraak en in zyn wezen?

ERGASTUS.

Ik breng het droevig nieuws, laas, van Amintas dood.

                        SILVIA.

Ai my, wat zegt hy?

ERGASTUS.

                    Het verlies is al te groot.
De braafste herder die ons bosch ooit heeft betreeden,
Zo eêl van geest en hart, zo vol bevalligheden,
Zo waard de nimfen, en der zanggodinnen prys,
Stierf in zyn vroege jeugt, helaas, en op wat wys!

REI.

Verhaal, bid ik, de zaak, op dat wy dan met eenen
Zyn, en ons ongeval, benevens u beweenen.

                        SILVIA.

Ai my, ’k verstout my niet te nadren tot gehoor
Van ’t geene ik hooren moet; Waar deinst, waar schrikt gy voor
Erbermloos hart, myn hart versteent en woest van zeden,
1 Wil nu ’t scherpsnydend zwaard vrymoedig tegentreeden

I WIL NU ’T SCHERPSNYDEND ZWAARD &c. coltei pungenti, snydende messen: te weeten het droef verhaal van Amintas dood. De He-


[p. 103]

Dat hy brengt in zyn tong, toon u nu stout en hard.
Ik kom om ’t grootste deel, o herder, van die smart
Die gy aan andre wilt verleenen;
En my meêr eigen is als gy misschien zoud meenen;
En die ik ook ontfang gelyk myn eigen quaal,
Des zyt my niet te schaars van hem in uw verhaal.

ERGASTUS.

Nimf, ik geloof u wel, dewyl ik heb vernomen
Hoe die rampzalige, op het punt der dood gekomen,
1 In ’t roepen van uw naam zyn leeven heeft geëndt.

                        DAFNE.

Wel aan, verhaal ons die geschiednis vol ellend.

ERGASTUS.

’k Was bezig met myn netten,
Op ’t midden van den heuvel uit te zetten,
Toen ik Amintas daar zeer dicht voorby zag treên,

breeuwen hebben zulk eene wyze van spreeken gebruikt, om haat, nyd, bedrog en gramschap uit te beelden; dus zegt de Pzalmzanger: ,,Myne ziele is in ’t midden der leeuwen, ik legge (onder) stokebranden, menschen kinderen, welker tanden spiessen ende pylen zyn: ende haare tonge een scherp sweert." En op eene andere plaatze: „Sweerden zyn op haare lippen." Verder: „die haare tonge scherpen als een sweert, een bitter woort aanleggen (als) haare pylen."

1 IN’T ROEPEN VAN UW NAAM ZYN LEEVEN HEEFT GEËNT. zo hoortmen by Virgilius ook den stervenden Orfeus:

Zyn stem, en koude tong roept stervende, en vol schroom:
Eurydice, och myn troost, alle oevers wederbaeuwen:
Eurydice, och myn troost: en galm op galm verflaeuwen.

En Mirtillus, staande voor het outer om geoffert te worden:

Ik kom tot u, o Amaril,
Ontfang, bid ik, toch uw Mirtil,
Aanvaar de ziel van uw getrouwen herder,
Die nu in Amarils beminden naam
De spraak en ’t leeven end, toen verder, enz.


[p. 104]

In wezen en gebaar bedroefder als voorheên,
En gantsch verandert by het geen hy was voor deezen,
Zwaarmoedig en ontstelt, dat my voor hem deed vreezen.
Ik liep, en liep zo ver, dat ik hem quam naby,
En stant deed houwen: toen sprak hy aldus tot my:
’k Verzoek, Ergaft, een beê dat gy met my wilt trekken,
Om, van myn doen, tot een getuige te verstrekken:
Maar eerst wil ik van u dat gy my aan uw hand
Met eeden vast belooft, te blyven aan een kant,
Noch hand noch voet te roeren
Om my te hindren, in het geene ik uit zal voeren.
Ik (wie had ooit gedacht op zulk een dulligheid,
En vreemd geval?) tot zynen dienst bereid,
Zwoer d’allergruwlykste eeden,
Aanroepend tot getuigen veele goôn,
Als Pan, en Pales, en den Tuingod, en Pomoon,
En Hecate godin der duisterheden.
Toen ging hy, en hy leide my zeer ras
Alwaar de berg vol ruwe rotzen was,
En door de scherpe en dichtbegroeide klooven
Geen voetpad toont, naar onder of naar boven,
Maar eene steilte daalt recht toe tot in een dal.
Hier bleeven wy; en ik, toen ziende by geval
Naar ’t laage, voelde my het hair te berge ryzen
Van schrik, en week terstont te rug met groot afgryzen:
Toen scheen’t my dat hy toonde een’ innerlyken lach,
En ik iets vrolyks in zyn oog en wezen zag,
Des ik gerust wierd door dit teeken.
Waar na hy weer aanving te spreeken:
Maak dat gy aan de nimfen kunt bediên
En herders, ’t geen gy hier zult zien.
Toen zeid’ hy, ziende naar beneden:
Indien ik zo gereed kon hebben, op myn beden,
De keel en tanden en den hongerigen muil
Der wolven, als ik heb deez’ diepe en steile kuil,
Ik wou alleen naar zo een dood verlangen
Gelyk myn Silvia, myn leeven, heeft ontfangen;
’k Wou dat myn lyf van lit tot lit,
Verscheurt wierd door hun fel gebit,

[p. 105]

Gelyk geschiet is aan haare tedre ledemaaten.
Maar wyl my ’t wenschen niet kan baaten,
En dat de hemel my ontzegt het wilt gediert,
’t Geen nu van pas alhier zou zyn gestiert;
Wil ik een andren weg tot sterven keuren:
Ik neem dan deeze vrye baan,
Die, kan zy voor de beste niet bestaan,
Nochtans de kortste zy van die my mag gebeuren.
Ik volg u, Silvia, o Silvia, ik kom,
Indien gy ’t u niet belgt, ’k zal u gezelschap houwen:
En ’k sturf vernoegt mogt ik hier vast op bouwen,
Dat u myn volgen niet versteure wederom,
En dat uw gramschap met het sterven was vergeeten:
Ik volg u, Silvia, o Silvia, ik kom.
1 Dit zeggend, heeft hy zich van boven neêr gesmeeten,

1 DIT ZEGGEND, HEEFT HY ZICH VAN BOVEN NEER GESMEETEN. Ik kan niet toestemmen met de gedachten van Fontanini, dat Tasso met deezen sprong van Amintas, dien beroemden sprong daar de ouden zo veel gewag van maaken, die ook den mannelyken sprong (saltus Virilis) genaamt wiert, om dat de zelve in het eerste altyd van mannen, doch daar na ook van vrouwen onderstaan is, gelyk van Saffo Artemisia, en Rodope getuigt word: want die van de Leucadische rots inde zee sprong, deed zulks niet om voorweetens het leeven te verliezen: maar om van de lastige en brandende hartstocht der liefde verlost te worden; gelyk Saffo in haaren brief by Ovidius, door J. Cabeljau verduitscht, aldus spreekt:

Daar loopt een heldre beek, zoo klaar als glas t’aanschouwen,
Een heylge bron, men zegt, daar houd een God zyn woôn,
Beschaauwd van Waterlooth, wiens takken breed ontvouwen
Een bosje zyn, de kant begraast met dunne zoon;
Als ik hier moe en mat, al weenend neêr ging zitten,
Quam daatlyk een van de Najaden voor my staan;
Zy stond en sprak; Nadien een al te fellen hitte
U brand, zoo moet gy na d’Ambracische oorden gaan;
Apol ziet van om hoog een vak met waterstreken
Het volk noemd het d’Acteesche en Leukadynsche zee,
Hier heeft Deukalion in Pyrrhaas liefd ontsteken,
Zich neêrgestort, zyn lyf quam ongeschend beneê.
Terstond vertrok de liefde, en liet zyn boezem glippen,
Deukalion word vry van’t vier dat hem omringt,
Die plaats heeft deeze wet, kiest strakx de hooge klippen
Van Leucas, schroom niet dat gy van een steenrots springt.

daar in tegendeel de redevoering van Amintas, voor het springen van den berg, tegen Ergastus, een vast besluit


[p. 106]

Het hoofd om laag; ik bleef van doodschrik koud en stom.

en voorneemen van te willen sterven uitdrukt, sluitende:

Ik volg u, Silvia, o Silvia, ik kom.

geevende te kennen dat hy haar in de doot wilde volgen; Tasso beschryft ook geen water onder deezen berg. Buiten dit was die kracht alleen eigen aan de de Leucadische rots of klip, gelyk Fontanini zelve voorbrengt uit Ptolemeus Hephestions zoon; dat Venus, hebbende den dooden Adonis door de gantsche waereld gezocht, en endelyk in de tempel van Apollo te Cyprus, gevonden, openbaarde zy Apol de razernye haarer liefde, van den welken zy geleid zynde aan de Leucadische rots, en daar zich afgeworpen, bleef zy geheel geneezen. Van welker kracht Venus de oirzaak vraagende, kreeg tot antwoord van Apol: dat hy meêrmaals gezien had, dat Jupiter zich op die klip had nedergezet om zyn hartzeer te verlichten, toen hy Juno zo heftig beminde; zo dat die artseny op andere plaatzen niet te vinden was. Of wyders die wanhoopende geitehoeder by Theocrit, die zich, om de liefde van Amaril, van eene rots wil werpen; ende Damon, vertwyffelt om Nise, zo Virgilius schryft, luidende diens laatste woorden, by Vondel:

Myn fluit, nu hef met my ’t Arkadisch veltliet aan.
Laat al het lant vry zee en louter water wezen.
O bosschen, ’t gaat u wel. ik zal my zelf’ genezen,
En springen los in zee van eenen berg uit noot.
Ontfang dit tot een gaef, de leste voor mijn doot.

of, zeg ik, die twee herders, of hunne beschryvers, mede het oog op der verliefdensprong gehad hebben, gelyk Fontanini oordeelt, laat ik de geleerde bevolen. Ik gedenk hier hoe aardig Buonarelli in zyne Fillis, het vallen van Amintas te pas brengt: alwaar Celia verdriet in het leven hebbende om haare tweevoudige liefde, na dat zy zich al te onmagtig en beevende bevindt, om het staal tot haar dood te gebruiken, dus voorvaart:

---- Or tenti il piede
Quel che la man non osa. &c.

-- Dat door den voet dan zy gedaan
Het geen de hand niet durft of kan bestaan.
O myne razernyen,
O myn wanhoopend lyen,
Gy myn getrouwe leidsliên in den nood,
Op op: komt gaan wy door een’ andren weg ter dood;
Laat ons in deze hoeken
Een overhellend bergpunt zoeken,
Daar’s niet veel kracht van doen in die gestalt,
Datmen van boven neder valt.
Maar zo’er takken, struik en blaâren
Belet in ’t doodlyk vallen waaren?
Zo ’t aan Amintas, ik gedenk ’t nu, is geschiet,
Die zich om Silvia van boven neder stiet,
Maar zeker ’t zou myn onluk weezen,
Daae zyn geluk uit is gereezen.

als mede hoe Carin, by Sannazar, gereed staande om zich ook van eene rots te werpen, het onderling zoet gestreel van twee witte duifjes, boven zyn hoofd, tot een goed voorteeken neemende, uit zyne wanhoop geraakte, en van zyn lief vertroost wiert. Diergelyke voorvallen vindtmen meêr in de herders geschiedenissen.


[p. 107]

                        DAFNE.

Och arme Amint.

                        SILVIA.

                Ai my!

REI.

                        Kost gy dit niet beletten?
Of vond gy u misschien gebonden door de wetten
Van den beloofden eed?

ERGASTUS.

                            Neen waarlyk niet,
Want achtende den eed als was hy niet geschiet,
(En mooglyk is hy krachtloos in die zaaken)
Toen ik gewaar wiert dat zyn woede was aan ’t blaaken,
En ’t inzicht merkte van zyn wreed en quaad besluit,
Stak ik myn handen naar hem uit,
Om te verhinderen dat hy zich zelfs niet deerde;
En, juift, zo als ’t zyn quaad geval begeerde,
Greep ik hem in den zyden gordel vast,
Die hem omgorde; maar wyl die niet kost den last
Noch ’t zwaar gewelt van ’t lichaam stuiten,
Dat, overweegende, geworpen was naar buiten,
Bleef hy gebroken in myn hand.

REI.
Waar is ’t onlukkig lyf gebleeven?

ERGASTUS.

Ik weet het niet, de vrees benam my het verstand;
Ik was zo vol van schrik en medelyden teven,

[p. 108]

Dat ik het hart niet had te kyken naar dien kant,
Om het vermorzelt lyk met droefheid niet t’aanschouwen.

REI.

O droef geval!

                        SILVIA.

                Ai my, ’k ben uit een rots gehouwen,
Dewyl my deze maar niet daalen doet in ’t graf.
Ach, zo de faam van het gewaande sterven
Van haar, daar hy nooit troost van kon verwerven,
Aan hem de dood zelf gaf;
Dan zou ’t wel reden zyn dat het waarachtig sterven
Van dien my heeft zo trouw bemint,
Aan my nu deed het leven derven;
En ik wil dat de dood myn levensdraad zal kerven,
1 Vermag de rouw dit niet, dat dit dan ’t staal begint;
Of ’t zal door deezen gordel best geschieden,
Die zonder reden van belang,
Zyn heer niet volgde in zynen ondergang,
Maar hier bleef, om zich tot de wraak te bieden
Van myn te wreed en streng gemoed,
En van zyn bitter eind, en al t’onschuldig bloet.
O band, o gordel, ongelukkig teken
Van hem, dien ’k ongelukkiger noch reken,
’t Mishaage u niet te zyn in myn gehaate hand,
Gy blyft alleen hier als een werktuig, als een pand,
Van boete en straf. ’k Had hier ’t gezelschap moeten wezen
Van den rampzaligen Amintas nooit volpreezen,
En wyl ik toen niet wou, zal ik dan tot myn straf.
Door uwe hulp, nu zyn gezelschap zyn in ’t graf.

1 VERMAG DE ROUW DIT NIET enz. Petrarcha in een zyner dichten:

’k Heb om Lucretia my menigwerven
Verwondert, dat zy ’t staal had noodig om te sterven,
En dat de rouw alleen daar niet genoeg toe was.


[p. 109]

REI.

Troost u, bedroefde Nimf, dewyl men dit bedryven
Niet aan uw schuld, maar ’t onluk toe moet schryven.

                        SILVIA.

Waarom, o Herders, dus geweent?
Want weent gy, door myn druk bewoogen,
Ik ben onwaard het mededoogen,
Dat ik aan andre niet besteed heb en verleent:
Of weent gy om het droevig sterven
Van den rampzaalgen en onnooslen Jongeling,
Die blyk van rouw is te gering
Voor zulk een zaak, zy moet een grooter proef verwerven.
En gy, o Dafne, staak uw traanen en verdriet,
Zo uw geween om my geschiedt;
Doch ik wil u wel smeeken,
Doch niet om mynen’t wil, maar tot een liefdeteken
Van hem, die waardig uw meêdogen is geweest,
Dat gy my helpt in alle hoeken
Zyne ongelukkige en verbrooke leden zoeken,
En die ten graave doen tot troost van zynen geest.
Dit eenige doet my vertraagen,
Dat ik my aanstonds niet verdoe.
Ik wil dat deeze dienst vergoe
(Wyl my niets ovrig is dan klaagen)
De zuivre min die hy my heeft getoont.
En schoon ’t behulp van myne wreede handen,
Dit liefdewerk besmet en strekt tot schanden,
’k Weet ’t zal hem lief zyn dat myn hand hem dus beloont:
Want ik weet dat hy my bemint heeft en gepreezen,
Gelyk hy stervend heeft getoont en zelf beweezen.

                        DAFNE.

’k Zal u behulpzaam zyn totmen zyne asch bedelf:

[p. 110]

Maar gy hoeft zeker niet te denken
Om door de dood uw zelf, daar na, te krenken.

                        SILVIA.

Tot nu heb ik geleeft slechts voor my zelf,
En voor myn woeste wrevelheden;
’k Wil voor Amintas nu myn leeven voorts besteden:
En kan myn min hem zelf niet toonen haare blyk,
Dan leeve ik voor zyn koud en ongelukkig lyk.
Zo lang, en langer niet, zy my noch tyd gegeeven,
En einden dan gelyk zyn uitvaart en myn leeven.
Maar, herders, door wat weg geraaktmen in het veld
Het dal, alwaar de steenrots overhelt?

ERGASTUS.

Deez’ zal u derwaarts leiden;
Het is niet ver van hier gescheiden.

                        DAFNE.

Gaan wy, ’k zal by u zyn daar gy u wend,
En u geleiden; want die plaats is my bekent.

                        SILVIA.

Vaar wel gy herders; vaar ook wel gy groene weiden;
Vaar wel gy bosschen, en gy beeken vaart steeds wel.

ERGASTUS.

Zy spreekt op eene wys dat niet gelykt naar spel,
En ’t schynt dat zy ook zonder schroomen,
De laatste reis heeft voorgenomen.

[p. 111]

REI. 1

Al ’t geen de dood ontslaakt, gy, Mingod, zamen bindt,
2 Gy zyt een vriend der vreê, zy van oneenigheden;
Gy, triomfeerend van haar zegepraal, verwint
En heerscht; en daar uw magt twee zielen t’zaam kan kneden
En hecht, maakt gy gelyk den hemel zelve d’aard,
Zo dat gy haar niet schuwt, maar acht uw byzyn waard.
Hier boven heerscht geen toorn: het menschelyk bevroeden
Brengt gy tot stilte, en dempt den innerlyken haat;
Gy die een Heer zyt van zachtzinnige gemoeden
Dempt duizend wrevelheên, en keert ten goeden ’t quaad;
En maakt schier door uw kracht en opperste vermogen,
Van ’t sterflyk eenen kring die eeuwig wort bewogen.

1 REI. deeze Rei, gelyk hier voor gemelt is, wort ook niet gezien in de oudste drukken, zelf in dien van Aldus, noch in het handschrift van Tasso; doch ik heb bevonden dat dit vaers het begin van een Bruiloftsdicht is, door Tasso gemaakt op het Huwelyk van Don Cezar van Este, namaals Hertog van Modena, en de Princesse Virginia de Medicis; beginnende met de woorden van deezen Rei:

Ciò, che morte rallenta Amor restringi &c.

te lang om hier in te lassen; doelende hier op, dat de liefde, door het huwelyk, de schade der stammen, door de dood overgekomen, weder vergelt; weidende ondertusschen deftig uit in den roem der doorluchtige Geslachten van Est en Medicis, en van dit edel bruilofts Paar; gelyk te zien is in het 2. deel van Tassos rymwerk.

2 GY ZYT EEN VRIEND DER VREE. Tasso spreekt hier van de Huwlyks liefde, die altyd in rust, eendragt, en vrede verbeelt wort: maar de ongelukkige minnaars noemen de liefde dikmaal wreed, tirannig, boos, ja helsch, en al wat meër de onverduldigheid en wanhoop kan uitbraaken. Noch grooter onderscheid is’er tusschen de hemelsche en aardsche liefde, gelyk hy in een ander gedicht zegt:

O Liefde, die hier by den sterveling op aarde
Het grootste lyden zyt;
Onzeker in ’t bestant, maar zeker vol van stryd;
Een schrikkelyke storm die dikmaal onheil baarde,
Gelyk een felle wind de holle zee beroert;
Gy zyt by d’ Engelen, daar gy ten hemel voert,
Volmaakt, bevryt van vlek en rimpel,
Vernoeging, vol vermaak en simpel,
Een stille rust, en vaste vreê,
En vreugd die eeuwig duurt, en ’t waar behaagen meê.


Continue

[p. 112]

VYFDE BEDRYF.

ELPINUS. REI.

                        ELPINUS.

De wet waar door Cupid’ altyd zyn ryk bestiert,
Is waarelyk niet hard, noch tegen recht of reden,
Zyn doen, vol voorschikkinge en zo vol verborgentheden,
Dikmaal van menig een t’onrecht veroordeelt wiert.
Ha! door wat groote kunst en onbekende wegen
Leid hy den mensch tot heil en d’allergrootsten zegen,
En zet hem in ’t vermaak 1 zyns lusthofs van de min,
Wanneer hy meent, hy zinkt het diepst’ der rampen in.
Zie daar, Amintas zich neêrstortend van om hoogen,
Is op den top van het vernoegen opgetoogen.
O zaalge Amint, o nu gelukkigste op der aard,
En zo veel meêr, hoe meêr gy de bedrukste waart.
Nu, door uw voorbeeld, wort my ook vergunt te hoopen,

I ZYNS LUSTHOFS VAN DE MIN. Schoon de dichters het ryk en gebiedt der liefde over hemel en aarde stellen:

Waar ken het hemelsch hof doch Godtheidt ons gelyk
In breedtheidt onbepaalt van eeuwig streckendt ryk.

zegt Venus by Hooft, nochtans is haar een byzonder hof toegeeigent, het welk het paradys, de hemel en lusthof der liefde genoemt wordt, daar is eeuwige lente, altyd vreugd en alle bedenkelyke weelde; dit is van de ouden meest verdicht in Cyprus te zyn, gelyk ook Petrarcha in zyne Triomf der liefde, en Politiaan in zyn gedicht, op het steekspel van Juliaan de Medicis, zulks volgen. Doch het wort ook figuurlyk op andere plaatzen gestelt; gelyk Ariosto het zelve onder den naam van het paleis van Alcina heeft beschreeven, en Tasso door den hof van Armida uitgebeelt heeft. op welken hof ook aangemerkt wort, dat na het vertrek van Reinout uit die plaats, de zelve schielyk geheel verdween, aanwyzende de vergankelykheid, en ydelheden der aardsche vermaaken.


[p. 113]

Wanneer het weezen zal, zo dus ’t geval wil loopen,
Dat ooit die schoone maagd,
Zy, welker wreedheid my zo plaagt,
Die onder eenen lach van deernis in ’t verholen,
Het doodelyke staal van wreedheid houd verscholen,
Myn wond zal heelen, door meêdogen zonder schyn,
Die zy, door haar geveinsd meêdogen ende liefde
My in den boezem griefde.

REI.

Die, ons hier nadert, is de wyze Elpyn,
Hy spreekt bly van Amintas, even
Of hy noch was in ’t leeven,
Hem noemend zalig en gelukkig boven al:
O harde troostzalf voor der minnaars droef geval.
1 Hy zal een minnaar dan, misschien, gelukkig noemen
Die sterft, en, na zyn dood, als elk zyn min zal roemen,
Noch deernis vind in ’t hart van zyn vriendin;
Dit hoopt hy, dit noemt hy den lusthof van de min.
Met wat geringe loon, voor al hun leet en zwoegen,
Kan de gevlerkte god zyn dienaars hart vernoegen!
Zyt gy, Elpyn, dan in zo zwaare ellend,
Dat gy gelukkig noemt ’t beklaaglyk end
Des ongelukkigen Amintas, en zyn sterven?
En woud gy zelf ook zulk een lot verwerven?

                        ELPINUS.

Verheugt, o vrienden, uwen geest:
’t Gerucht is valsch geweest,
Dat van zyn dood u quam ter ooren.

1 HY ZAL EEN MINNAAR DAN, MISSCHIEN, GELUKKIG NOEMEN DIE STERFT, EN, NA ZYN DOOD, enz. Dus spreekt Gallus mede by Virgilius:

Och och, hoe stil en zacht wil myn gebeente rusten,
Zoo namaels uwe fluit verhaal myn vryery.


[p. 114]

REI.

O blyde maar, hoe troost ons, dit te hooren:
Is ’t dan niet waar dat hy zich wierp van boven neêr?

                        ELPINUS.

Voorzeker, maar die worp was wel gelukkig,
En, onder schyn van eene dood zo drukkig,
Bragt hy hem ’t leeven, vreugd en eer.
Hy legt nu vrolyk in den schoot ontfangen
Van zyn beminde nimf, na endeloos verlangen,
Nu zo meêdogende als voorheenen wreed;
Zy droogt de traanen van zyn oogen en zyn wangen
Met haare lipjes, tot verquikking van zyn leet.
Ik ga aanstonds Montaan, haar vader, vinden,
Om hem te leiden daar die twee gelieven zyn;
Zyn wil ontbreekt slechts om hen zamen te verbinden,
Dan zien zy haast een end aan hun verdriet en pyn.

REI.

Gelyk is hunne jeugt, gelyk zyn hunne stammen;
Vereenigd is hun wensch door zuivre minnevlammen:
En d’oude man Montaan, die met begeerte wacht
Op jonge neefkens, al de hoop van zyn geslacht,
Om zynen ouderdom te troosten met genoegen,
Zal zeker zynen wil naar hunnen wille voegen.
Maar gy, Elpyn, verhaal wat god, of wat geval,
Amintas heeft bewaart dus stortende in het dal.

                        ELPINUS.

Ik ben te vrede: 1 hoor, hoor ’t geene ik met myn oogen
Gezien heb: ’k was niet ver van myn spelonk getoogen,

1 HOOR, HOOR ’T GEENE IK MET MYN OOGEN GEZIEN HEB. Schoon men zonder oogen niet kan| zien, zonder ooren niet hooren, noch


[p. 115]

Die digt by de valleie legt,
En schier is aan den voet van het gebergt gehecht,
Alwaar de zy des Bergs een inham komt te maaken.
Hier was ’t dat Tirsis en ik yvrig zamen spraaken
Juist van die schoone, die ons in het zelve net,
Hem eerst, en my daar na, verstrikte en hiel bezet;
En, wyl ik bezig was myn zoeten dienst, ver boven
Zyn vlucht en vryen staat, met vrolykheid te looven,
Trok schielyk een geschreeuw onze oogen naar om hoog;
1 Het zien van eenen mensch van boven neder storten,
En hem te zien om laag in dichte struiken horten,
Was alzo haast gedaan als zich de klank bewoog.
Een luttel boven ons, hing aan den berg en neven
Een groote bundel groen, schier als in een geweeven
Van kruiden, doornen, braam en menig wilden tak;
Hier, eer hy elders viel, deed hy een’ zwaaren smak:
En schoon die door ’t gewicht moest van zyn lichaam breeken,
En hy noch laager en noch verder quam gestreeken,
Tot daar wy stonden, schier voor onze voeten neêr,
Was dit gestrengelt groen van zulk een tegenweer,
Dat het de grootste kracht heeft van den val gebroken
Dat hy niet doodlyk was;
Doch evenwel zo zwaar dat hy lang lei in ’t gras
Bezwymt, gansch buiten zich, en d’oogen toegelooken.
Op ’t onverwacht gezicht, hem kennend van naby,
Heeft de verwondering ons verstomt en ’t medely:
Maar ziende dat hy noch niet dood was in ’t beschouwen,

spreeken zonder mond; niet te min als men van een vreemde zaak spreekt die schier onmogelyk schynt, pleegen de oude te zeggen: met de oogen zien, met de ooren hooren, met den mond spreeken.

I HET ZIEN VAN EENEN MENSCH VAN BOVEN NEDERSTORTEN enz. Wyze van spreeken om een groote snelheid uit te drukken, gelyk Sannazar van de Vlietnimf spreekt: ,,Het zeggen van deeze woorden, en zich in water te veranderen, en zich door den verholen weg te begeeven, was een en de zelfde zaak. En Tasso van Clorinda en Argante, toen zy de wachtbenden van den stormtoren overvielen:

In zulk een wyz’ gelyk de snelle blixem blaakt,
Met weerlicht dondert in een punt, en aanstonds raakt;
Beweegen, komen, en den hoop gelyk te wonden,
Doorbreekend scheuren, in een oogenblik bestonden.


[p. 116]

En dat hy mogelyk het leeven zou behouwen,
Is onze droefheid wat gematigt en de schrik.
Toen gaf my Tirsis op dat eigenste oogenblik
Eerst kennis van ’t geheim, en zyn angstvallig minnen.
Maar onderwyl dat wy raadpleegden met de zinnen,
Tot zyn herstelling, en dat wy mitsdien
Gezonden hadden om 1 Alfezibeê, aan wien
God Febus heeft geleert de kunst der artsenyen,
2 Toen hy my schonk de lier, en 3 speelstift tot verblyen,
Was ’t dat daar Silvia en Dafne ons verscheen,
Die (zo ’k daar na verstond) vast zochten met geween
Dat lichaam, ’t geene zy daar meenden dood te vinden.
Maar Silvia, toen zy aanschouwde haar’ beminden,
En zag Amintas kaak zo teêr, van blos ontverft
En flaau, 4 als geen viool verbleekt die zacht versterft,

1 ALFEZ1BEE. Menage zegt dat hier misschien Hieronimus Brasavolo, vermaart medicyn in dien tyd des Hertogs van Ferrara gemeent zy, zoon van Antoni Musa Brasavolo, ook beroemt arts in die Stadt, en schoonvader van J. B. Pigna. Van welken Antoni, Tasso mogelyk ook spreekt in zyn verlost Jerusalem:

En reets Erotimus stokoud, die was gebooren
Aan d’oever van de Po, enz.

2 TOEN HY MY SCHONK DE LIER. In de 1 Uitkomst van het 3 Bedryf is gesproken van Elpyns ruispyp, doch hier wort hem de lier op- gedraagen; schoon aan veele Dichters maar een speeltuig wort toegeëigent; nochtans heeft die veranderinge plaats, als zy van verscheide stof en zaaken zingen; Virgilius Eneas begint aldus by Vondel:

Ik heb met lust voorheene een Herderswys gestelt
Op eenn dunnen halm,

en verder:

Nu eens vervaerelyk de kryghstrompet gesteecken,
Den kryghsman opgehaalt enz.

3 SPEELSTIFT, Plettro (Plectrum in het Latyn) zynde een pennetje van ivoor, hout of andere stoffe, daar de speelers op de cither, lier of luit, de snaaren mede sloegen; gelykmen aan de oude gedenkpenningen en beelden zien kan.

4 ALS GEEN VIOOL VERBLEEKT. Dodoneus en andere kruidkenners melden van dry soorten, van vioolen, purpere, witte en bleeke; van deeze laatste spreekt hier Tasso. Virgilius vergelykt den dooden Pallas mede by eene quynende vioole; gelyk men dus ziet by Vondel:

-- Hier leggen zy
Den dooden jongelingk om hoogh op strooi, daar hy
Een treurende viool of maibloem, die aan ’t quynen,
En van een maeght den steel ontruckt, gelyk wil schynen ;


[p. 117]

En zy hem quynen zag op ’t uiterst van zyn leeven,
Gelyk hy aanstonds scheen den laatsten snik te geeven,
Gaf zy een gil, gelyk een woedende Bacchant,
En slaande voor haar borst met d’eene en d’andre hand,
1 Liet zy zich aanstonds op het leggend lichaam vallen,
En voegde toen terstont
Haar aangezicht by ’t zyne, en minlyk mond aan mond.

REI.

Hoe wederhiel de schaamt’ haar niet met allen,
Haar, die zo streng en zo afkeerig is van zin?

                        ELPINUS.

De schaamte wederhoud alleen een zwakke min;
Maar z’ is een zwakke toom voor liefde in top gevloogen.
Daar na, gelyk of zy een bron had in haare oogen,
Besproeide zy door haar geween
Zyn aangezicht, zo koud als steen,

Een bloem, wiens verf noch niet bezweeken, niet verdort,
Van haere moeder d’aerde en dau niet langer wort
Bevochtight en verquickt.

ook wort de verwe der verliefden, door de dichters by de bleekheid der vioolen vergeleeken, dus hoortmen Petrarcha:

Zo liefde is met het bleek van de viool geverwt,

en op een andere plaats:

Verliefde en bleeke veldvioolen.

Eenige hebben verziert dat Jupiter aan de aarde beval de lekkere vioolen voort te brengen, op dat zy Io, in een koe verandert en omzwervende, tot voedsel zouden dienen.

1 LIET ZY ZICH AANSTONDS OP HET LEGGEND LICHAAM VALLEN enz. Menage dunkt het genoeg zou weezen, dat Silvia hier ingevoert wierd als toestemmende in de liefde en het huwlyk van Amintas; zonder dat zy, die zelf van Cupido genoemt was:

---- allerwreedste maagd.
Die ooit Dianas rei gevolgt heeft en behaagd.

aldus, op eenen oogenblik, ontstak en blaakte in liefde, en zoveele uiterlyk bewys van genegenheid gaf: doch hy antwoord voor my, aanhaalende het geen Elpyn hier bybrengt:

De schaamte wederhoud alleen een zwakke min;
Maar z’ is een zwakke toom voor liefde in top gevloogen.


[p. 118]

En was dit water van zo wonderlyk vermogen
En groote kracht, dat hy bequam;
En, openende flaau zyn oogen zwak en stram,
Drong hy uit zyne borst een droef Ai my! naar buiten,
Maar dit bedroefde Ai my! vol smart,
Dat zich zo bitter toen afscheide van het hart,
Quam in den adem van zyn Silvia te stuiten,
En wiert ontfangen van haar’ lieffelyken mond:
Daar het zich datelyk verzacht en zoet bevond.
Wie kan nu recht verklaaren,
Hoe vrolyk, op dat punt, die twee gelieven waaren?
Daar elk nu zeker van des anders leeven was,
En daar Amintas nu verzekert wierd zo ras
Der wederliefde van zyn schoone herderinne?
En zich verbonden zag met haar door zuivre minne?
Een dienaar van de min begrypt die zoetigheid,
1 Doch die wort niet verstaan, veel minder nagezeidt.

REI.

Maar is Amintas dan zo haast geneezen,
En verder voor ’t gevaar zyns leevens niet te vreezen?

                        ELPINUS.

Amintas is gezond, alleen zyn aangezicht
Is hier en daar geschramt, hoewel zeer licht,
En ’t lyf is wat gekneust gelyk men wel kan denken;
Maar hy kreunt zich des niet, en ’t kan hem ook niet krenken.
2 Gelukkig hy die zo een groote blyk,

1 DOCH DIE WORT NIET VERSTAAN, VEEL MINDER NAGEZEIDT. zo spreekt ook Petrarcha in een klinkdicht:

Met zulk een zoetheid wond en zalft de min myn hart,
Dat ik het niet begryp, noch minder kan verhaalen.

2 GELUKKIG HY, DIE ZO EEN GROOTE BLYK enz. Het verhaal en dit Bedryf ten ende loopende, is het tyd om het voornaamste te laaten hooren, van het geene hier over, en op het geheele Spel geoordeelt is.


[p. 119]

Getoont heeft van zyn liefde, en te gelyk
Nu ’t zoet der liefde komt te smaaken,

Menage berispt dit laatste Bedryf, als het minste lofwaardig zynde: daar, volgens Cicero, zeght hy, het ende der Toneelwerken het volmaaktste moet zyn; daar nochtans dit Bedryf maar uit een Uitkomst bestaat, en deeze eenige Uitkomst maar uit eene eenvoudige verhaalinge van het geene Amintas, zich van de steilte werpende, wedervaaren is. Dat Tasso hier Amintas en Silvia zamenspreekende kon ingevoert hebben, dewyl zy in geen deel van dit Spel, schoon de Hoofdperzoonaadjen zynde, zamenspreekende gevonden worden; en noch te meêr kon hy zulks gedaan hebben, om dat dit Herderspel van kortheid word besproken; en dat het Herderspel (gelyk Aristoteles van het Treurspel zegt) een naabootzinge moet zyn van een voleindig en volmaakt werk, met bequaame en genoegzaame langheid. Hier op wort door Fontanini in deezen zin, geantwoord; dat dit laatste Bedryf niet minder aangenaam als noodzaakelyk is, als behelzende den uitslag van Amintas val, en het vernoegen der beider gelieven; wordende dus de geheele geschiedenisse met goede order beslooten en geknoopt. Dat Amintas en Silvia voorheenen niet gevoegelyk zamenspreekende konden vertoont worden, dewyl zy zo wreed beschreeven word, als blykt in den Voorredenaar:

In ’t ongevoelig hart der allerwreedste maagd,
Die ooit Dianas rei gevolgt heeft en behaagt;

ook om haaren afkeer jegens Amintas, na dat hy haar zyne liefde geopenbaard had, gelyk Amintas in de 2 Uitkomst van het 1 Bedryf, aan Tirsis verhaalt:

Toen is zy wech gegaan,
En wou my nooit meêr zien, of ooit ten woorde staan.

en verder, zynde de val van Amintas, met groot oordeel van Tasso, niet op het Toneel geschiet, volgens de les van Horatius, in zyne Dichtkunst, aldus by Pels:

Men wacht’ zich echter iets op een Tooneel te brengen,
Zo ’t voeglykheid, en schyn van waarheid niet gehengen.
’t Geen niet vertoond dient, zy dan door welspreekenheid
Van woorden in ’t gemoed gedrukt, en uitgeleid.

kunnen zy daar na niet op het Toneel verschynen, zonder d’aanschouwers van plaats te doen veranderen, het welke stryd tegen de bekende Toneelwetten. Het zou ook nu niet aangenaam zyn Amintas te zien, dewyl hy door den val wat letzel gekreegen had, gelyk hier boven staat:

----- Zyn aangezicht
Is hier en daar geschramt, hoewel zeer licht,
En ’t lyf is wat gekneust..

Dat verder dit Herderspel ten onrecht van kortheid word besproken: dewyl de deugd der kunsten en zaaken niet naar de groote, maar naar de waarde moet geschat worden; anderzins zou het de kei van den diamant winnen; dat de aangenaamheid van dit werk het zelve zo kort doet schynen, alzo daar niets verdrietigs noch onnoodigs verhandelt wort; dat het ook omtrent


[p. 120]

Aan wien ’t geledene gevaar en zwaar verdriet,
Nu hyze in blydschap enden ziet,


de 1900 vaerzen bereikt; daar diergelyke Toneelstukken, volgens Angelus Ingenieri niet over de 2500 dienen te loopen, schoon Guarini zynen getrouwen Herder om en by de 6700 gerekt heeft; waar van ook, toen het te Mantua voor de Koninginne van Spagne vertoont wiert, 1600 vaerzen afgenomen wierden, zonder dat het gezeide Herderspel daar eenigen hinder door hadt; zynde een blyk dat daar veel overtolligs in is; en ten laatsten dat deezen Amintas zowel geschikt is volgens de regels, datmen, met een onbelemmert oog, het geheele werk in en door kan zien, zonder door veele onnoodige Episoden verhindert te worden; eene eigenschap waar van Ariftoteles aldus schryft: ,,Des behoortmen in de ztchtbaare lichaamen en dieren zodanig eene grootheid te vinden, dat men dezelve in eenen opslag der oogen kan begrypen; zo moet men ook in de Fabel eene langte vinden, en die zodanig gestelt, datmen die in de geheugenisse kan houden." De Hertog van Telese sluit zyne aanmerkingen over Amintas in deezer voegen, ,,Dat de Auteur hem bynaar geheel verhaalenderwyze (modo narrativo) opgestelt heeft, het welke eigen aan het Heldendicht is, niet denkende dat de eigenschap van het Toneelwerk de verbeeldinge (modo reppresentativo) is; en dus is het verhaal van Amintas aan Tirsis van het begin zyner liefde; de voorval van Silvia met den Satir en Amintas, door Tirsis in het openbaar gebragt; de vertellinge die Nerina doet van Silvias wedervaaren; de geene die Ergastus van Amintas val ophaalt, en voor het laatste Elpyn die al het geschiede den Rei bekent maakt."
Fontanini toont hier op, dat de Toneelspeelen ook de zaaken aanvaarden, die buiten de plaats en tyd aan het Toneel vergunt, geschied zyn: dewyl anders een zonneschyn of dag niet lang genoeg zou zyn de zelve te vertoonen; dat de Toneelwerken in bedryven afgedeelt worden, om dat daar door by den aanschouwer eene waarschynelykheid bewaart wort: alzo de Perzonaadjen onderwyl iets verhandelen kunnen, het geene ongevoegzaam, of al te lang zou zyn om werkelyk te vertoonen; Aldus heeft het verhaal van Amintas aan Tirsis, van den oirsprong zyner liefde, geen gemeenschap met de bedryven van het Toneelspel, als zynde voor veele jaaren aangevangen; doch was dit verhaal noodig, om, volgens het gebruik der Toneeldichters, in het eerste Bedryf kennisse en openinge der zaaken te geeven. Wat de verhaalinge van Tirsis, aangaande het gebeurde van Silvia met den Satir en Amintas, de vertellingen van Nerina, van Ergastus en Elpyn belangen, dat die met zo veel aardigheid zyn behandelt, dat Panigarola hen eenen grooten lof toeschryft; die verder ook het onderscheid der twee beroemde Grieksche Blyspeldichters Menander en Filemon aanhaalt, hier in bestaande: dat de werken des eerstgenoemden geen vermaak gaaven, dan als zy vertoont wierden: maat die van den tweeden behaagden ook in het leezen, en wierden licht verstaan en begreepen; vergelykende verder by deeze twee Grieken, de uitmuntende Dichters Tasso en Guarini, betoonende dat Amintas aan den leezer zeer gemakkelyk, en zyne handelingen zeer zacht en klaar van van yder verstaan worden; daer de Getrouwe Herder, in het vertoonen, mogelyk

[p. 121]

Zelf d’allersmaakelykste en zoetste sauze maaken.
Maar gy, vaar wel, ik vang myn reis weêr aan,
Om al ’t gebeurde te verhaalen aan Montaan.

meerder mag behaagen, maar aan dien den zelven leest, op zommige plaatzen, eene ruwe ongelykheid en ongemakkelykheid baart; dewyl men in de zelve iets moet vooronderstellen om wel te begrypen, dat anders duister zou blyven; dat Tasso, daar hy twyffelt dat eene zaak, die onder twee of dry Perzonaadjen voorvalt, door hunne woorden en beweegingen niet wel uitgedrukt zou worden, liever de zelve doet verhaalen; ontvouwende aldus de omstandigheden, die men anderzins zoude moeten vooronderstellen, indien de zaak, als gebeurende, op het Toneel vertoont wiert; en in tegendeel Guatini veele moeielyke zaaken op het Toneel brengt, die in het leezen verklaaringen van nooden hebben. By voorbeeld, Tasso willende kenbaar maaken het gewelt, door den Satir aan Silvia gepleegt, doet (schoon hy die nimf niet naakt op het Toneel behoefde te doen verschynen) die geschiedenisse, door Tirsis zeer kennelyk, met alle haare omstandigheden verhaalen:

En ziet, daar hebben wy het maagdeke vernomen,
Ontkleed, enz.

Guarini heeft bynaar een zelfde voorval willen te pas brengen: te weeten het gewelt dat een Satir aan Corisca poogt te doen, gelyk men daar in de 6 Uitkomst van het 2 Bedryf ziet, alwaar, door het vertoonen, licht wort begreepen dat Corisca valssche en aangehechte hairlokken heeft, die zy los maakt, en in handen van den Satir laat, het welke in het leezen zo klaar niet is, als het zoude zyn, indien het door eenen derden verhaalt wiert. En eindelyk dat Tasso het inzicht gehadt heeft, om den leezer met natuurlykheid en klaarheid te voldoen; en Guarini om zelfs de moeielykste zaaken op het Toneel te verbeelden; en datmen kan zeggen dat de meeste hedendaagsche Toneelstukken kunnen vergeleeken worden by die van Menander, die zo wel niet te begrypen noch behaagelyk in het leezen zyn, dan als zy, vertoont wordende, voorkomen.

[p. 122]

REI.

Ik weet niet, of al ’t leet en bitter,
Het geene Amintas heeft beminnende beproeft,
En hem, al dienend en wanhoopend, heeft bedroeft,
Met tegenwoordig zoet kan loonen zyn’ bezitter:
Maar smaakt het beter aan ’t gemoed,
Dat wy na ’t quaade proeven ’t goed;
Zo wil ik u, o liefde, smeeken,
Dat my die grootste vreugd en zegen mag ontbreeken;
Begunstig andren op dien voet:
Laat my myn lieve nimf ontfangen,
Na korten dienst, na kort gesmeek en kort verlangen;
En laat geen zwaar verdriet noch pyn
1 De saus van onze vreugd en zoetheyd zyn;
Maar zachte verontwaardigingen,
En zachte en zoete weigeringen,
En twist en oorlog, waar op volgen reis op reis,
2 Herstellende ’t gemoed, bestant of vaste peis.

EINDE.

I DE SAUS VAN ONZE VREUGD enz. Condimenti. Cefar Cremonin zegt ook in zyn Pompe Funebre:

Amor non è martire &c.

De liefde is smert noch lyen,
Maar aangenaame lust;
Die ramp noch leet ooit komt bestryen,
Dan tot een saus van zachte rust
En een volmaakt behaagen,
Die zy heeft zaam gemengt van vrede- en gramschaps vlaagen
Voor haare dienaars, die haar krachten zyn bewust.

2 HERSTELLENDE ’T GEMOED enz. Terentius in Andria, aldus by Zwaardekroon.

Des Minnaars onmin is vernieuwing van de min.

Continue

[p. 123]

1 VENUS,

Zoekende den Vluchtende

KUPIDO.

IK, daalende uit den 2 derden hemel,
Daar ik heersch als godesse en koningin,
Zoek mynen zoon in dit gewemel,
Den vluchtenden Kupido, god der min.
Die, daar hy gistren zat in mynen schoot te speelen,
Het zy zulks by geval of opzet is geschiet,
Dat weet ik zeker niet,
Heeft zachtjes, onder ’t streelen
En lachende van mond,
Met zyne goude pyl myn slinker zy doorwondt;
Toen is hy fluks van my gevloogen,
Uit vrees der straf, zo ik hem schuldig vondt,
Nu weet ik niet waar ’t wichtje zy getoogen.
Ik, die een moeder ben en zacht van aart en teêr,
Heb, nu meêdogentheid myn gramschap zet ter neêr,


I VENUS, ZOEKENDE DEN VLUCHTENDE CUPIDO. Deeze vaerzen, waar in Tasso het gedicht van den Griekschen poeet Moschus, voor het grootste gedeelte naargevolgt en uitgebreid heeft, worden veel achter Amintas geplaatst, als hebbende veele overeenstemminge met des zelfs voorredenaar Cupido; waarom den leezer dezelve hier ook medegedeelt worden.

2 DERDEN HEMEL. Volgens de stellinge der ouden en Ptolemeus, die onze aardkloot tot een vast middelpunt stelden, was de Maan in den eersten, Mercuur in den tweden, en Venus in den derden hemelkring ge- plaatst; en dus bidt ook Amaril, by Guarini, aan Venus:

Donna del terzo giro,
Se mai provasti di tuo Figlio il foco,
Habbi del mio pietate.

Regeester van den derden kring,
Indien gy ooit het vuur van uwen zoon moest smaaken,
Zyt nu meêdogende aan de vlam die my doet blaaken.

[p. 124]

Myn yver aangewent om hem weêrom te zoeken;
Ik heb myn hemelkring doorkruist in alle hoeken,
Den ronden trans van Mars, en andre sterren meêr
Die onbeweegbaar zyn, of draaien op haar keer,
Daar is geen plaats in ’t eene of ’t ander hemelteken
Alwaar hy zich bevind, of heimlyk kan verfteeken.
Zo, dat ik tot u nederdaal,
Zachtzinnige en vreedzaame stervelingen,
By wien, ik weet, dat hy zich ophoud menigmaal,
Om te verstaan uit uw verhaal,
Of zich myn vluchteling by u wist in te dringen.
Doch ’k hoop hem niet te vinden onder u,
Aanlokkelyke Maagden, al te schuw,
Want schoon hy dikmaal komt rondom gevloogen,
En om uw aanschyn speelt en lokken, mond en oogen,
En vaak klopt op de deur van uw meêdogendheid,
En bidt, en smeekt dat hem geen schuilplaats werd ontzeidt,
Daar is niet een van u, niet eene, zou ik meenen,
Die hem verblyf wil in haar borft verleenen,
Alwaar zich wreedheid en verachting steeds vertoont.
Maar gy, beleefde Mans, ’k hoop dat hy by u woont,
Van wien dat niemant zich zal verontwaardigt houwen,
Dat hy hem, by zich, in zyn woonplaats mag beschouwen;
Des keere ik my tot u, myn toegenege schaar;
1 Zeg my, waar is myn zoon? zeg my, waar is hy? waar?
Die my van u, hem zal vertoonen,
2 Zal ik op ’t vriendelykst beloonen,

1 ZEG MY, WAAR IS MYN ZOON? enz. De ouden hadden ook eene gewoonte, gelyk noch by ons in het gebruik is, wanneer iets verlooren was, om door uitroepinge en bekentmaaking, het zelvige weder te krygen. Dus zietmen by Apuleus, hoe Venus, Psyche, als haar weggeloope Slaavin, door Mercuur doet omroepen.

2 ZAL IK OP ’T VRlENDELYKST BELOONEN, enz. De ge- woonelyke belooninge aan den vinder toegezeid. In den aangehaalden omroep van Psyche, belooft Mercuur zeven zoete kusjes van Venus. Veele Dichters hebben hier op verscheide geestige invallen gehad, waar onder dit van Marino, geen der geringste word geschat:

Udito hò, Citerea,
Che del tuo grembo fore
Fugitivo il tuo figlio à te cela,
E promesso hai baciar chi te ’l rivela.


[p. 125]

Met eenen lieven kusch van mynen rooden mond,
Zo aangenaam zo zoet ik imant heb gegont:
Maar die hem wederom doet tot my keeren,
Daar hy nu wilig loopt als balling achter ’t land,
Verwagt van my, tot loon, zo groot een pand,
Dat hem myn magt niets grooters kan vereeren,
Al schonk ik hem naar zynen zin,
Het gantsche koningkryk der min;
En ’k zweer u, by de helsche stroomen,
Dat ik ’t beloofde naar zal komen.
Zeg my, waar is myn zoon? ik voel myn hart bezwaart:
Maar, yder zwygt. Hoe nu: ben ik geen antwoord waard?
Hebt gy hem niet gezien. Het kon misschien geschieden
Dat hy, als onbekent, by u is komen vlieden;
Dat hy de vlerken snel en vlug
Heeft afgerukt van zynen rug,
Den koker, boog en schichten;
Ook afgelegt, om zich in ’t loopen te verlichten,
Met al het andere cieraad,
En grootsche tekens van zyn zege en hoogen staat.
1 Doch ’k zal u datelyk vertoonen zulke merken,


Non languir, bella Dea,
Se vai cercando Amore
No ’l cerca, dammi ol bacio, io l’ hò nel cor.

Ik heb, o Cithere, verstaan,
Dat uwen zoon uit uwen schoot geloopen
En, vluchtend, in ’t verborgen is gesloopen,
En gy een’kusch belooft aan dien hem u wyst aan.
Zo gy den Minnegod gaat zoeken
O schoone Mingodin, zyt niet benart,
Zoek hem in holen noch in hoeken,
Geeft my den kusch: ik heb hem in myn hart.

Hy heeft de dry laatste regelen ook op deeze wyze gestelt:

Dammi il promesso bacio,
O fa ch’ ella me ’l dia
L’ hà ne’ begli occhi suoi la donna mia.

Geef my ’t beloofde kusje, o Mingodin,
Of maakt dat my het geeft myn zielsvriendin:
Den God der min, met zyn vermogen,
Heeft myn beminde in haar schoone oogen.

I DOCH ’K ZAL U DATELYK VERTOONEN ZULKE MERKEN enz. Zeer aardig en natuurlyk word hier Cupidos gedaante en afbeelding beschreeven; de welke ook in het geheel, of ten deele, van veele andere Dichters gevolgt is.


[p. 126]

Dat gy hem lichtelyk zult kennen aan zyn werken.
Kupido die het daar op draait en went,
Dat hy van u niet wort bekent,
Schynt, schoon hy oud is en vol listigheden,
Zo klein voor ’t oog gelyk een kind,
Zo in zyn aangezicht als andre leden,
En, als de kinders, onstantvastig m zyn zeden,
Beweegt hy zich gestadig als de wind;
En ’t schynt dat hy zich in geen eenen staat kan voegen,
Noch rustplaats vind tot zyn genoegen;
In scherts en kinderspel hy al zyn wellust vind:
Maar schadelyk is zyn geschers, en vol gevaaren;
Hv is zeer haast vergramt, zeer haast weer tot bedaaren;
En in zyn aangezicht ziet elk bynaar in een,
Het lachen en geween.
Gekrold en goudkleur zyn en zwieren zyne lokken,
En op die zelve wyze alsmen Fortuin verbeelt,
Is ’t hair zeer lang en dik dat op zyn voorhoofd speelt,
Maar ’t achterdeel is naakt, gelyk als uitgetrokken.
De verf van zyn gelaat is gloeiender als vuur.
Zyn voorhoofd toont een stoute en dertele natuur,
Zyn vlammende oogen, vol bedrog en lachernyen,
Draait hy zeer dikmaal, dwers, en van ter zyen,
En ziet, ter gluips, elk in ’t gezicht,
En nooit ziet hy recht uit in ’t licht;
Met zyne tong, die eerst schynt van de melk gekomen,
Doet hy zyn rede zacht en lieflyk stroomen;
En zyne woortjes zyn maar half, en onvolmaakt.
Hv is te wonder zoet en vleiende bespraakt;
Klaar en scherpzinnig zyn zyn’ vonden onder ’t spreeken.
1 Hy heeft in zynen mond een’ vriendelyken lach,

1 HY HEEFT IN ZYNEN MOND EEN’ VR1ENDELYKEN LACH enz. Venus, by Virgilius, Cupido verzoekende, om de gedaante van Ascaan aan te neemen, vermaant hem dus verder:

-------- En laat u’ niet verdrieten
De troni van dit kint naer ’t leven aan te schieten,
Op dat (wanneer Elize, op ’tkoningklyck bancket
Verheught, en by den wyn, die zorgh van ’t harte zett’,


[p. 127]

Waar onder hy met list steeds te verbergen plag,
Zyn valscheid, zyn bedrog en looze treken,
Als onder bloem en kruid de slangen zich versteeken,
Hy komt in ’t eerste voor, zeer nedrig en gering,
Gelyk een arme vreemdeling,
Beleeft in zyn gedrag en oogen,
Om u een schuilplaats af te bidden uit meêdoogen;
Maar, als hy eens ontfangen zy
Dan groeit allengs zyn hovaardy;
En speelt den meester met vermogen.
Hy wil de sleutels van een anders hart,
En, dat die ’t reets bewoont daar uitgedreeven wert,
1 En in die plaats wil hy een’ nieuweling ontfangen.
Hy maakt de reden zelfs tot zyn slaavin,
En geeft zyn wetten aan verstand en zin.
Eerst een zachtmoedig gast, gaat dan eens dwinglands gangen,
Die ’t al vervolgt en moort,
Het geen hem tegenstaat, en zyn bevel niet hoort.
Terwyl dat ik hem u zo kenlyk heb beschreeven,
Met al de tekens van zyn daaden en gelaat,
En van de wyze van zyn leeven,
Zegt my, bid ik, waar is myn zoon gebleeven?
Maar niemant die my hier ten antwoord staat?
Gy wilt hem mogelyk voor my verborgen houwen?
Gy hem verbergen? o gy dwaaze, ’t zal u rouwen:
Hy komt zo datelyk in ’t licht
Door duizend blyken van de tong en van ’t gezicht,
Zo dat ik u verzeker, (wilt vry schroomen)

U neeme op haere schoot, omhelze, en kusse onendigh)
Gy haer ’t verborgen vier en loos vergift behendigh
Ten lippen inneblaast.

I EN IN DIE PLAATS WIL Hy EEN’ N1EUWELING ONTFANGEN. Cupido, in Ascaans gedaante, op Didos schoot zittende, speelt dus zyne rolle:

Die zoon, die moeders last uitvoeren wil, begint
Allengs Sicheus uit haer hart en zin te wissen,
En pooght inwendigh ’t hart en haar gedachtenissen,
Nu koeler, en een poos van d’eerste min gespaent,
Door een herbooren min t’ ontsteeken, eer zy ’t waent.


[p. 128]

Dat u in ’t kort zal overkomen,
Het geen dien overkomt, die heimelyk en stil
Een adder aan zyn borst verbergen wil,
Die, schoon dat hy ’t niet wil verklaaren,
Zich door zyn kryten en zyn bloet zal openbaaren.
Maar nademaal ik hier niet vind dien ik begeer,
Zo wil ik, voor dat ik naar mynen hemel keer,
Gansch d’aard en zee doorzien, waar dat hy is vervaaren.

                EINDE.

Continue

[p. 129]

VERHANDELING

VAN HET

HERDERDICHT.

Een yder wort hier door zyn neigingen gedreeven, zegt Virgilius. Dit getuigt niet alleen d’ongeveinstheid der aankomende jeugt, maar ook de ryper tyd der menschen: want door deezen aangebooren en innerlyken trek zietmen zo veele verscheide keur en oeffening der vernuften; hier door pryst d’een het geene een ander laakt; hier door worden de staaten der menschen onderscheiden; en zal de landbouwer, zeeman en krygsknegt vroeg luisteren naar het geene daar de natuur hem inwendig toe aanport; en onder de veelheid der kunsten zal elk vroeg eene verkiezinge aanneemen; zelf yder kunst, in het byzonder aangemerkt, geeft stoffe tot verscheide bezigheden; zo worden, onder andere, de oeffenaars der Dichtkunst niet alle van eenen zelven geest, van eenen zelven lust gedreeven, en zagmen van oudts hunnen yver uitblinken om den lof des Allerhoogsten, of dien der dappere mannen op te haalen; en treurige en blyde gevallen, hooge en laage stoffe, deftige en boertige redeneeringen verkiezen, en dit alle meerder door eenen verborgen en aangebooren aart, dan door opwekkinge of voorbeelden van anderen. Onder deeze veelerhande oeffeningen der Dichtkunst, is altyd ook aangenaam geweest de natuurelyke en nederige trant van het Herderdicht, welks [p. 130] oudheid en waarde ik, met lust, getracht heb naar te spooren, en die my stof gegeven hebben tot deeze Verhandelinge.
    Onzeker en duister zyn alle schryvers wegens de vinders en oudheid der Herderszangen: eigenende eenige, met Diodorus den Siciliaan, dien vond aan Dafnis, den Siracuzaanschen herder, den vader der Gratien genoemt, toe, dien zommige ouder dan den Trojaanschen oorlog stellen; den zelven die van Theocryt en Virgilius, in hunne Herderszangen, zo geroemt en beweent wort, en van wien men deeze omstandigheden meldt: dat zyn moeder, eene nimf, van Mercuur bezwangert, hem, toen hy gebooren was, ten vondeling heeft doen leggen, en hy van de herders, die hem onder eenige laurierboomen vonden, Dafnis is genoemt; dat Pan hem in de Muzyk heeft onderweezen, waar in hy, als mede in de oeffeninge der jagt, zeer ervaaren is geweest. Verders wiert hy zeer bemint van eene Nimf, die hem bezwoer, dat hy geen gemeenschap met andere vrouwen zou houden. Dafnis, op eenen tyd zyne graazende ossen volgende, komt by het hof des konings, alwaar hy, om zyne schoonheid aangezocht zynde, de liefde van des konings dochter genoot. Waar op zyne Nimf, dit verstaande, hem van zyn gezicht berooft; hier op roept hy zynen vader Mercuur om hulp aan, die hem in den hemel nam; en in dat land een bron deed ontspringen, die Dafnis genoemt wiert, en by welke de Siciliaanen alle jaaren offerden. Andere, oude en jonger, stellen Comatas, mede een Siciliaan, den eersten der Herdersdichters, daar by voegende dit verhaal: Comatas diende eenen ryken doch gierigen heere, wiens vee hy hoedde, en van het [p. 131] welke, hy somwyl gewoon was de Zangodinnen te offeren, waar over zyn heer, dien dit bekent gemaakt wiert, hem zeer bestrafte. Comatas badt dat hy zich niet zoude vergrammen, dewyl de Muzen het hem alles in overvloed weder zouden vergelden. Hier op antwoorde de vrek: wel aan, men zal zien of u de Muzen, daar gy zo veel op betrouwt, zullen voeden; en deed Comatas in eenen hollen boom besluiten, laatende hem daar, om van honger te doen sterven; maar een jaar verloopen zynde, als hy wederkeerde tot die plaats, vond hy Comatas noch leevende en onbeschadigt, met veel honig rontom hem in den boom, die hem tot spyze had verstrekt, en waar by hy het leeven had behouwen: want de byen door de spleeten en scheuren des booms indringende, hadden hem dit zoet voedsel verschaft. Eenige geeven Diomus, die ook een zoon van Hercules wort geacht, of aan Stesichorus d’eere deezer uitvindinge; maar ik vinde ook, dat Diomus d’eerste was die het fluitspel en den dans by de Herderszangen voegde, en door deeze nieuwe cieraaden de veldpoëzy eenen nieuwen luister by zette; en dat Stesichorus zelve (mogelyk een ander van dien naam) een gedicht op de liefde, of de blindheid van den bovengenoemden Dafnis, gemaakt heeft. Men verhaalt, ook dat Orestes, met het beelt van Diana van Tauren, in Sicilien gelandt zynde, het zelve aldaar in een dorp, Tindaris genoemt, deed stellen, en hy zyne dankbaarheid aan den hemel betoonde, onder het vrolyk zingen der herders en landlieden; het welk aanleidinge tot de Herderszangen zou gegeeven hebben. Noch wort er verhaalt, dat voor Hiërons tyd, door eenen zwaaren oproer, andere zeggen door pest, in Sicilie veele men- [p. 132] schen weggerukt wordende, de landlieden hier om begonnen aan Diana offerhande te doen, en haaren lof door hunne boersche gezangen uit te breiden, maakende dus ook het beginsel van eenen feestdag, dien zy daar na alle jaaren vierden ter eere van Diana de Behoudster; en dit zal mogelyk ook het zelve feest zyn van het welke men leest, dat de boeren een gewoonte hadden het zy buiten of in des stadts schouburg te komen, en daar om stryd tegen elkander te zingen; zynde alle bekranst, met hun herders staf in de hand, en verzien van brooden daar eenige dieren op afgebeelt waaren, ook een bokkevel, uter genaamt, vol wyn, een korf met vruchten en vleesch; en dit stelden zy tegen den ander voor den prys. De winnaar streek dit alles naar zich, offerde daar van aanstonds de Zanggodinnen, en bood de vruchten van zyne overwinninge van huis tot huis aan, of strooide die op de drempels; leevende dus in eere en blydschap; terwyle de overwonne uit de stadt moest blyven, en, langs de velden dwaalende, zyn brood bidden; zynde dit opgeleid tot eene straffe, om dat hy het zyne rechtvaardig had verlooren. Op andere tyden was de prys somwyl een schaap, geit of koei, of een kunstige nap of beker, gelykmen by Theocritus en Maro ziet. Daar wort ook verhaalt dat de herders gewoon waaren in de dorpen en velden, hunne lofzangen voor de Veldgoden te zingen, om den zegen over hun vee en land te verkrygen, en dat dit de aanvang der Herderszangen geweest is. Het is zeker dat de Siciliaanen van oudts zeer beroemt zyn geweest in dat slach van gedichten, die ook Siciliaansche genoemt zyn. Zo port Moschus in zynen rouwzang over Bions dood, meer als eens de Siciliaansche Muzen tot treuren aan; en Virgi- [p. 133] lius begint zynen Pollio aldus, by Vondel:

O Zanggodinnen van Sicilie, nu gedrongen
Van een rechtschaape vreught, een’ hooger toon gezongen:
Want iegelyk is niet der elzeboomen vrient.


Niet min zyn ook de Arcaders vermaart geweest door hunne veldzangen, als die ook van jongs af aan door hunne landwetten gedwongen waaren zich te oeffenen in de zang- en dichtkunst, gelyk Polybius verhaalt, dat de jongelingen tot hunne dertig jaaren daar in onderweezen wierden, en verder: ,,De Arcaders zyn by na alleen die geene by welke de kinderen ten eersten van kindsbeen aan, volgens hunne wetten, geleert en gewent wierden lofzangen en liedekens te zingen, door welke yder, naar zyne vaderlandsche wyze, hunne goden en helden vereerde. Daar na de wetten van Philoxenus en Timotheus leerende, zo is ’t dat de kinderen alle jaar op de Feestdagen van Bacchus, op de toneelen, met dansen, fluitspel en groote vlyt, zekere speelen oeffenden, welke zy de kinderspeelen noemden, ook de jongelingen en vryers andere, die der mannen speelen genoemt wierden. Insgelyk vermaaken zy zich in hun gantsche leeven doorgaans, zo dikmaals als zy maaltyden houden, zo wel door gehuurde speelers en zangers, als door hunne eigen gezangen, die de een den anderen oplegt, elk op zyn beurt te zingen. Wat alle andere geleertheden en wetenschappen aangaat; indien ymant verzuimt daar kennis van te hebben, zulks achten zy niet voor schande: maar de zangkunde mogen zy niet verzuimen, dewyl de wet [p. 134] van die te leeren yder opgelegt is; zelf het bekennen van geene wetenschap noch bequaamheid tot zingen te hebben, op dat zy het zelve alzo zouden ontgaan, kan geen onschuld toebrengen, dewyl zulks schandelyk voor hunne levenswyze geacht wort. Ja dat meer is zy oeffenen zich ook naar de oorlogstoonen op de fluit, in eenen veldslag en welgeschikte slagorde; daar en boven leeren zy vlytig danssen, op kosten van ’t gemeen, en jaarlyks komen de jonge mannen op het toneel, om van hunne behendigheid en geleerdheid een proef aan de burgeren te toonen. Het welk my dunkt (vervolgt hy) dat door d’ouden niet tot pracht noch overdaad ingestelt is, maar overmits zy zagen dat alle d’Arcaders gedurig bezig waaren met den arbeidt hunner handen, dat zy een hard en arbeidtzaam leeven hadden, en dat de ruwheid hunner zeden bekent is, die de hoedanigheid der lucht, die in veele plaatzen koud en droevig is, hun aanbrengt; dewyl het de natuur eigen is, dat wy nootwendig aan de lucht onzer woonplaatzen gelyk worden: en dit is de oirzaak, en geen ander, waar door, naar de verscheidenheid der volken, en naar yder in tusschenwytte van elkander verscheelt, dat wy menschen alle van elkanderen in zeden, gedaanten, verwe, en ten laatsten in het meestendeel der instellingen en geboden zo verscheiden zijn. Op dat zy dan de hardheid, de stuursheid en ruwheid der natuure, door eenige verzachtinge zouden maatigen, zo hebben zy die dingen, die wy verhaalt hebben, in het gebruik gebragt; daar en boven hebben zy in zeer veele heilige en gemeene t’zamenkomsten beide mannen en vrouwen daar toe gewend, en dansreien [p. 135] van jonge knaapjes en meisjens te zamen dansende, ingestelt; en met een woord, zy hebben alles gedaan dat zy konden, op dat zy die harde en wrange gemoederen, door eenige goede oeffeninge en levenswyze zouden temmen.’’ Geen wonder dan dat d’Arcaders voor groote meesters in de zang- en dichtkunst zyn vermaart: gelyk Virgilius daar van zingt:

En herder Thyrsis dreef, als Koridon, zyn vee
Te hoop, en dicht by een op eene zelve ste,
De herder Koridon zyn geiten, Thyrs zyn schaepen,
In ’t bloeien van hun jeugt, en beide Arkaders knaepen,
In ’t zingen meesters, en op hunne beurt gereet.


    Op een ander plaatze:

    ——— al speelde Pan, voor ’t hoog Arkadisch recht
En vierschaar, tegens my; Godt Pan in ’t speelgevecht
Zou ’t voor ’t Arkadisch recht my zelf gewonnen geven.


    Noch

Arkader herders, gy Arkaders, die alleen
Op zang zyt afgerecht, zult dus myn droef gesteen
Toezingen uw gebergte en groene herderskusten.


zo dat zy ook van veelen voor de allereerste der Herderszangers zyn gehouden.
    Anderen zyn van gevoelen dat, ten tyde van Xerxes, toen de Persen Grieken overstroomden, en de velden onveilig waren, het welk de maagden in Laconie verhinderde haare offerhanden in den tempel van Diana, die bui- [p. 136] ten op het land stond, te doen, de landlieden te zamen vergaderende, op hunne wyze de lofzangen aan die godin opgedraagen hebben, welk godtvruchtig werk, de oirsprong der Herderszangen zou zyn, die daar na in het gebruik geraakt waaren. Noch meenen anderen dat het eerste Herderlied in Carie, buiten Smirra, gevonden wert. Doch het blyft hier by niet; men heeft de vindinge dier kunste ook aan goden toegeeigent, zynde dit een blyk van haaren ouderdom en waarde; dewyl men de beginsels der zaaken die uit aller geheugen waaren verdweenen, ook der geene die tot groot nut der menschen verstrekten, altyd zeide van den hemel gekomen te zyn; maar zelf van geen god alleen word dat slach van poëzy gezegt zyn begin te hebben: zommigen zeggen van Apollo, toen hy de kudden van Admetus, in Tessalie weidde; anderen door Pan die ook de vinder der ruispyp geweest is; ook wort Mercuur, de vader van Dafnis, daar over geroemt; zelf Bacchus die eere toegeschreeven, als het hoofd van de rei der Nimfen en Satirs, zyn gezelschap. Ik vind geene reden om van dit alle iet zekers te besluiten; maar my komt waarschynelyk voor, dat de dichters die deeze poëzy het eerste by hunne landslieden gebruikt hebben, na verloop van tijden, als vinders zyn geroemt. Ik zal, eer ik verder gaa, noch iets, hier by dienende, ophaalen, zonder my op te houden met onderzoeken wat de naamen Idyllium, Ecloga en Bucolicum betekenen, dewyle dit het werk der geleerden is. Ik zie dat men die poëzy niet alleen heeft onderscheiden in dry soorten, als Schaape- Geite- en Ossehoeders zangen, van welke de laatste, als van ’t grootste vee zynde, de voorrang hadden (van paarde- of varkenhoeders vinde ik [p. 137] niets) maar J.C. Scaliger verhaalt hier by ook van Oegstzangen, begonnen door de boeren in Frigie, die jaarlyks, in den oegst, de dood van Lytiersus, den zoone van Midas ophaalden; van Ploegzangen, Hooizangen, Warmoezierszangen, Houtkapperszangen, Wandelaarszangen, Visserszangen; en zegt ook van Dorpzangen, door hem opgestelt; welke alle men gevoegelyk onder den naam van Veldzangen kan begrypen, dewyl zy daar toe betrekkelyk zyn. De Herderszangen worden ook gedeelt of onderscheiden in dryderhande wyze; Als de poeet zich zelve spreekenden invoert; als hy een ander doet spreeken; of als de zang uit deeze beide te zamen gemengt is. Ik vergeet ook niet dat het zingen met den Rei een zeer oud gebruik is, ja dat het Treurspel zelf in den beginne alleen in den Rei bestondt. Verscheide volken hebben ook van verscheide stoffe pypen of fluiten gemaakt, het zy van vlier, riet, laurier, pypkruid of cicuta, de Egiptische lotus en busboom, hoorn, ivoor, endelyk ook metaale; ook is haar maaksel niet eenparig geweest: zy hadden de rechte pyp, de kromme of hoorens, de dubbele rechte, en ook de ruispyp of fluit van zeven pypen; die men zegt d’oudste te zyn, en van Pan uitgevonden, of aan hem is toegeeigent, en die de zeven toonen der muzyk verbeelt, gelyk Apollos lier ook van zeven snaaren was. Dit is het voornaamste dat my van de vinders der Herderszangen, by de heidenen, hunne wyze, en hun eerste speeltuig is te vooren gekomen; ik weet dat hier noch wel iets by te voegen is, doch mede alles zo onzeker als het voorgaande, en van geene vastigheid om daar iets op te kunnen bouwen; maar ik geloove ook met een dat men die kunst op eenen vaster voet kan naspoo- [p. 138] ren, het zy door de eigenschap der zaake, of door d’ontwyffelbaarheid des schryvers.
    Wanneer ik myn gedachten laat gaan op den staat van onze eerste ouders, en den aart der menschen besef, dan word ik zeker gedreeven om te besluiten, dat die vond van de eerste menschen is voortgebragt. Ik zal niet ophaalen hoe zy in den gelukkigen staat, toen zy met Godt gemeenzaam spraaken en wandelden, door der Engelen lofzangen ten roem des Allerhoogsten, in het Paradys, tot navolging van zingen konden opgewekt zyn; hoewel het niet buitenspoorig is te gelooven, dat hun hart en ziel zich op eene verheve en heerlyke wyze, over de goedheid en mogenheid des Scheppers heeft uitgedrukt, gelyk ook de onnavolgbre Vondel, in zyn aller Treurspelen Treurspel, aldus het eerste paar zich doet uiten:

                                                ADAM.

                Daar ryst het alverquickend licht
                . . . . .
            Ick wil u voorgaan met gezangen
                Gy mooghtme volgen, ryck van lof.
                Maar nu myn liefste, van wat stof
            Van waar den zangh best aangevangen?

                                                    EVA.

                Van wien toch beter dan van Godt
            De bron, en springaêr aller dingen?
            . . . . .

[p. 139]
                                                ADAM.

                Van u beginnen wy met reên,
            Zo dra de zon ter kimme uitryze,
            Algoede, Almagtige, en alwyze,
                Der dingen oirsprong, eenig een.
enz.

Ik zal my ook niet behelpen met de geestige vindinge van Venturini, beweerende dat de spraak der eerste menschen vaers was; om dat niet alleen de zielen, maar ook de lichaamen toen van de uiterste volmaaktheid zynde, deeze te zaamen eene wonderbaare harmony in den mensch voortbrachten, van welke ook een klank en taal moest uitgaan van overeenstemmende orde en harmony, gelyk van een welgestelt speeltuig; en dat wy van de zelve, met veele andere natuurelyke en bovennatuurlyke gaven door den val der voorouders zyn berooft; noch het dunkt my van zulk een gewicht voort te brengen, met andere, dat het gehoor des vogelenzangs, het ruisschen der winden in rieten en bladen, of het gemommel der loopende beeken, aandacht en opmerking tot den zang gebaart hebben; maar ik meene dat de eerste menschen vernuftig genoeg waaren, om het onderscheid der klanken te beseffen, die de natuur in hunne stem geplaatst heeft. Het schreien en lachen, den mensch aangebooren, droefheid en blydschap, gramschap en liefde heeft hen, in veele voorvallen, zeker op de veranderinge van het geluit en den uitgalmenden klank doen acht neemen, en hier uit het ryzen en daalen der stemme, blyde en droeve toonen aangemerkt. Zie hier den zang in zyne geboorte: want [p. 140] wat is hy anders als eene bepaalinge der geluiden, die door moeite en oplettendheid, tot eenen vasten regel gebragt zyn? en mogelyk zou het kunnen zyn (ik bediene my ook van gissingen, die de geleerden zelfs niet luttel doen gelden) dat de genegenheid om iets bondig en deftig uit te drukken, heeft doen denken om de woorden met een zekere maat te bepaalen, en met eene overstemming zamen te voegen; dit zyn vaers en zang te zamen; en, als kinderen, ter eener tyt gebooren. My geheugt ook wel geleezen te hebben dat, by de ouden, de zangtoonen altyd moesten naar de vaerzen geschikt worden, en dat de oprechte muzyk, veel zediger als nu, zulke verwilderde en te veel gebroke toonen niet dulde, maar veel nader aan de beweegingen der natuurelyke hartstochten quam; en hoe ruw en onbeschaaft die kunsten in haar beginzel mogen geweest hebben (en wat is’er in zyne volmaaktheid voortgebragt?) het zy genoeg dat in den beginne maar zekere merken tot onderscheid gestelt en waargenomen zyn; en, ik gisse wederom, dat zulks heel vroeg en in de eerste kindsheid der waereld is geschiet; schoon Moses de vinding van harp en orgel (ik verstaa hier, met van Til, snaar- en pypspeeltuigen) aan Jubal, den vyfden afkomeling van Caïn, toeschrijft, vertrouwe ik de dicht- en zangkunst ouder te zyn: dewyl de eerste menschen de welluidende klanken van hun keel veel eerder en gemakkelyker zullen onderzogt en te werk gestelt, dan hun vermaak in naargebootste toonen, gelyk alle speeltuigen zyn, gezocht hebben.
    De dicht- en zangkunst in haar beginzel gezien hebbende, staat nu te onderzoeken wie en wat d’allereerste menschen waaren, op dat uit hunne levenswyze [p. 141] eenige gevolgen mogen getrokken worden.
    Ik geloof niet datmen aan Moses, den oudsten en geloofwaardigsten geschiedenisschryver der waereld twyffelt; die getuigt aanstonds, na dat hy de scheppinge beschreeven heeft, waar toe de mensch geschikt was, met deeze woorden, ,,Zo nam Godt de Heere den mensche, en zette hem in den hof Eden om dien te bouwen, en dien te bewaaren.’’ Dit was hun ampt en aanbevolen dienst in dien gelukzaligen staat; den hof te bouwen en bewaaren is het ampt van eenen hovenier. Nu gelet waar toe zy, in d’ellende vervallen, toe beschooren zyn, en waar toe Godt hen doemde: ,,En tot Adam zeide hy: dewyle gy geluistert hebt naar de stemme uwes wyfs, en van dien boom gegeeten, daar ik u van geboodt, zeggende: gy zult daar niet van eeten: zo zy het aardryk om uwent wille vervloekt, en met smerte zult gy daar van eeten alle de dagen uwes levens. Ook zal het u doornen en distelen voortbrengen: en gy zult het kruid des velds eeten: in het zweet uwes aanschyns zult gy brood eeten enz. zie hier den dwang en last des landbouws.’’ Daar wort ook aanstonds gezien dat de oudste zoon zynen vader in dat beroep volgde: ,,Cain wert een landbouwer.’’ Van den tweden zoon zietmen: ,,En Abel wert een schaapherder.’’ Hier worden ons voorgestelt de dry groote bedieningen des velds; hovenieren, landbouwen en veehoeden, die de eerste geboorene der menschen zelf hebben geoeffent.
    Indien wy het vermaak van den zang aan deeze lastige bedieningen, tot verpoozinge niet misgunnen, zo zien wy, als hier voorgestelt is, de dichtkunst daar neven; [p. 142] en met wat woorden, spreekwyzen en gelykenissen zouden zich deeze landbouwers en veehoeders uitdrukken, dan met die geene daar hun dagelyks gezicht en gewoonelyke oeffeninge aanleidinge toe gaf? de kunsten waaren noch onbekent, het goud en de diamant niet in waarde noch op prys gestelt, en kroon en koning ongehoorde zaaken. Onbekende dingen konden geenen naam hebben: maar het zien van zon, maan, ’t gesternte, vee, vruchten, bloemen, kruid, bron, en beeken, het onderscheid van dag en nacht, morgen en avond, zomer en winter, dauw, regen, wind en al het geene de ryke en schoone natuur ons voorhoud, kan hun aandacht stof verschaft, en spreekwyzen doen uitvinden hebben om zich natuurelyk uit te drukken. Dus zien wy noch dagelyks hoe de boeren, schippers, en alle handwerkers en kunstenaars, eigen en byzondere spreekwyzen en spreekwoorden gebruiken, die het onderscheid voortgebragt en d’ervarentheid geleert heeft. Van zulk een leeven der voorouders, als gezegt is, kunnen wy hunne spreekwyze, en van die weder hunnen zang en gedichten afmeeten. Ik stel ook dat hunne gezangen alleen niet tot vermaak zyn gebruikt: de godtvruchtigheid der eerste vaderen, die, als blykt, dankoffer den hemel opdroegen: ,,En het geschiedde ten einde [eeniger] dagen, dat Cain van de vrucht des lands den Heere offer bracht; en Abel bracht ook van de eerstgeborene zyner schaapen, en van haar vet;’’ zal ook niet ontbroken hebben, om de dankbaarheid des herten door de tonge te betuigen, en die zelve door eenen onderscheiden, verheven en Godt betaamenden toon uit te drukken. Dus is het bekent dat ook d’allerwoeste volken nooit offerden, dan onder het [p. 143] gegalm van eenige lofzangen, opgestelt ter eere van dien het offer wierd opgedraagen, elk die uitdrukkende en zamenvoegende naar maate van zynen aart en besef; des kan men zich licht verbeelden van wat trant die eerste lofzangen of gedichten waaren; zeker geen bloedige treur- of heldenstyl, geen opgesmukte noch dertele liertoon; maar gelykvormig aan d’oude en eenvoudige levenswyze der eerste menschen, herders en landbouwers; doch wien ook geen kennisse en verstant zal ontbroken hebben, om, met eene aandachtige bespiegelinge, de wonderen die de Schepper in de natuur geplaatst heeft na te spooren en te doorgronden; neemende alles wat zich in den hemel, aarde en zee openbaart voor leermeesters en boeken; en trekkende over al nut en regels uit.
    Men denke ook niet dat die levenswyze der herderen schielyk ten ende of in verachtinge gekomen zy; want schoon Cain een stadt bouwde, wy zien dat Jabal, Jubals broeder, ,,Is geweest een vader der geenen die tenten bewoonden en vee [hadden];’’ en schoon van Seths handeling, Adams derden zoon, niet gezegt wort, nochtans is het geloofbaar dat hy Abel in het vee hoeden volgde: want Eva zegt van hem: ,,God heeft my een ander zaat gezet voor Abel.’’ Onder deezen Seth, ,,Begon men den naame des Heeren aan te roepen;’’ hier uit begryp ik eenen openbaaren godtsdienst, die, mogelyk, met offerhanden en lofzangen verzelt was. Nedergaande door Seths nakomelingen, die waarschynlyk ook alle landbouwers en veehoeders geweest zyn; (want Lamech, de vader van Noach, zei toen hem deezen zoon gebooren was: ,,Deze zal ons troosten over ons werk, en over de smerte onzer han- [p. 144] den, van wegen het aardryk dat de Heer vervloekt heeft;’’) zietmen de vermenigvulding, vermenging en boosheid der geslachten, waar op de zondvloed volgt met den ondergang van alle menschen, uitgezondert Noach en zyn huisgezin; en schoon de Heer toen verlof aan de menschen gaf om vleesch en visch tot spyze te gebruiken, zo wel als het groene kruid; nochtans zietmen: ,,Noach begon een akkerman te zyn: en hy plante eenen wyngaard.’’ In den zegen aan zyne zoonen zegt hy: ,,Godt breide Jafeth uit, en hy woone in Sems tenten; te weeten als herders te zamen.’’ Dit zal verder blyken, want ik zal dit herders leeven nagaan, om te toonen wat mannen daar onder geweest zyn; haalende, om kort te zyn, alleen de texten aan: ,,En Abram was zeer ryk in vee (als den voornaamsten rykdom) in zilver en in goud. Lot, (die met Abram toog) had ook schaapen, en runderen, en tenten. Daar was twist tusschen de herders van Abrams vee, en tusschen de herders van Lots vee. Izaak zaaide in dat zelve landt..... en hy had bezittinge van schaapen, en bezittinge van runderen en groote gezinde. Esau wert een man verstandig op de jagt, een veldman: maar Jacob wert een oprecht man woonende in tenten.’’ (om de kudde beter te kunnen volgen in het verweiden.) Ook was de veezorge alleen den mannen niet eigen, maar ook de maagden; want toen Jacob tot Haran gekomen was, en met de herders aan de put sprak: ,,zo quam Rachel met de schaapen die haaren vader toebehoorden: want zy was eene herderinne.’’ Jacob zeide tot Laban.... ,,Indien gy my deeze zaake doen zult, ik zal wederom uwe kudde weiden [ende] bewaaren.’’ Hier na maakte hy het verbond [p. 145] met Laban van het witte en gespikkelde en geplekte vee. Vorders was Laban gegaan om zyne schaapen te scheeren, toen Jacob met zyne vrouwen, kinderen en vee van hem vluchtte, en achterhaalt zynde zegt hy, al twistende, tot Laban: ,,Deeze twintig jaaren ben ik by u geweest, uwe oyen en uwe geiten hebben niet misdraagen: en de rammen uwer kudden heb ik niet gegeeten. Het verscheurde heb ik tot u niet gebragt, ik heb het geboet, gy hebt het van myn hand geeischt; het waare des daags gestolen, of des nachts gestolen. Ik ben geweest dat my by dage de hitte verteerde, en by nachte de vorst, en dat myn slaap van myne oogen week. Joseph zynde een zoon van zeventien jaar, weidde de kudde met zyne broeders..... en zyne broeders gingen heenen om de kudden van hunnen vader te weiden by Sichem. Toen zeide Farao tot zyne (Josephs) broederen: wat is uwe handteeringe? en zy zeiden tot Farao: uwe knegten zyn schaapherders, zo wy, als onze vaders.’’ Dus blykt dat de oude Hebreeuwen zich by het vee en den landbouw onderhielden; doch het eindigt hier niet, maar vervolgt met veele groote en Heilige Mannen, Profeeten en Vorsten, die van den akker en het vee tot hooger bestieringe beroepen zyn, de welke wy weder zullen ophaalen. ,,En de Priester in Midian had zeven dochteren die quamen om te putten, en vulden de drinkbakken, om de kudde hares vaders (Rehuel) te drenken. Moses hoedde de kudde zynes schoonvaders Jethro, des Priesters in Midian. Samgar (Richter over Israël) een zoon Anath, sloeg de Filistynen, zes hondert man, met eenen ossenstok. Toen quam een Engel des Heeren, en zette zich [p. 146] onder de eike die te Ofra is, welke Joas, den Abi-Esriter, toequam: en zyn zoon Gideon dorschte tarwe by de persse. En Naomi haare (Ruths) schoonmoeder, zeide tot haar.... Nu dan en is niet Boaz, met wiens maagschap gy geweest zyt [van] onze bloetvriendschap? ziet hy zal deezen nacht gerste op den dorschvloer wannen. De ezellinnen nu van Kis, Sauls vader, waaren verlooren; Daarom zeide Kis tot zynen zoone Saul: neem nu eenen van de jongens met u, ende maak u op, gaa heenen, zoek de ezelinnen.... en Samuel antwoordde Saul, en zeide: ik ben de Ziender.... want de ezelinnen aangaande, die gy heden ten derden dag verlooren hebt, zet uw hart daar niet op, want zy zyn gevonden: en wiens zal zyn al het gewenschte dat in Israël is? is ’t niet uwe, ende des gantschen huize uwes vaders?. Toen zeide de Heere tot Samuel..... Ik zal u zenden tot Isai den Bethlehemmer, want ik hebbe my een Koning onder zyne zoonen uitgezien..... Voorder zeide Samuel tot Isai: zyn dit alle de jongelingen? en hy zeide: de kleinste is noch overig, en ziet hy weidt de schaapen. Samuel nu zeide tot Isai: zent heenen en laat hem haalen, want wy zullen niet rontom aanzitten, tot dat hy hier zal gekomen zyn. Toen zond hy heenen en bracht hem (David) in (hy nu was roodachtig, mitsgaders schoon van oogen, en schoon van aanzien) en de Heere zeide staat op, zalft hem want deeze is het. Toen nam Samuel den olyhoorn, ende hy zalfde hem in ’t midden zyner broederen; enz.’’ Dus ver, tot op den koninglyken troon, heb ik die doorluchtige Herders en landbewoonders willen navolgen, om hen te meer doen uitmunten. Het is ontwyffelbaar [p. 147] dat deeze landbouwers en Herders de taale en spreekwyzen der landlieden gebruikt hebben, gelyk hier voor getoont is, en niet alleen in hunne gewoone zamenspraak, maar ook in d’allergrootste en gewichtigste zaaken, als in gebeden, zegeningen en voorzeggingen. Het is hier de plaats niet om den zin der zelve te onderzoeken, maar wat spreekwyze daar toe gebruikt is, en met welke woorden die uitgedrukt zyn. Hoor hier den zegen van Isaak aan Jacob: ,,Ziet, de reuk mynes zoons is als de reuk des velds, het welk de Heere gezegent heeft; zo geeve u dan Godt van den dauw des hemels, ende de vettigheden der aarde, en menigte van tarwe en most enz. weder van Jacob aan zyne zoonen: Snellen afloop der wateren, gy (Ruben) zult de voortreffelykste niet zyn....... Juda is een leeuwenwelp.... hy bindt zynen jongen ezel aan den wynstok, en het veulen zyner ezelinne aan den edelsten wynstok, hy wascht zyn kleed in den wyn, en zynen mantel in wyndruiven bloet; hy is roodachtig van oogen door den wyn, en wit van tanden door de melk. Issaschar is een sterk gebeende ezel...... Dan zal een slange zyn aan den weg, een adderslange nevens het pad, bytende des paards verzenen dat zyn ryder achter over valle. Van Aser zyn brood zal vet zyn..... Naftali is een los gelaate hinde...... Joseph is een vruchtbaare tak, een vruchtbaare tak aan een fonteine, elk een der takken loopt over den muur.... Benjamin zal [als] een wolf verscheuren’’ enz. In den derden zegen die Bileam over Israël, door Gods bevel, uitsprak, zietmen dit: ,,Hoe goet zyn uwe tenten Jacob! uwe wooningen Israël! gelyk de beeken breiden zy zich uit, als de hoven aan de rivieren: [p. 148] de Heere heeftze geplant als de sandelboomen, als de cederboomen aan het water. Daar zal water uit zyne emmeren vloeien, en zyn zaat zal in veele wateren zyn’’ enz. Moses spreekt aldus tot Israël: ,,Want de Heere uwe Godt brengt u in een goed land, een land van waterbeeken, fonteinen, en diepten, die in dalen en in bergen uitvlieten: Een land van terwe en gerste, en wynstokken en vygboomen, en granaatappelen: een land van olyryke olyfboomen, en van honig’’ enz. En de zegen dien hy aan de gehoorzaame, van Godts wegen, voorspelt begint: ,,Gezegent zult gy zyn in de stadt, en gezegent zult gy zyn in het veld. Gezegent zal zyn de vrucht uwes buiks, en de vrucht uwes lands, en de vrucht uwer beesten; de voortzettinge uwer koeien, en de kudden van uw klein vee.’’ Gelyk de vloek, die daar aan volgt, dit alles in het tegendeel met die zelve bewoordinge dreigt. Ik meen dat deeze proeven genoeg zyn, om te toonen dat de spreekwyzen der Herders en landlieden hen geheel eigen waren, door de geduurige oeffeninge der zelve. Ja de Heer zelf, zich voegende naar hun gebruikelyken styl van spreeken: zegt aldus tot de Hebreeuwen: ,,Indien gy in myne inzettingen wandelen, en myne geboden houden, en dit doen zult: zo zal ik u regen geeven op zynen tyd, en het land zal zyne vrucht geeven. En de dorschtyd zal u reiken tot den wynoegst, en de wynoegst zal reiken tot den zaaityd.’’ Elders belooft hy hen, ,,Het land dat van melk en honig is vloeiende.’’ Zelve de gezichten en droomen, waar door het de Goddelyke voorzienigheid zomtyds toekomende zaaken heeft belieft [p. 149] t’openbaaren, zyn veel afbeeldsels geweest die eigen aan het land zyn. Zo zag Joseph de schooven die zich boogen; en daarna zyne medegevangene, de Schenker druiftrossen, en de Bakker vogelen in zyne broodkorven; Farao de zeven vette en de zeven magere koeyen; en ook zo veele volle en verzengde korenairen; voorts de droom van het gerstenbrood, welks uitlegginge Gidion moed inboezemde, om de Medianiten te bespringen; en die Nebucadneser zag van dien grooten boom, die hem zelf betekende; de gezichten der dieren van Daniel, en andere, welke alle voorbeelden van grootwichtige gevolgen zyn geweest, die onder eenvoudige landbeelden (afbeeldsels van het land genomen) te kennen zyn gegeeven. Zo dat ik niet twyffel, of de taal der herderen is de gemeene taal der oude Hebreeuwen geweest, die het, hoe eenvoudig, echter aan geene cieraaden ontbroken heeft, om de zelve niet alleen op eene aangenaame en natuurlyke wyze, maar op eenen verbloemden, en bloeienden trant, den dichteren eigen, te gebruiken; het zy die wyze alle Oostersche volken aangebooren is, het zy de Hebreeuwen zelf in hun prooze der dichteren styl gevolgt hebben; altans men ontmoet geduurig, in hunne oude geschiedschriften, schoone gelykenissen, spreuken, en spreekwoorden, die de redeneeringen kracht by zetten, door waarschuwinge, beloften, dreigementen, eeden, vervloekingen, vraagen en raadsels, die gestadig den aandacht bezig houden, en zo nut als behaagelyk zyn; gelyk men in de boeken van Moses, Job, der Rechteren, Koningen en Profeeten ziet. Doorgaans hoortmen daar ook eene onnatuurelyke, of eene bovennatuurelyke vergrootende, verkleinende, en oneigen wyze [p. 150] van spreeken, die eenige in onze dichters zelf zouden berispen; men lette op deeze preuven: ,,Uw hemel die boven uwen hoofde is, zal koper zyn, en de aarde die onder u is, zal yzer zyn; en de Heere uwe Godt, zal pulver en stof tot regen uwes lands geeven. Wy hebben daar ook de reuzen gezien, de kinderen Enaks van de reuzen; en wy waaren als sprinkhanen in onze oogen, alzo waaren wy ook in hunne oogen. En de aarde opende haaren mond, en verslondze met hunne huizen. Toen ik myn gangen wies in boter, en de rotse my by olybeeken uitgoot. Ik ben den draaken een broeder geworden, ende een metgezelle der jonge struissen. Och, of myn verdriet recht gewoogen wierde, en men myne elende te zaamen in een weegschaale ophieve, want het nu zwaarder zou zyn dan het zand der zee. Uw zaad zal weezen als het stof der aarde.. En de pilaaren des hemels sidderden. Want [zeide ik] (Jacob) ik hebbe Godt gezien van aangezicht tot aangezicht.’’ Als mede op hun gebruik van aan de onbezielde zaaken, zinnen en aandacht, en aan d’onredelyke, redeneering toe te schryven, gelyk blykt: ’,,Zo roepe ik heden den hemel en de aarde tot getuigen. Daar is een stemme des bloets uwes broeders, dat tot my roept van den aardbodem. Zonne staa stil te Gibeon: en gy Maane in het dal Ajalons. Spring op gy put. De sterren uit haar loopplaats streden tegen Sisera. Want met de steenen des velds zal uw verbond zyn. En waarlyk vraagt doch de beesten, en elk een van die zal ’t u te kennen geeven; of spreekt tot de aarde, en zy zal het u leeren: ook zullen ’t u de visschen der zee vertellen. [p. 151] Tot het graf roepe ik, gy zyt myn vader: tot het gewormte, myne moederen. De afgrond zeid: zy en is myne niet, en de zee zeid: zy en is niet by my;’’ Ja de vryheid der Joodsche spreekwyze is verder gegaan, dewyl zy den onnoemelyken, onlichaamelyken en onbegrypelyken Godt niet alleen met eenige naamen van ampten hebben uitgedrukt, als: De Heere is een krygsman, een heelmeester, een koning; maar ook met lichaamelyke leden en zinnen beschreeven. dus zien wy: ,,o Heere uw rechterhand is verheerlykt geworden in magt, uw rechterhand heeft den vyand verbroken. Door de grootheid van uwen arm zullen zy verstommen. Door het geblaas van uwen neuze zyn de wateren opgehoopt. Nadert voor het aangezicht des Heeren: want hy heeft uwe murmereeringe gehoort. Godt zeide, daar zy licht; En Godt zag dat het licht goedt was. De Heere riep tot Adam. En de Heere rook dien lieffelyken reuk. Als deeze boog nu in de wolken zal zyn, dan zal ik hem aanzien, om te gedenken aan myn verbond. Als nu Godt op den zevensten dag volbragt hadde zyn werk, dat hy gemaakt hadde, heeft hy gerust op den zevensten dag, van al zyn werk dat hy gemaakt hadde.’’ zelf noch met ontroeringen en hartstochten afgemaalt. Ik verlaat my, hier in, op de getrouwheid der Dortsche overzettinge, dewyl myne onkunde my verhindert die bewoordinge in den grondtext naar te spooren. dus luid zy: ,,Doe beroude het den Heere dat hy den mensche op der aarde gemaakt hadde: ende het smerte hem aan zyn herte. Doe zeide de Heere: zo ik te Sodom binnen de stadt vyftig rechtvaardigen zal vinden, zo zal ik de gant- [p. 152] sche plaatse spaaren om hunnent wille. Doe ontstak de toorn des Heeren over Moses;.... en het geschiedde op den weg in de herberge, dat de Heere hem tegenquam, en zocht hem te dooden. Want ik de Heere uwe Godt ben een yverig Godt, die de misdaad der vaderen bezoeke aan de kinderen, aan het derde, en aan het vierde [lit] der geenen dien my haaten, en doe bermhertigheid aan duizenden die my lief hebben. Voorder zeide de Heere tot Moses, ik heb..... en nu laat my toe dat mynen toorn tegen hen ontsteeke, en hen verteere,..... Doen beroudet den Heere over ’t quaad het welk hy gesproken hadde zynen volke te zullen doen. Doe zeide de Heere.... maar ik zal genadig zyn, dien ik zal genadig zyn, en ik zal myns ontfermen, diens ik my zal ontfermen.’’ Alle dit, en de voorgaande spreekwyzen vinden wy by de alleroudste, daar de jongere schriften en profecyen ook zo vol van zyn als elk bewust is; spreekwyzen alle zeker, die schoon zy ook van andere Dichters gebruikt worden, de Herderszangen in het byzonder eigen en natuurelyk schynen, gelyk uit veele voorbeelden, zelve die der Heidenen, blykt. Door alle het gezegde besluit ik, dat de Herderszangen d’alleroudste in rang zyn; door d’allereerste menschen uitgevonden, en van Adams tyd in het gebruik zyn geweest; en schoon de naam van lied of zang ons zoo vroeg niet voorkomt in de heilige bladeren, nochtans is het ontwyffelbaar dat die kunst, en veele andere weetenschappen, ouder zyn, als hunnen naam uitgedrukt staat: want het vermaak, de nieusgierigheid en ook de nood hebben veele dingen vroeg in het licht gebragt. Zo getuigt Josefus (schoon Moses, in zyne boe- [p. 153] ken, daar niet van meldt) dat Sets kinderen, lang voor den Zondvloet, de kunst der Astronomie, en den Hemelsloop gevonden hebben; en dat zy die zelve kunsten in twee steene pilaaren graveerden, op dat zy niet vergeeten of verlooren zouden raaken. De zelve schryft ook dat Cain de maaten en gewichten beraamt en de merk- of scheisteenen op de velden gestelt heeft; dus is de dichtkunst ook ouder dan den tyd dat Moses haaren naam te voorschyn brengt. Doch laat ons van die tyden afrekenen, dat wy het Herderdicht in gebruik zien, en overweegen of ’er van ouder zang ter waereld gerept wort; vergelykende daar na, by die jaaren, den leeftyd der oudste Grieksche dichters.
    Toen Jacob met zyne vrouwen, als voor gezeid is, van Laban vluchtte, en van hem achterhaalt was, sprak Laban: ,,Wat hebt gy gedaan, dat gy u van myn hart ontstoolen hebt, en myne dochteren ontvoert hebt, als gevangene met den zweerde? Waarom zyt gy heimelyk gevlooden, en hebt [u] my ontstoolen? ende en hebt het my niet aangezeidt, dat ik u geleidt hadden met vreugde, en met Gezangen, met trommel (een andere overzettinge noemt bommen, een herders speeltuig) en met harpe?’’ Deeze gezangen, verstaa ik Herderszangen: dewyl Laban en Jacob herders waaren, en zy, volgens de wyze der landlieden, zulks gewoon waaren te doen, in het afscheid neemen, of scheiden der vrienden. Altans de zang was by de Syrische herders, gelyk Laban was, in het gebruik; en moest al lang in gebruik geweest zijn; want men spreekt daar niet af, als van eenen nieuwen vond: maar een gewoonelyke zaak, in diergelyk een voorval gebruikelyk: en, gelyk men niet zou durven [p. 154] stellen, dat de herders na dien tyd niet meer gezongen hebben, om dat Moses schryven daar niet van meldt, zo is het in tegendeel, om de zelve reden, onbehoorlyk te twyffelen, dat zy voor dien tyd gezongen hebben. Deeze vlucht, of dit afscheid van Jacob, stelt Vallemont (ik zal hem meêr in de stelling der tyden volgen; dewyl het my onmoogelyk is alle de verschillen der tydrekenaars, die, gelyk men by hem ziet, in het getal van 3700 tot 7000 jaaren na de Scheppinge, verscheelen in de geboorte des Messias, te doen overeenstemmen) 2265 jaaren, na de Schepping der waereld, en naar de gemeene rekening 1739 voor de geboorte des Zaligmaakers; ik zeg naar de gemeene rekening, om dat, volgens gezeiden Vallemont, die geheele jaaren te kort is, tot de rechte tydrekening van de menschwording des Heeren; zynde de kerk en yder by de jaaren lang in die doolinge geweest, om dat men te veel op de quaade tydrekeninge van den Abt Dionisius, genoemt Exiguus, betrouwde; een zaak die nu by na onherstelbaar is, zegt hy, om dat zulks een oneindig getal veranderinge in de kerkelyke en burgerlyke zaaken, zoude met zich sleepen.
    Ik kan hier niet voortgaan zonder aan Job en zyne geschiedenis, te denken. men ziet daar klaarblykelyke proeven van groote oudheid in, schattende zynen rykdom naar zyn vee, en, men mag hem onbeschroomt onder de Herders stellen, die zeven duizend schaapen, dry duizend kemelen, vyf honderd jok ossen, en vyf honderd ezelinnen bezat. De redeneering van hem en zyne vrienden is volgens d’oude en eenvoudige wyze, vol gelykenissen, spreuken en vraagen. Het word volmondig getuigt, dat die geheele geschiedenisse, uitge- [p. 155] zondert het eerste en laatste hoofddeel, in vaerzen was beschreeven; en schoon die niet volkomenlyk onder den herdersstyl kan geplaatst worden, nochtans kan men daar uit afmeeten de bloeiende en verbloemde wyze van spreeken, die, als voorgezecht is, den herderdichter eigen is. Zelf kan men hier uit oordeelen dat de herderszangen veel ouder moeten zyn: dewyl de dichtkunst na haar beginsel niet van hooger tot laager trap vervallen: maar van de laagte hooger gereezen is. De zamenspreekende perfonaadjen, die hier in voorkomen, stryden niet tegen de regels der Herderszangen, nademaal wy die in de oude Grieken, gelyk hier na volgt, op die wyze geschikt zien. Het woord van zang of lied was toen ook niet onbekent, dewyl Job van zich zelf zegt: ,,Nu ben ik hen een liedeken (spotlied) geworden, en ik ben hen geworden tot een gemeen bywoord (spreekwoord).’’ Zyn leeftyd is onzeker; stellende eenige hem eenen tydgenoot der Aartsvaderen, Abraham, Isaac of Jacob; andere kort voor Moses; de welke ook gelooft wort, dat boek beschreven te hebben, terwyl hy met de kinderen van Israël in de woestyne dwaalde, om hen tot geduld aan te maanen, of, zo andere meenen, door hem toen uit het Arabisch vertaalt.
    Ik kom nu tot den oudsten zang, het oudste bekende lied van de gantsche waereld, dat geheel tot onze tyden gekomen is, te weeten den lofzang dien Moses ophief, toen hy met de Israëllers door de Schelfzee, door Godts sterke hand geleid weezende, behouden aan het land gekomen was, terwyl Farao, met zyn geheel leger, van de wateren wiert overstroomt. Waarlyk die zang is met een deftigen en verheven trant [p. 156] uitgeboezemt; en alzo betaamde het ook aan Moses, die, door de zorge van Faraos dochter, in de wetenschappen der Egyptenaaren en Chaldeen onderweezen, en, boven dit, met den Goddelyken yver en Geest vervult was. Evenwel ziet men daar de oude herderstaal genoegzaam in uitschynen, gelyk blykt uit deeze gelykenissen: ,,Gy hebt uwen brandenden toorn uitgezonden, die ze verteert heeft als een stoppel. Zy zyn in de diepten gezonken als een steen. Zy zonken onder als loot in geweldige wateren. Door de grootheid van uwen arm zullen zy verstommen als een steen.’’ Maar zouden wy ons over deeze spreekwyze verwonderen, dewyl Moses die groote man, en Profeet, zelf een herder geweest was? ja ik zou durven zeggen dat dit voortreffelyk lied geen hooger toon bevat, als die een beschaafden herder, die in dat gevaar en gezelschap der Israëllers geweest was, zou betaamen: ziende op de grootheid der stoffe daar hy van spreeken moest. Het schynt my ook verder toe, dat Moses en het volk (die ook herders waaren) dat lied te zamen hebben opgestelt, zingende beurt om beurt: want dat Hoofddeel begint aldus: ,,Toen zong Moses en de kinderen Israels den Heere dit liedt, en spraaken, zeggende: Ik zal den Heere zingen’’ enz. en dus komt de geheele menigte als een personaadje te voorschyn, hoedanige de Rei der ouden was. Te meer geloof ik zulks om dat ,,Miriam (of Maria) de Profeetesse, Aarons zuster nam een bomme in haare hand: ende alle de vrouwen gingen uit, haar na, met bommen en met Reien. Toen antwoordde Miriam haarlieden: Zingt den Heere enz. Hier worden de Reien duidelyk genoemt en getoont, en zo heeft [p. 157] Miriam de vrouwen voorgezongen, gelyk Moses den mannen; en hier uit wort onwederspreekelyk, het zeer oude gebruik der Reien beweezen, die altyd wel by de Herdersstoffe gevoegt worden, en haar ook eigen zyn. In de derde maand na dat de Israëllers uit Egypte getoogen waaren, gaf Godt de Wet aan Moses, op den berg Sinai; deeze wetgeevinge wort gestelt in het jaar der Scheppinge, en voor onze gemeene rekening.
    De gewoonte van met Reien, of by beurten, te zingen, by de Hebreeuwen, komt noch klaarder voor, gelyk wy zien, toen Moses, na d’ontfanging der twee tafelen van de Wet, met Josua van den berg quam: ,,Toen nu Josua des volks stemme hoorde, als het juichde: zo zeide hy tot Moses, daar is een krygsgeschrei in ’t leger. Maar hy zeide: het is geen stemme des roepens van overwinninge, ’t is ook geen stemme des roepens van nederlaage: ik hoore een stemme van zingen by beurte. En het geschiedde als hy aan ’t leger naderde, en het kalf en de Reien zag.’’ Ja dit schynt doorgaans hunne wyze geweest te zyn: want toen Moses met hen naar Beër reisde en by den put quam, ,,Zong Israël dit liedt: Spring op gy put, zing daar van by beurte.’’ Ik heb dit te meer aangetoont, om dat, als elders gezegt is, zelf het Treurspel der ouden door Reien wierd vertoont.
    Nu komt ons voor dat hemelsch lied, daar Moses zynen dienst mede besloot, en het welk Godt aan Moses bevoolen had, zeggende: ,,En nu, schryft uw lieden dit lied, en leert het den kinderen Israëls, legt het in hunnen mond: op dat dit lied my ten getuige zy tegen de kinderen Israëls.’’ Ik moet hier in het [p. 158] voorby gaan aanmerken, hoe hoog in waarde de dichtkunst by Godt zelve zy: willende en beveelende zo veele groote en gewichtige zaaken in dicht te bevatten. Verder ,,Zo schreef Moses dit lied ten dien dage: en hy leerde het den kinderen Israels..... Toen sprak Moses voor de ooren der gantscher gemeinte van Israel de woorden deezes liedts, tot datze voltrokken waaren.’’ Dit lied, behelzende veele hooge en dreigende vermaaningen en profecyen, begint men eenen styl, die de herdertaal geheel eigen is: ,,Neigt de ooren, gy hemel, en ik zal spreeken: en d’aarde hoore de redenen mynes mondts. Myn leere druppe als een regen, myn reden vloeie als een dauw: als een stofregen op de grasscheutkens, en als droppelen op het kruid.’’ Gelyk’er ook andere spreekwyzen van dien aart volgen, ,,Hy deede hem (Jacob) ryden op de hoogte der aarde, dat hy ate de inkomste des veldts: en hy deed hem honig zuigen uit de steenrotse, en oly uit de keie der rotze: boter van koeyen, en melk van klein vee, met het vette der lammeren en der rammen, die in Basan weiden, en der bokken, met het vette der nieren van tarwe: en het druivenbloet; reinen wyn hebt gy gedronken...... Want hun wynstok is uit den wynstok van Sodom, en uit de velden van Gomorra: hun wyndruiven zyn vergiftige wyndruiven, zy hebben bittere beziën. Hun wyn is vierig draaken venyn: en een wreed adderen vergift.’’ en schoon het zich, naar de stoffe, op veele plaatzen verheft, laat het niet naar, door zyn begin, en het boven aangehaalde, den zangstyl der herderen te volgen. Het schynt my ook toe, dat in dien vroegen tyd, het onderscheid tusschen Herders-, [p. 159] Lier- en Heldendicht, zo niet bekent of waargenoomen wiert, gelyk wy hier na zullen zien dat geschied is: maar dat het gebruik mede bragt, hooge en laage stoffe en spreekwyzen onder een te mengen. Zelf in Homerus, den oudsten en grootsten der Heldendichteren, en die lang na deezen tyd geleeft heeft; vindtmen veele gelykenissen en redeneeringen die beter aan herders en landlieden, dan groot helden en koningen voegen. Moses stierf kort na dit liet; zyn sterftyd wort gezet in het 2553 jaar der Schepping, 1451voor onze gemeene rekening.
    De zegezang die Debora, een Profetesse, en Rechteresse over Israël, en Barak de Veldoverste te zamen zongen, na dat Sisera met het gantsche leger der Cananiten door hen verslagen was, is zeer verheven en cierlyk; en niettemin, zo van den voorgaanden hier boven mede gezegt is, ook op eenige plaatsen naar den herderstyl geschikt, gelyk blykt: ,,Waarom bleeft gy zitten tusschen de stallingen, te hooren de bleetingen der kudden?...... De beeke van Kison wenteldeze weg, de beeke Kedumin, de beeke Kison..... Water eischte hy, melk gaf zy: in eene heereschaal bragt zy boter.’’ Zeer natuurelyk wort hier ook uitgedrukt het ombrengen van Sisera door Jaël, en het verlangen, en de zorge van Siseras moeder, over zyn vertoef; welke wyze van beschryvingen het Herderdicht niet oneigen is, en ook een groot cieraad byzet. Deeze overwinning vindtmen op het jaar der schepping voor de gemeene tellinge.
    Verder zien wy hoe Jefta, na zyne groote overwinning op de kinderen van Ammon, ontmoet wort van zyne dochter, die met bommen en Reien hem verwel- [p. 160] komt; en den dankbaaren Lofzang van Hanna, (Anna) waar in zy Godt looft voor zyne weldaaden. Dit lied, vol ootmoedige uitdrukkingen, schynt zich iets af te zonderen van de gewoone herdertaale: doch wy komen nu ter plaatse daar het onderscheid tusschen den hoogen en laagen styl zich meer zal openbaaren.
    Dus ver zyn ons maar weinige proeven van de Hebreeusche poezy ontmoet, schoon wy reden hebben om te gelooven dat zy overoud, van hand tot hand overgereikt, en meermaals gebruikt is, hoewel wy daar van berooft zyn, gelyk het zelve ongeluk met veele deftige boeken en geschriften van jonger tyd, ons wedervaaren is. Maar nu komen wy daar zy zich niet als een klein beekje, maar als een ruime zee, en gelyk de middagzon in haar grootste kracht voor ons verschynt; ik spreek van de hemelsche gezangen en liederen van den grooten herder, beroemden koning en goddelyken profeet David, die door de Goddelyke inblaazinge gedicht, en door des zelfs voorzienigheid ongeschonden bewaart zyn, tot troost en vermaaninge des menschelyken geslachts. Doch dit zyn geen gedichten, maar dierbaare kleinoodien en allerzuiverste paerlen, uit de hemelsche schatkamer; en niet te begrypen, dan door hulp van den zelven Geest, waar door zy beschreeven zyn; maar voor zo weinig ons vergunt word daar van te verstaan, is zulks genoeg om hen naar waarde te roemen, zynde over al met eene overtuigende en levende kracht bezielt, die met deftigheid en betaamelykheid verzelt is. Evenwel hoe schoon alle die zangen zyn, zo is hun toon niet over al gelyk. Schoon waaren de lelien des veldts, en Sarons roozen; schoon waaren de cieraaden van Davids kroon; en dus verschynt ons die groote Dichter [p. 161] hier, altyd schoon, altyd zich zelf gelyk, maar ongelyk in verrukking en uitdrukking: nu als een arent die zich met zyn vlucht en gezicht naar de zon der eeuwige waarheid went; dan als eene treurende en eenzaame tortel in de klooven der steenrotse; of weêr als de vrolyke nachtegaal, die lust schept van tak op tak te quinkeleeren, en hemel en aarde door zynen zang te verheugen. Geen wonder: zy zyn alle niet in eenen tyd gemaakt, noch op een voorval, of op de zelve stoffe toegepast; des men zich niet verwondere in David somwyl t’aanschouwen op den troon van Israël, vervult van de Goddelyke majesteit; of vreeselyk voor zyn heirkracht treden, en by wyle weêr in het herders kleed. Zeker hy had, toen hy koning was, zynen eersten staat, noch aangebooren herdertaal niet vergeeten. Gelyk hy den put van Bethlehem, (daar hy in zyn jeugt met smaak uit gedronken had) een vorst zynde, gedachtig was. ,,En David kreeg lust, en zeide: wie zal my water te drinken geeven uit Bethlehems bornput, die in de poort is?’’ Men trede den schoonen Psalmhof eens door, hoe veele bloemen zullen ons voorkomen, riekende naar Hermons luchtige heuvelen en geurige daalen; besproeit met balsem, en met manna overgooten; ik zwyg dat de gelykenissen en spreekwyzen, aan de landlieden gemeen, by naar door het geheele werk gezaait zyn. Let maar, om kort te zyn, en alles niet te doorloopen, in het begin op den I, VIII, XIX, XXIII, en XXIX, ontrent het midden en het einde: den XLVI, LVIII, LXV, LXXX, CIV, CXIV, CXXVIII, CXXIX, CXLVII en CXLVIII Psalm. Wat taal verneemt men daar? schynt zy uit het hof, of van het veld te komen? Ik hoorze voor [p. 162] Veldgezangen aan. Zeker hy die in den laatsten Psalm gebiedt: ,,Looft hem (Godt) met geklank der bazuine. Looft hem met de luit, en met de harp, vervolgt aanstonds: Looft hem met de bomme en fluit......’’ en eindigt ,,Alles wat adem heeft loove den Heere. Of naar een andere vertalinge ,,Alle geest loove den Heere.’’ Zo dat, gelyk hier de hooge toon en het hoogdraavend dicht is uitgedrukt, de laage styl ook niet vergeeten wort; die, op het voorbeeld van David, tot den lof des Almagtigen bequaam kan gepast worden. Ik meen dat de grootste der Nederlandsche, toen hy dezen grootsten der Hebreeuwsche Dichters nazong, dit ook zo begreep, in dien deftigen Opdragtzang van de koninglyke Harp, roemende eerst den verheven toon:

        Wie Davids Harp wil steeken naar de kroon,
        ......
        Godts goude tong, van hemelsch mann’ bedout,
        Gaat weiden, als een pen gedoopt in gout,
        Die trekkend haar geleert vernuft ontvouwt,
                        Op zuivre bladers.


    Vervolgens spreekende van David:

        ’t Zy hy zyn stem verfyne of die vergrooft.         ......
        Myn Orfeus draat ’t onmeetbaar starrendak.
        Zyn hand die vlyt de holle golven vlak,
        De leeuw zit tandeloos, ’t gevogelt mak;
                        Het woudt krygt ooren.


[p. 163]
    Immers indien eenig onderscheid in dichten gestelt wort; het openbaart zich in deeze: daar de natuurelykste en niet min cierlyke gelykenissen en spreuken, gelyk welriekende en veelverwige bloemen een geduurig vermaak verschaffen. Ik kan my niet onthouden van aan eenige te denken: ,,Zy hadden my omringt als byen: zy zyn uitgeblust gelyk een doornvuur. Zy scherpen hunne tonge als een slange, heet addervergift is onder hun tonge. Hy leidt laagen in een verborge plaatse, gelyk een leeuw in zyn hol. Hy zy bekleedt met den vloek als met zyn kleedt, en dat die gae tot in het binnenste van hem als het water, en als de olie in zyne beenderen. Gy zultze verdryven gelyk rook verdreeven wort, gelyk wasch voor ’t vuur smelt, zullen de godloozen vergaan van Godts aanzicht. Laatze worden als gras op de daken, het welk verdort eer men ’t uittrekt. De rechtvaardige zal groeien als een palmboom; hy zal wassen als een cederboom op Liban. Want hy zal zyn als een boom geplant aan de waterbeeken, die zyn vrucht geeft in zynen tyd, en wiens bladt niet afvalt: en al wat hy doet zal hem wel gelukken. Onze ziel is ontkomen als een vogel uit den strik der vogelvangers: de strik is gebroken en wy zyn het ontkomen. Ik heb gedwaalt als een verloore schaap: zoek (Heere) uwen kneght: want uwe geboden heb ik niet vergeeten. Hy maakt myn voeten als der hinden. Och, dat my iemant vleugelen als die der duive gave! Ik waake en ben geworden als een eenzaame mussche op het dak. Gelyk een hert schreeuwt naar de wateren, alzo schreeuwt myn ziele tot u, o Godt. O Herder Israëls, neem [p. 164] ter ooren: die Joseph als schaapen leidt. Geef aan het wilt gedierte de ziele uwer tortelduive niet over. O Godt verbreek hunne tanden in hunnen mondt: breek af de baktanden der jonge leeuwen. Looft den Heere van der aarden, gy walvisschen en alle afgronden: vuur en hagel, sneeuw en damp: gy stormwind die zyn woord doet; gy bergen en alle heuvelen, vruchtboomen, enz.. Dat de rivieren met handen klappen: dat te gelyk de bergen vreugd bedryven. De zee zag het en vloodt, de Jordaan keerde achterwaarts: de bergen sprongen als rammen: de heuvelen sprongen als lammeren. De bergen smelten voor het aangezicht des Heeren. Hy (Godt) geeft sneeuw als wolle: Hy strooit den rym als assche. De velden zyn bekleedt met kudden; en de daalen zyn bedekt met kooren. De dagen des menschen zyn als het gras, gelyk een bloem des veldts alzo bloeit hy.’’ Ik wensch dat yder die veldlekkernyen zo wel mogen smaaken, als my. En heeft Vondel, met recht, mogen vervolgen:

        O Onnavolgelyken Harpenaer,
        Die ’t lierspel dooft van Flakkus en Pindaer.


    Ik durf’er gerust by voegen:

        Noch Theocryts noch Maros fluit,
        Gaf ooit zulk Goddelyk geluit.


    Hier dient ook gemelt, dat in de Psalmzangen, somwyl, schoon zy met hunnen naam niet uitgedrukt staan, spreekende en antwoordende personaadjen be- [p. 165] greepen worden, en mogelyk dus ook geschikt zyn, om beurt om beurt, volgens der Leviten order, gezongen te worden; het welk het oud gebruik der Herders en Reien insluit. Als mede dat in eenige, als in den CXXXVI, geduurig een herhaal- of weervaers komt: ,,Want zyne goedertierenheid is in der eeuwigheid.’’ en veel andere cieraaden van het Herderdicht. Ik weet ook, uit de Godtsgeleerden, dat al de CL Psalmen, schoon men die gemeenlyk Davids noemt, niet van hem zyn gedicht; dewyl zeker eenige aan Heman, Asaph, Ethan of Jeduthun worden toegeeigent, en niet alleen de XC, van ouder tyd, aan Moses, maar ook op onzekeren grond door der Joden bygeloof, Melchizedek de CX, Abraham de LXXXIX, zelf aan Adam de XCII, is toegeschreeven. Doch, ’t wordt niet ontkent, dat, in jonger tyd, Salomon den CXXVII, en Jeremias den CXXXVII hebben gedicht; ja dat het geheele vyfde boek, of deel der zelve Psalmen, van laater Schryvers is, die tot aan de Babilonische gevangenis komen, gelyk uit den bovengenoemden CXXXVII blykt. ,,Aan de rivieren van Babel, daar zaten wy, ook weenden wy als wy gedachten aan Sion.’’ En daar zyn redenen genoeg om te gelooven dat de CXXVI na de verlossing uit Babel gemaakt is: want daar staat: ,,Als de Heer de gevangene Sions wederbracht, waaren wy gelyk de geene die droomen.’’ Doch indien dit zo zy, zo veel te meer opmerkenswaard zal het zyn te bespeuren, dat niet een alleen, maar zo veele groote en heilige mannen en Profeeten, met de Goddelyke dichtkunst begaaft, den herder- of laagen styl gevolgt hebben. Altans David was in zyn jeugt een herder. ,,En hy [p. 166] verkoos zynen knecht David, en nam hem van de schaapskooien: van achter de zuigende [schaapen] deed hy hem komen, om te weiden Jacob zyn volk, en Israël zyn erfenis.’’ Het blykt mede dat hy van jongs af zich in de Muzyk geoeffent heeft: dewyl, toen een booze geest (van den Heere) Saul verschrikte. Saul zeide tot zyne knechten: ,,Ziet my doch eenen man uit, die wel speelen kan, en brengt hem tot my.’’ Toen antwoorde een van de jongelingen, en zeide, ,,Zie ik heb gezien eenen zoone Isai des Bethlehemiters, die speelen kan,’’ enz. en het is zeker dat David daar een grooten lust, zelf glorie in had, zeggende: ,,Waak op myn eere, waakt op gy luit en harp.’’ Ja hy gedenkt daar aan met vreugd op zyn sterfbed, als roemende over zynen wakkeren Dichtgeest. ,,Voorts zyn dit de laatste woorden Davids: David, de zoon Isai, zeid, en de man die hoog is verheven, de Gezalfde des Godts Jacobs, en lieflyk [in] Psalmen Israëls, zeidt: de Geest des Heeren heeft door my gesproken; en zyn reden is op myn tonge geweest.’’ David storf in het jaar der scheppinge, voor de gemeene rekening.
    Indien noch getwyffelt wort of ’er, ten tyde van David, een kenlyk en wezentlyk onderscheid gehouden is in het Helden- en Herderdicht, wy komen nu daar het zonder tegenspreeken blyken zal. Wy komen tot Salomon, die, als zyn vader, in de jeugt geen herder, maar een geboore konings zoon en zelf een koning was. ,,En grooter dan alle koningen der aarde in rykdom en in wysheid.’’ ’k Zeg Salomon, ,,Wiens wysheid grooter was, dan de wysheid van alle die van ’t Oosten, en dan alle wysheid [p. 167] der Egyptenaaren; ja hy was wyzer dan alle menschen.’’ en nochtans heeft hy behaagen gehad om in de eenvoudige landt- en herdertaal, zyn hoogverborgen en profetisch gedicht, het Liedt der Liederen, om zyne uitmuntenheid, genoemt, te verhandelen. Deeze zang, (die om zyn verborgenheid, den Joden onder de dertig jaaren niet geoorloft was te leezen) behelst, volgens de getuigenisse der Godtgeleerden, de liefde en wederliefde van Christus en zyne heilige Kerke, onder de zinspeelinge van Bruidegom en Bruid; zynde de tederste naamen, om eene ongeveinsde, oprechte en blaakende liefde te verbeelden. Alles wort hier zeer cierlyk met eenen natuurelyken veldstyl, zelf daar het lied zich verheft, verhandelt. En indien ons eenige gelykenissen of spreekwyzen vreemt voor komen, men sla acht op het onderscheid der tyden en volken, hebbende elke taal en landaart een eigen voorrecht en gebruik, die, door ’t verloop der tyden, noch veranderingen onderworpen zyn. Het is ontwyffelbaar dat dit gedicht naar den herderstyl geschikt is, en ook een Herderdicht of- Herderzang moet genoemt worden, dewyl de Hoofdpersonaadjen, Bruidegom en Bruid, in het begin, waar van in het gemeen de werken hunnen naam ontfangen, als herder en herderin beschreeven worden. Hoor de bruid zelve: ,,Zeg my aan [gy] die myne ziele lief heeft, waar gy weidet, waar gy [de kudde] legert in den middag: want waarom zou ik zyn als een die zich bedekt by de kudden uwer metgezellen? Of volgens eene andere vertaalinge: Geef my te kennen gy die myn ziele bemint, waar gy weidt, waar gy rust in den middag: op dat ik niet begin herwaarts en derwaarts woestelyk te loopen [p. 168] naar de kudden uwer gezellen. De bruidegom antwoord dus: ,,Indien gy het niet weet, o gy schoonste onder de vrouwen, zo gaat uit op de voetstappen der schaapen, en weidt uwe geiten by de wooningen der herderen.’’ Buiten dit, men merke op de meeste gelykenissen en uitdrukkingen, van welke ik eenige weinige aanroeren zal: ,,Ziet my niet aan dat ik bruinachtig ben, om dat de zonne mij heeft bescheenen: de kinderen myner moeder waaren tegen my ontsteeken, zy hebben my gezet tot een hoederinne der wyngaarden. Ik ben een rooze van Saron, een lelie der dalen. Myn liefste is my een bundelken myrre. Myn liefste is my een [druive] tros in de wyngaarden van Engedi. Als een appelboom onder de boomen des wouds, zo is myn liefste onder de zoonen. Myn liefste is gelyk een rhee, of een welp der herten. Gelyk een lelie onder de doornen, alzo is myne vriendinne onder de dochteren. Ziet gy zyt schoon, myn vriendinne, ziet gy zyt schoon, uwe oogen zyn duiven [oogen]..... Uw hair is als een kudde geiten, die ’t gras van den berg Gileads afscheeren. Uwe tanden zyn als een kudde [schaapen] die geschooren zyn, die uit de waschstede opkomen, die al t’zamen tweelingen voortbrengen. Uwe lippen zyn als een scharlaken snoer.... uwe borsten zyn gelyk twee welpen, tweelingen van een rhee, die onder de lelien weiden. Uwe lippen, o bruid druipen van honigzeem, honig en melk is onder uwe tonge. Uw hals is als een elpenbeenen toren, uwe oogen zyn als de vyvers te Hesbon. Uw hooft op u is als [de berg] Carmel, en de hairbandt uwes hoofdts als purper. [p. 169] Deeze uwe lengte is te vergelyken by eenen palmboom, ende uwe borsten by druiftrossen. Want de liefde is sterk als de doodt, en jaloursheid is hart als het graf. Veele wateren zouden deeze liefde niet kunnen uitblusschen, ja de rivieren zouden haar niet verdrinken. Staa op, myn vriendinne, myn schoone, en kom; want zie de winter is voorby: de plasregen is over, hy is overgegaan; de bloemen worden gezien in den lande, de zangtyd genaakt: en de stemmen der tortelduive wort gehoort in onzen lande; de vygeboom brengt zyn jonge vygjes voort, en de wynstokken geeven hunnen reuk, met hunne jonge druifkens enz.. Ontwaak gy noordenwind, en kom gy zuidenwind, doorwaait mynen hof, dat zyne speceryen uitvloeien.’’ Ik meene dat die met meer andere, alle tot het Herderdicht behooren. Ik spreek uiterlyk en van de letter, die alleen de schors en dop is van het verbeelde, hebbende de Hebreeuwen ook, gelyk hunne gebuurvolken, een gebruik gehadt, om door figuurlyke en verbloemde spreekwyzen, den rechten kern der zaaken te beschaduwen: en ging dit zo ver dat de Egiptenaars en andere, hunne verborgenste wysheid en kunsten, met zinbediedende merken en veelerhande gedaanten, die de taale der geleerden was, als raadsels hebben voorgestelt, hoedanig men noch op de vervoerde Piramiden, uit dat geweest gekomen, beschouwt. By het Herderdicht van Salomon moet noch gevoegt zyn, dat behalven de genoemde twee hoofdtpersonaadjen, daar ook noch andere spreekende en zwygende onder begreepen zyn, die zeker als Reien, of speelgenooten voorkomen. De eerste, zynde de dochters van Jeruzalem, worden in deezen [p. 170] zang drymaal bezwooren: doch antwoorden, of spreeken tweemaal:

                                    Bruid.

    ,,Ik bezweer u, gy dochters van Jeruzalem, indien gy mynen liefsten vindt, wat zult gy hem aanzeggen? dat ik krank ben van liefde.’’

                    Dochters van Jeruzalem.

    ,,Wat is uw liefste meer dan een [ander] liefste, o gy schoonste onder de vrouwen? wat is uw liefste meer dan een [ander] liefste, dat gy ons zo bezwooren hebt?’’

                                    Bruid.

                    ,,Myn Liefste is blank en rood......
Zulk een is myn Liefste, ja zulk een is myn vriend, gy Dochters van Jeruzalem.’’

                    Dochters van Jeruzalem.

    ,,Waar is uw Liefste heen gegaan, o gy schoonste onder de vrouwen? waar heen heeft uw liefste het aangezicht gewendt, op dat wy hem met u zoeken?’’
    De Bruidegom spreekt meermaals eenige, mogelyk Reien van jongelingen, aan, die niet antwoorden: ,,Vangt gy lieden ons de vossen, de kleine vossen enz.. Wat ziet gy lieden de Sulamith aan? Eet, vrienden, [p. 171] drinkt en wordt dronken.’’ Dit schynt iets gemeen met het Toneelspel te hebben, daar zich zwygende personaadjen ook kunnen vertoonen; immers ik stel dat dit het eerste Herderdicht van dien tyd niet geweest is, dewyl Salomon, die alles wist, zelf belydt: ,,Is’er eenig ding waar van men zou kunnen zeggen, ziet dat is nieuw? het is alree geweest, in de eeuwen die voor ons zyn geweest.’’ en gelyk ons van zyne liederen, die duizend en vyf waren, niets overgebleven is, onaangezien d’achtbaarheid des auteurs, als dit, dat ook voor een hoofdstuk te roemen zy, zo kunnen’er veele van die stoffe in en voor zynen tyd gemaakt weezen die door de tanden des tyds verbeeten zyn; gelyk noch geheele lysten van schryvers in handen zyn, alleen door hunnen naam bekent. Ik moet, eer ik van de Hebreeusche Poëzy scheide, noch aanmerken, dat, schoon getuigt wort dat het boek van Job in dichtmaat beschreeven is, en Josefus zegt dat de lofzang dien Moses maakte, na dat hy Faraos handen ontkomen zynde, de Schelfzee doorgegaan was, in zesvoetige vaerzen (Hexametri) opgestelt was; en door den zelven schryver elders wort vermelt, dat de liederen en zangen van David van verscheide wyzen, zommige met drie, andere met vyf vaerzen en rymen waaren; door de verstandige Hebreeuwsche taalkenners nu ontkent wort dat ’er in die gedichten en zangen eenige regelmaatige vaerzen, of gezocht rym te vinden is: maar dat het zekerder zy, dat de Hebreeuwsche gedichten en liederen, als zy gemaakt waaren, zekere Muzyktoonen of nooten wierden bygevoegt, de welke verlooren zynde, het nu onmogelyk is de rechte wyze daar van te vinden, om dat die geen gemeenschap [p. 172] met de Grieksche of Latynsche dichtmaaten heeft gehadt. De tempel te Jerusalem was door Salomon voltooit 3000. jaaren na de schepping. hy stierf in het 3039. jaar der zelve reekeninge, 975 voor onze gemeene tellinge.     Ik zal het Herderdicht en de herdertaal niet meer vervolgen by de Hebreeuwen, schoon de jonger boeken en Profeeten my overvloedige stoffe verschaffen; en dat zelf de gezegende Mond der waarheid veel door gelykenissen, het land betreffende, ons zyn Hemelsche leere bekent heeft gemaakt, noemende zich zelve een herder; zyne gemeente, schapen; de goddelooze, bokken; en de valsche leeraars grypende wolven; Herodes eenen vos; en al wat verder door vogeltjes, het goede en quaade zaad, akker, wyngaart, bloemen, vruchtboomen en veele andere zinnebeelden betekent wort; dewyl ik geloove ver genoeg gekomen te zyn om hunne oudheid ontwyffelbaar te maaken, en dus het eerste lit van myne voorstellingen beoogt heb.
    Niet min blykt het tweede, aangaande der zelver waarde, indien men gade slaat van hoe groote en doorluchtige mannen, en tot wat nutte en verheve zaaken zy die verkooren en gebruikt hebben. zelf door Godts invloedt en bevel.
    Schoon ik vast stel, dat altydt daar herders geweest zyn, en zich noch bevinden, Herderzangen in het gebruik zyn geweest, en blyven zullen, nochtans vindt men van de alderoudste onder andere volken geen overgebleeve werken, des wy ons met eenige naamen der Herderdichten van den vroegen tyd moeten vergenoegen: en het zal niet ondienstig zyn het onderscheid der tyden hier by te voegen, om gelyk gezeid is, de [p. 173] zelve by die der Hebreeuwen te vergelyken.
    Eenige onder de Heidenen, als Varro, hebben den geheelen voorleden ouden tyd in dry deelen bepaalt. Het eerste, dat verloopen is van het begin des menschelyken geslachts, tot den grooten watervloed die in Grieken voorviel onder de regeering van Ogyges, Koning van Thebe, en gestelt wort omtrent het jaar der scheppinge 2208. wort de donkere en onzekere tyd genoemt, om dat geen wereltsche gesohiedenissen daar iets van weeten te melden. Het tweede beginnende van den gezeiden watervloed, tot het begin der Olympiaden, duurt 1020 jaaren, en wort de fabeltyd geheeten, om dat het geene ’t welk door de Historien daar van verhaalt wort, met zo veele en buitenspoorige verdichtselen vermengt is, dat men niet weet wat daar van te gelooven zy; gelyk de reis der Argonauten, de daaden van Hercules, Theseus, en Ulisses, en het gantsche beleg van Troie met alle de helden die daar door zo beroemt zyn. Den ondergang der zelve stadt steltmen in het . jaar na de scheppinge; en men kan uit de Poeeten omtrent afraamen wat helden voor of na dien tyd gebloeit hebben.
    In dien fabeltyd komen ons Linus en Orfeus voor; de eerste een Thebaner, en zoon van Apollo en de Zanggodin Terpsichore, is d’eerste en oudste onder de Grieksche Dichters; men zegt dat hy van Hercules, wiens onderwyzer hy was, met de lier of harp, om dat hy zyne plompheid in het begrypen der zang- en dichtkunst bestrafte, wierd doodtgeslagen. Orfeus de Traciër, ook een zoon van Apol en de Zanggodin Calliope genoemt, was een leerling van Linus. Hy reisde om wysheid en wetenschap te bekomen in Egy- [p. 174] pte, van waar hy, na dat hy van die Priesters in den Godtsdienst en veele geheimen was onderweezen, weder in zyn vaderland keerde, daar hy de ruwe en verwilderde menschen, tot den Godsdienst; deugt en een vredige zamenwooning bragt; en wort hierom gezegt de rotsen, boomen, en wilde dieren door zynen zoeten zang bewoogen te hebben. Deeze groote man word van veele en de beste oudheidkenners een oprechte, deugdzaame en wyze wetgeever, zelf heilig genoemt; zo dat Naso groot ongelyk heeft hem zo veele dertele en verfoeielyke zangen op te dichten, als die meêr bequaam zyn om de menschen by de dieren, als de dieren by de menschen te plaatsen. De ronde en goede getuigenis die Horatius van hem geeft, komt nader aan de waarheid en reden:

    De heilige Orfeus, die getrouwe Godentolk,
    Trok eerst van roof en moort het ruw en woeste volk,
    En deed het voor een boos en godloos leeven schroomen;
    Des zegtmen dat hy leeuw en Tygers kon betoomen.


    ’t Is vast dat hy, na de dood van zyn beminde huisvrouw Eurydice, zich de waereld meêr ontrok, en eenzaam tot de beschouwinge der natuur en godtheid overgaf, tot dat hy van een hoop dronke en raazende wyven, om dat hij haar mannen tot het denkend leeven opwekte, wierd om hals gebracht. Van hem (men onderscheide deezen wel van Orfeus den Ciconier, een zoon van Polymnia, die met d’Argonauten op de gulde vliesreis was) noch Linus is niet overgebleeven; en schoon gelooft wort dat zy veele lofzangen der Goden gemaakt hebben, nochtans plaatst Virgilius hen onder [p. 175] de Herderszangers, (een blyk dat de heidenen ook geloofden dat het Herderdicht den hemel aangenaam was) hoor hem by Vondel:

    De Thracische Orfeus, noch ook Linus zouden my
    Verdooven met gezangh; al quam’er Orfeus by:
    Al nam hy Kallioop zyn moeder, milt van ader,
    Schoon Linus nam Apol, dien schoonen, zynen vader
    Te baete, al speelde Pan voor ’t hoogh Arkadisch recht
    En vierschaar tegens my;
enz..

Elders:

    Hoe Herder Linus, met den krans van eppe en bloemen
    Om ’t hooft, dit goddelyk gedicht, waar op zy roemen
    Hem toezong: ai, aanvaart dees pypen om de kunst, enz..


En:

    — — Laat Tityr mede schynen
    Een Orfeus, Orfeus in het bosch, en by dolfynen
    Een blyde Arion, met geen zwaerigheên belaên.


    Van Til schryft dat Linus omtrent . Jaar na Moses heeft geleeft. zo dat wy met alle zekerheid mogen vast stellen, dat geen ouder gedichten, als die van Moses, tot ons gekomen zyn. Tot deezen Fabeltyd behooren ook Museus, Eumolpus, Thamyris, en de voorgenoemde Dafnis en Comatas, met meer andere oude Herderdichters, van wien wy niet dan den naam hebben behouden.
    Het derde deel der tyden begint met de eerste Olimpia- [p. 176] de, in het jaar der Scheppinge 3218. voor de gemeene tellinge 776. ingestelt door Iphitus, Koning van Elis, 108. jaaren voor deeze rekening, of zo andere willen, hy heeft het oude gebruik der speelen ter eere van Hercules weder vernieuwt; en word dit de historische tyd genoemt, om dat de geschiedenisschriften na dien tyd met meer waarheid en zekerheid verzelt zyn. My is wel bewust dat een ander ’t begin der Olimpische tydrekening stelt in het 3208. jaar, doch ik gedraeg my in die tellingen, gelyk ik vooraf gezegt heb. Hier komt ons Homerus d’allereerste voor, die genoeg bekent is, door zyne uitmuntende Heldendichten. Ik noem hem alleen om myn gezeg, gelyk ik van de Hebreeuwsche dichters gemelt heb, te versterken; namentlyk dat de Herderszangen lang voorheen in gebruik waaren, eermen tot de grootheid van het Heldendicht quam. Zyn leeftyd word gestelt in ’t begin der Olimpiaden, omtrent ten tyde van Numa Pompilius, die in het jaar 716. voor de geboorte des Zaligmakers tot de kroon quam, en 43. jaar regeerde. Van Til zegt dat Homeer leefde 116. jaar na Davids dood, omtrent den tyd van Josafat. Herodoot van Halicarnassus, de oudste der overgebleevene Heidensche Historischryvers, stelt in zyn tweede boek, Euterpe, dat Hesiodus en Homeer niet meer als 400. jaaren voor hem op de waerelt zyn geweest. Herodoot was een kind toen Xerxes in Grieke quam; en die overtocht wort gestelt omtrent . der Scheppinge.
    Hier volgt Hesiodus, die terwyl hy de schaapen hoedde een Poeet wierd, gelyk hy zelf schryft. Hy heeft onder andere gedichten, ook gemaakt Werken en Dagen, handelende van den Landbouw. Hy wort van Plutar- [p. 177] chus als een goed natuurkundige beschreeven. Men verhaalt dat, toen hy te Locren omgebragt, en in zee geworpen was, de Dolfynen zyn lyk aan het strant gebragt hebben. Hy was een tydgenoot van Homeer, en word omtrent twee jaaren laater aangetekent.
    Hier dient ook van Arion den Lesbiër gesproken, die van den zangminnenden Dolfyn uit de zee behouden aan ’t strand wierd gebragt, en, volgens den voorgenoemden Herodotus, eerste vinder der Dithyramben was. hy stelt zynen leeftyd onder de regeeringe van Periander, Koning of Dwingeland van Corinthen, die gebloeit heeft 3383 jaaren na de Scheppinge, en 621 voor de gemeene tellinge.
    Ik zal my niet ophouden met een naamlyst te maaken van veel Herders- en Landdichters die na hem gebloeit hebben, veel min de beroemde Treur- en Blyspelpoeeten, of die der Lierzangen en Fabelen, d’Esopische genoemt, ophaalen, wier naamen noch op alle tongen zweeven; want geen land is zo gezegent geweest met meêr edele vernuften in de Dichtkunst als Grieken in die weinige eeuwen. Doch de Lierdichter zal het my, hoop ik, niet qualyk neemen, als ik zegge dat hy d’oudste zoon van het Herderdicht is; zelf als hy zich natuurelyk vernedert, daalt en keert hy weder tot zyn begin; en als het Herderdicht zich verheft, en weeldriger gewaaden aanneemt, zou men die beide dan somtyds niet onderscheiden. Nochtans moeten zy onderscheiden zyn en blyven; even als eene natuurlyk schoone en eenvoudig getooide herderin, en eene ryke en vercierde hofjuffer. Het Bly- en Treurspel moeten het zich ook niet belgen, als ik hen voorhoude dat zy mede kinderen van het Herderdicht [p. 178] zyn; hoewel ’t eerste opgevoedt by de stedelingen in een burgers huisgezin, en ’t ander in vorstelyke hoven, alwaar het hooger broozen, grootscher praal en hoogdraavender taal verkreegen heeft: want de zamenspreekende personaadjen en Reien zyn aangeboore eigendommen der Herderszangen. Maar durve ik ook het ontzachelyk Heldendicht naderen? niet dan met de geschiedenis van David, die, van het herdersleven, tot den vorstenstaat is opgeklommen. men onderscheide het verhaal hoe hy, eenvoudig jongeling, de schaapen hoedde, en, ouder, ten rykstroon verheven, den scepter over twaelef Stammen zwaaide, en door zyn zwaart alle nagebuuren ten schrik was. Verhaalingen en beschryvingen te doen, is nooit den Herderdichter betwist, ja het zyn cieraaden die hy, gelyk d’oudste Dichter, ook het eerste heeft gebruikt, en die als een vaderlyk erfdeel hem toekomen, doch die hy ook wel moet besteden, en altyd denken, dat de zachte toon der Herdersfluit zich niet kan of moet vergelyken by den doordringenden klank der trompet, die aarde en lucht vervult. Ik kom weêr tot den Lierdichter, en zeg alleen dat Pindarus van Thebe in dien gelukkigen tyd bloeide, die de vorst der Lierdichters word genoemt. zyne gezangen, die hy maakte ter eere der winnaars in d’Olimpische, Isthmische, Pythische en Nemaesche speelen zyn uit den ondergang zyner andere werken overgebleeven. Horatius getuicht dat hy zich somtyds tot de Dithyramben liet verrukken; om het welk ik hem hier voorbreng, en waar van ik flus wat breeder zal spreeken. Het huis en geslacht van deezen Pindarus wierd van Alexander, toen hy Thebe verwoestte, ter liefde van zyne kunst bewaart. Zyn leeftyd vinde ik in het 3527der Scheppinge.
[p. 179]
    Ik zal Euripides, die schoon hy een statig Treurspeldichter was, hier ook by noemen om zynen Ciclops, waar in de Reien van Satirs, en het toneel in het veld geplaatst zynde, oirzaak en stof gegeeven hebben, volgens eenige geleerden, tot den grond der Herderspeelen. Hy was een leerling van Anaxagoras en Socrates in de Natuur- en Zedekunde, en reisde met Plato in Egypte, om door hulp der geleerden van dat gewest, in wysheid te vorderen. Hy, is zo men zegt, door de honden verscheurt, die eenige vrouwen, daar hy niet veel goedts van gesproken hadt, op hem aangehitst hadden. Hij word gestelt in het 3593 jaar der Scheppinge, 411 voor de gemeene rekeninge.
    Nu komen wy tot den Prins der Herderdichteren, den beroemden Theocryt, zoon van Praxagoras en Filine, een gebooren Siciliaan van Siracusa. hy was een toehoorder van Filippides en Asclepiades (den laatsten een dichter van Epigrammen) en tydgenoot van Aratus en Callimachus; en heeft veele Idyllien gemaakt; dog schoon’er omtrent dertig met zynen naam pronken, zo twyffelen de geleerden of die alle tot hem behooren, ja meenen zelfs dat eene verzamelinge van verscheide Herderdichters te zyn. Het is zeker dat Theocryt tien Idyllien heeft gedicht die geheel naar den veldtrant zyn; en naar dit getal, heeft hy zyne Sirinx, een gedicht van afloopende en verkortende vaerzen, gelyk de fluiten van een ruispyp, opgestelt; en dezelve daar mede aan Pan opgedraagen. eenige andere zyn van veel verhevener styl, gelyk de zestiende, die aan Hiëron den jongen, Koning van Siracusa, en de zeventiende aan Ptolemeus Filadelfus Koning van Egpte, in wier tyden hy gebloeit heeft, geschikt zyn. Ook zyn ’er eenige [p. 180] verlooren gelyk Berenice, en veele andere gedichten en Epigrammen, van welke laatste noch eenige overig zyn. Zyne Idyllien zyn van veele soorten, enkele en gemengde, onder andere ook een daar zes spreekende personaadjen inkomen; als mede een Visscherszang, het eenige overgebleeven voorbeeld der ouden in die stoffe. Hy word d’alleruitmuntenste en gelukkigste Herderszanger genoemt, wiens eenvoudige en natuurelyke bevattingen en uitdrukkingen de voorbeelden van ’t Herderdicht blyven. Zyn dood is onzeker; en ’t word gantsch niet gelooft dat hy die Theocryt is, daar Ovidius in zynen Ibis van spreekt; en noch minder dat hy door ’t beleidt van Hiëron zou om hals gebragt weezen. Ik vind zynen leeftyd in ’t 3720 jaar der Scheppinge, 284 voor de gemeene rekeninge.
    Bion, een tydgenoot van Theocryt, is ook uitmuntend in het Herderdicht geweest. Zyne geboorteplaats was Smirna, in klein Azië, welke een van de zeven steden is, die zich de geboorte van Homeer toeeigenden. Men gelooft dat hy zich lang in Sicilien, en het gedeelte van Italie dat Groot Grieken word genoemt, heeft opgehouden. De kenners der Grieksche poëzy getuigen, dat zyne gedachten en bewoordingen zeer edel, lekker, en wat meerder, als Theocryts, van de Herder- of Landtaal onderscheiden zyn. Daar is, behalven eenige brokken, maar een Idyllium van hem overig, die zeer geroemt word, zynde een hartroerende en klaagende Herderszang over de dood van Adonis (hoedanig Theocryt ook eenige gemaakt heeft) wiens feest- of rouwdag alle jaaren by de Sicilianen en andere volken, met groote en veele ceremonien geviert wierd. Het schynt dat deeze rouwzangen geschikt [p. 181] waaren, om op dien dag, daar in ook veele vertooningen van die geschiedenis opgerecht waaren, als tot den godtsdienst behoorende, in ’t openbaar op te zingen. Men gelooft, uit den rouwzang, die Moschus over Bions dood gemaakt heeft, dat hy van vergift, en voor Theocryt gestorven is.
    Moschus een Siciliaansch Herderdichter, en leerling van Bion, heeft zynen meester met roem in dien styl gevolgt, en den zelven met eenen schoonen Herderlykzang uit dankbaarheid vereert. Eenige zeggen dat hy den middeltoon tusschen Theocryt en Bion gehouden heeft. Daar zyn ook noch vier Idyllien van hem in wezen, onder welke het geestig gedicht van den vluchtenden Kupido, het welk door Tasso in het Italiaansch gevolgt, veel achter zynen Amintans word geplaatst. Deeze dry overtreffende Herderszangers worden, niet onaardig, de dry Gratien genoemt.
    Ik kan van de Grieksche Dichters niet scheiden, zonder aan Aratus van Cicilien te denken, die van den sterreloop in vaerzen geschreeven heeft, om dat ik onderrecht ben, dat d’alleroudste Chaldeen, die zich het eerste in die kunst oeffenden, herders waaren; dewyl zy, by nachten en dagen op het veld weezende, tyd en gelegentheid hadden om de hemelsche lichaamen naar te spooren. Dit werk van Aratus is door Cicero uit het Grieksch in ’t Latyn overgebragt; doch dat is verlooren; zynde eene andere overzettinge van Cesar Germanicus noch voorhanden. Hy leefde ten tyde van Theocryt, die zyn Idyllium van Dafnis en Dametas, aan hem heeft opgedraagen.
    Na de Grieksche volgde de Latynsche poezy, die met het Roomsche gebiedt, onder Augustus, in den verheven- [p. 182] sten staat heeft gebloeit. Onder zo veele doorluchtige dichters dier gelukkige eeuw, munt Publius Virgilius Maro als de zon boven d’andere sterren uit, en word hy dus, door uitnementheid, de Dichter, en vorst der Latynsche dichters genoemt. Hy was te Andes, een vlek by Mantua, gebooren, en verkreeg door zyne zuivere dichtader de gunst van Mecenas en Augustus; gelyk hy ook ter eere der Keizerlyke stamme zynen Eneas, dat pronkstuk der Zanggodinnen, ondernoomen; en, op Mecenas bevel, vier boeken van den Landbouw, met zeer veele poeetische cieraaden verrykt, gemaakt heeft. Nietmin heeft die groote geest zyne liefde tot het Herderdicht met tien Eclogen of Herderskouten getoont; van welke de vierde, ter liefde van Asinius Pollio, Roomsch Veldheer en Burgermeester, en zynen jonggebooren zoon Saloninus; de zesde voor Quintilius Varus, mede Roomsch Veldheer; en de tiende voor Cornelius Gallus, Roomsch Ridder en Stedehouder van Egypte, zyn opgestelt. Eenige geleerde merken aan, dat, schoon Maro niet alleen Theocryt gevolgt, maar ook eenige zyner Herderszangen zelf uit dien Griekschen Dichter vertaalt, hy nochtans wat meer aan den edelen smaak van het hof, en den tyd van Augustus voldaan heeft, afwykende van d’al te natuurelyke eenvoudigheid en boersche spreekwyze der herders; en dus een grooter cieraad aan zyne Herderszangen gevoegt is. Anderen, in tegendeel, houwen staande, dat gelyk Maro de drie grootste Grieksche Dichters in hun stof, uit naaryver, heeft gevolgt, en Homeer is gelyk geweest in het Heldendicht, Hesiodus te boven gegaan in den Landbouw, hy te kort is geschooten, by Theocryt, die Maro [p. 183] zo ver overtreft in het Herderdicht, als de Grieksche boven de Latynsche taal verheven is. Daar word ook getuigt dat Virgilius Herderszangen, by zyn leeven, met groote toejuiching op het toneel zyn gebragt; gelyk blykt uit Servius, dat Cithereis de gevryde van Volumnius, de zesde Ecloga, of Gallus, heeft vertoont en opgezongen. De Historische tydtafel in dit jaar 1714, door Perizonius uitgegeeven, stelt Maros geboortejaar in het 3914, zyn sterftyd het 3965 der Scheppinge. De zelve tafel tekent de geboorte onzes Heeren op 3984, en Vallemont, het 4000 jaar der gezeide Scheppinge.
    Hoewel ik, zelf zonder verlof der geleerden, veele Zangen van Horatius zou mogen Veldzangen noemen: als roemende in eenen bloeienden en vrolyken styl de gelukzaligheid en het vermaak van ’t Landleeven; zal ik nochtans, om kort te zyn, hier niet van hem, en noch minder van Ovidius spreeken, die het gezang van Polifemus, in zyn Herscheppinge, meest uit den Cyclops van Theocryt heeft getrokken; maar ik stap over tot Calphurnius, een Siciliaan, en Nemesianus van Cartago, welke beide het Latyns Herderdicht in eere gehouden hebben; doch daar word geoordeelt dat Calphurnius nader aan Virgilius komt als Nemesiaan. Van den eersten zyn noch zeven, en den anderen vier Herderszangen in wezen. Zy waaren tydgenooten, en leefden omtrent jaaren na Virgilius, onder de Keizeren Carus, Carinus en Numerianus. Na deeze is’er niet over by d’oudheid van het Herderdicht, als een Herderkout van den Redenaar Severus Endeleichius, op het sterven of een sterfte der ossen ten zynen tyde. Weitzius gevoelt dat hy voor den Keizer Valentinianus gebloeit heeft.
[p. 184]
    Nu komen wy tot die ongelukkige en droevige eeuwen; waar in niet alleen het Herderdicht, maar ook de geheele Latynsche poezy, met alle geleertheden en kunsten scheenen voor eeuwig verlooren te zyn; zo wel door d’overstroominge der Barbarische volken Hunnen, Gotten, Wandaalen, Longebarden en andere die Italie met vuur en zwaard verwoestten, als door de groote oneenigheden en burgerlyke oorloogen, voortgesprooten uit de scheuring van het Ooster- en Wester Keizerryk, en zo veele kleine Vorstendommen tegen elkander, om het opperbewint, geduurig in ’t harnas; tot dat, omtrent de dertiende eeuw, de geleertheid, taalen, kunsten en weetenschappen op nieuw scheenen herbooren te worden, en aanstonds de Latynsche poezy het hoofd weder boven stak, waar onder het Herderdicht zich weder loffelyk liet hooren; en, zynde dit eerst van Petrarcha en Boccatius aangevangen, vervolgt wierd door Baptista Mantuanus, Pontanus, Vida en Sannazar met de Visscherszangen, en veele andere in verscheide tyden en landen, welker naamen en werken wy al aan de Faam bevolen laaten. Onder deeze zyn ook veele voornaame verstanden geweest die het Herderdicht van d’aardsche tot de Hemelsche liefde hebben overgebragt; en, van eenen Godtvruchtigen geest aangedreeven, de geboorte, het leeven en sterven, met veele voornaame daaden en wonderwerken van onzen Heilant door den nederigen toon loflyk hebben uitgebreidt.
    Maar onder den goeden voortgang der Latynsche, is de Toscaansche Dichtkunst ook niet vergeeten, die zelf al in de twaalfde eeuw met geluk wierd voorgezet. Het is niet uit te drukken met wat een liefde die [p. 185] behandelt en aangenoomen is, en hoe veelen daar eenen doorluchtigen naam door verkreegen hebben. Daar bleef noch is ook geen slach van poezy verzuimt; men heeft, by vervolg van tyd, het Helden-, Lier- en Satirdicht, het Treur- en Blyspel met zo goeden uitslag behandelt, dat’er na d’oude Grieksche en Latynsche niet schooner noch cierelyker gebloeit heeft dan d’Italiaansche Poezy; waar door alle de nabuurige volken zyn opgewekt geweest, om in hunne moedertaalen dat loflyk spoor te volgen. Doch onder allen is het Herderdicht op verscheide wyzen, roemruchtig voortgezet. Eenige, mogelyk de Milesiaansche vertellingen in gedachten hebbende, of het werk van Boëthius, hebben verhaalener of redeneerener wyze van prooze en vaerzen een behaagelyke zamenvoeginge gemaakt, die door Bembo, in zyne Asolani, deftig en hoflyk te voorschyn quam; maar Boccatius heeft, in zynen Ametas den Herderstyl meer gevolgt. Doch door niemant is dit geheel tot den Herderstaat gebracht als door Sannazar, wiens bevallige Arcadia, die in den jaare 1514 uitquam, de rechte Idea en bron is, waar op, en waar uit zo veele Arcadien in verscheide landen gevormt en gesprooten zyn. Onderwyl dat de Herderszangen van veele als van Jacob Fiorino de i’Buoninsegni, van Siena, die omtrent het jaar 1468, van Angiolo Basso van Monte Pulciano, gezegt Angelus Politianus, die omtrent 1480 bloeiden en verscheide laatere, met grooten luister wierden vervolgt; vereerde de Ridder Bernardin Rota, zyn vaderland Napels, met d’eerste Italiaansche Visscherszangen, en die daar noch d’eerste eer en rang in behoud, schoon van veele nagezongen. Daar is wyders, van tyd tot tyd, getracht, niet alleen [p. 186] het Herderdicht tot zyne volmaaktheid, maar tot een ander wezen, en op het Toneel te brengen; eene zaak die door d’oude Grieken en Latynen niet bedacht noch betracht was. Het zy men hier het oog op den Cyclops van Euripides had, daar voor van gesproken is; of dat men bemerkte dat de Herderskoutten der ouden niet alleen in veele personaadje bestaan, gelyk de Adonis van Theocryt, maar dat die zelve ook drymaal onder ’t zamenspreeken van plaats verandert, als eerst in huis; daar na langs den weg, endelyk in het Hof; altans men heeft een aanvang genomen, en, gelyk Fontanini verhaalt, in het jaar 1529 wierd te Messina dusdanig een werk, door den vermaaarden Ludovicus Tansillo opgestelt, met koninglyke pracht vertoont, door bevel van Don Garsias van Toledo; doch de gemelde schryver beklaagt zich over ’t verlies van dit werk. J. Baptista Giraldus Cinthius maakte het Herderdicht Egle, aan het welk hy den naam van Satira gaf; dit was opgedraagen aan Hercules den II. Hertog van Ferrara, alwaar het in den jaare 1545 vertoont wierd. En voor Cinthius had Politianus zynen Orfeus; de Graaf Balthasar Castiglione, een diergelyke stoffe, Tirsis genoemt, geschreeven, en Franciscus Berni zyn Boere Toneel, Catrina geheeten, uitgegeeven. In het jaar 1555 wierd in Ferrara gemaakt, gedrukt en vertoont, de Offerhande; een Herderspel van Augustyn de i Beccari, opgedraagen aan de Princessen Lucretia en Leonora van Este. Dit werk, daar Menage en Fontanini van betuigen zo veele moeite aangewent te hebben, om ’t zelve te bekomen, en dat weer herdrukt wierd 1587. is van veelen, zelf door Guarini, uit onkunde, of andere inzichten, het eerste Herderspel genoemt. [p. 187] Fontanini spreekt’er zo veel lof niet af, als door anderen gedaan is: Hy zegt dat noch aan de kunst, noch de betaamelykheid voldaan is; dat het te veel van het dertele heeft, en dat in het heele werk geene inwikkeling, noch hoofdzaak is. Men moet bekennen dat het Herderspel ook zyn begin gehad heeft, en op onzekeren voet en order, zonder regelmatige verdeelingen van Bedryven en Uitkomsten in het wilt liep; gelyk my ook blykt uit vier zulke Herderspeelen, of gelyk de Auteur, M. Andreas Calmo, die noemt: Piacevoli Egloghe Pastorali, in lingua materna. van hem opgedraagen aan den Voortreflyken Gabriel Gradenigo; gedrukt te Venetien 1561. en zeker, schoon zy niet zonder geest zyn, daar is noch kunst noch regel in waargenomen; en dus geloove ik, dat veele andere van dien tyd geweest, en zo lang spoorloos gedwaalt hebben, tot dat endelyk de groote Torquatus Tasso in het jaar 1573. zynen Amintas voor den Hertog en het hof van Ferrara deed vertoonen. Dit meesterstuk naar de kunst en toneelwetten, met zo veel gratie en verstandt opgestelt, deed diens Dichters naam niet alleen in Ferrara en Italie, maar door gantsch Europe klinken. en daar door veelen oordeelen dat Tasso d’eerste uitvinder van dit derde slach der Toneelspeelen was. ’t Is zeker dat hy die allereerst aan vaste wetten heeft verbonden. De roem dien Tasso, van alle geleerden, door dit Herderspel wiert toegelegd, deed veele braave Dichters door naaryver branden; en men zag niet alleen in korten tyd Amintas, door Ongaro in een Visschersspel, Alceus genaamt, verandert, in het welke hy Amintas zo veel en sterk gevolgt, en van stap tot stap nagegaan heeft, dat Alceus van d’Italiaanen, Aminta [p. 188] Bagnato, de natte- of gedoopte Amintas wort genoemt, maar haast ook veele andere schoone werken, als de Getrouwe Herder (en wat is Amintas anders?) van den Ridder Baptista Guarini; de Fillis van Scyrus, door den Graaf Guido Ubald de i Buonarelli; de Verliefde Verontwaardinge van Bracciolini; de Uitvaartfeest van Cesar Cremonin; vorders de Getrouwe Nimf van Franciscus Contarini; weder d’Ongetrouwe Herder; d’Ongetrouwe Herderin; de valsche Herders; en noch de nieuwe Getrouwe Herder, en nieuwer vindingen van het Herderspel; ook eenige van het Visscherspel, als Elisa, van den Ridder Michiel Sagramosa, en anderen, met zo veele nieuwe Herders- en Visscherszangen, als van Capponi, Marino en meêr beroemde Dichters, dat men by na niet anders hoorde en zag, en gantsch Italie scheen Arcadie te weezen; zynde die werken tot zo een getal aangegroeit, dat Clement Bartolt van Urbino in zynen tyd een verzameling had van verscheide. doch Fontanini schryft dat tegenwoordig de Heer Jan Antoni Moraldi in Rome, meêr als Herderwerken heeft vergadert; en dat niemant onder die alle, Tasso van zyn eerrang berooft, die d’eerste in tyd en waardigheid blyft. De zelve brengt ook een reden voor, uit Arsiccius, waarom de Herderdichten zo aangenaam waaren; behelzende: ,,Dat Tasso, ziende de eenvoudige schoonheid van de Herderpoezy, door de schrikbaarende Treurspeelen; door het lachen en scherssen der Blyspeelen, en de snappende en quaadspreekende Satirs, van haaren troon verjaagt en gebannen; hy zich gewaardigt heeft haar de beleefde hand te bieden; en haar zacht en vriendelyk wezen aan de Muzen te toonen. Zo dat, op het voorbeelt van zo een uitmuntend man, [p. 189] yder in haare liefde begon te blaaken; en dat gelyk men aan alle kanten aardige Nimfen en Herders niet als van zuivere en tedre liefde hoort zingen; zo schynt dat zelf de Vorsten en groote heeren, den tooi der Koninginnen en edele vrouwen versmaaden, en d’eenvoudige herderinnen in waarde houden.’’
    Maar noch is de liefde voor het Herderdicht, in Italie, niet uitgeblust: dit getuigt het edel Kunstgenootschap te Romea, onder den naam Arcaders vereenigt; voerende de Ruispyp tot hun teken; een Kunstgenootschap daar zo veele Doorluchtige getytelde Heeren en edele Vrouwen onder begreepen zyn; die doelende om de Dichtkunst en voornaamelyk het Herderdicht in eere te houden, dagelyks nieuwe vindingen in het licht geeven; en alle jaar het jaarfeest van den grooten Sannazar, als Opperherder van Arcadie, met groote hoflykheid vieren.
    Doch de schoonheid van het Herderdicht is in Italie niet beslooten gebleeven, zy is door alle gewesten der bekende waereld doorgestraalt, en van yder vriendelyk ontfangen. maar dewyl het in myn magt niet is, haar overal te volgen, en elk best weet hoe zy by zynen landaart bemint is, en de waarde kent van die haar eeren, zo zal ik yder den roem zyner landsgenooten bevoolen laaten, en my by de Nederduitschen voegen.
    De Dichtkunst is zo eigen aan de Nederlanders, dat zy hun eer schynt aangebooren, dan dat zy door naarvolging van andere volken zou verwekt zyn. Wel is ’t waar, dat wy geen overoude proeven van den geest onzer voorvaderen, door achteloosheid der nakomelingen, of ongevallen der tyden, in ’t vergeetboek geraakt, bezitten, nochtans ontbreeken ons geene blyken [p. 190] van hunnen Dichtersgeest, in die oude liederen en zangen, die eenige heldendaad, of gedenkwaardig voorval ophaalen; waar in men noch hoort, gelyk Vondel zegt, ,,een natuurlyke vrypostigheid, vloeienheid, en bevallyken zwier;’’ een overblyfsel des ouden Duitschen Barden trants; die gewoon waaren den lof hunner helden te verheffen, en hoedanig men Melis Stoke die in het laatst der derthiende of begin der veertiende eeuw leefde, ook zoude mogen aanmerken, die ’s Landtsgeschiedenisse in vaerzen beschreeven heeft; hoewel dit laatste liever rym dan poezy moet genoemt worden; waar by men ook voegen kan d’oude berymde Duitsche Euangelien van over acht of negen hondert jaaren, en wat meer van dien aart is. Maar nader aan onze tyden komende vinde ik de klaarste voetstappen der Dichtkunst, in de Landen die eerst en meest in Nederland gebloeit hebben, schynende bynaar noodlottig dat zy zich altyd by de welvaart voegt. En gelyk Vlaanderen en Brabant vroeg door de koopmanschap, eerst te Brugge, daar na t’Antwerpen verhuist, in weelde en overvloed waaren, zo zietmen daar ook oude merken der liefde tot de Dichtkunst, ’t zy door eenige vertaalingen, gelyk van Boëthius, Virgilius en Ovidius; of eigen vindingen van dien tyd, Treur-, Bly- en Zinnespeelen, Balladen, Liederen, Rondeelen, waar van noch een groote meenigte voorhanden is. Hier toe hielpen niet weinig d’oude Rederykkamers, byna als d’Italiaansche Academien, niet alleen in de Steden, maar Dorpen, met voorrechten der Landsheeren, opgerecht; welker inzicht ook niet te mispryzen is, als strekkende tot verbetering der Nederduitsche Dichtkunst en taal. Ook hebben zy zo spoorloos niet in het [p. 191] wilt gedwaalt, maar op order en voeglykheid begonnen te letten. Dit blykt aan Matthys de Castelein, van Oudenaarde, die zich schreef: Priester en Poëte moderne, en uitgaf: De Conste van Rhetorycken; waar in hy, naar het gebruik en de wyze van dien tyd, veel lessen geeft aangaande de Dichtmaat, en de eigenschap der taale. ’t is waar dat hy en zyne tydgenooten den hofstyl, die door de vreemde Landsheeren, eenen vreemden klank gekreegen had volgden; maar men moet dit aanmerken als een quaade lucht die alles besmet; of liever als eene mode en wyze van kleeding die behaagelyk in haaren tyd is. Castelein kon evenwel het quaad en goed duitsch wel onderscheiden. Hoor hem hier:

    Règhel ende Speghel wilt van u te male wenden,
    Caremen, bescharemen, benemen ’s const gewin,
    Om dyns dichts wille en meughdy gheen tale schenden.


    Verder, na dat hy verstandig van eenige eigenschappen der taal heeft gesproken:

    Synder levende die dit niet derven moghen,
De nacommers (hoop ik) sullen op dit fatsoen dichten.


    en hy kon het ook doen, zonder vreemde bastartwoorden, als ’t blykt:

        Vraeght ghy wat alderbest leven doet?
        Ick zal ’t u verclaren met ’er spoet.
        Niet ontspaert, maar achterbleven goet.
        Vruchtbaer lant. in den heert altoos gloet.

[p. 192]
        Een middelbaar cleet. half sot half vroet.
        Wyze simpelheit, onder niemants voet.
        Ghesont lichaem, natuerelyck bloet.
        Taefle sonder cunste, ende volle vloet.
        Los van zorgen. eert die u bestoet.
        Vroegh opstaen. vry van ’t nyders gebroet.
        Wilt dat ghy meught. hebt pais in dyn behoet.


    Dit werk was gemaakt, zo de druk melt, MDXXXVIII. L. Guicciardin, in zyne beschryvinge der Nederlanden, spreekende van Oudenaarde, zegt aldus: ,,Van deeze Stadt was Matthys de Castelein, een groot geletterde, en beroemt Poeet; aan wien men den eerpalm geeft, d’eerste te hebben geweest in deeze landen, die de Dichtkunst in regelen en maat in de Duitsche taale heeft gebragt.’’ Van Jonkheer J. vander Noot, van Antwerpen, word getuigt dat hy d’alleerste in zuiver Nederlandts begon te dichten. tot blyk van ’t welke my nu alleen in ’t geheugen komen, de korte Inhoudtvaerzen, door hem gemaakt op de zestien boeken, den Lusthof der Maegden genoemt, van Jan Baptista Houwaert; welken Houwaert, schoon hy mede de hoftaal gevolgt heeft, nochtans de naam van Dichter niet kan ontnomen worden: vergoedende zyn geest en geleerdheid eenigszins de gebreken der valsche en onduitsche woorden, die in dien tyd alleen niet gemydt, maar als cierlyk, en de welspreekendheid opbeurende, gepreezen wierden. Doch niemant heeft toen grooter nut tot zuivering en schuiming der bezoedelde Nederlantsche taal gedaan, dan de Tweespraak der Nederduitsche letterkunst, uitgegeeven in het jaar 1584. by de Kamer, In liefde bloeien- [p. 193] de, t’Amsterdam; welke Kamer, gelyk de Ridder Rodenburgh schryft, in den jaare 1619 haar twede Gulde- of hondertjaarige Feest zou vieren; een roemwaardig werk, dat niet alleen vermaande om de ingesloope bastaartwoorden te weeren; maar ook het middel aantoonde, om de mankgaande taale op vaste en zekere voeten te zetten. en sedert dien tyd is zy, door den geduurigen yver der wakkere verstanden van alle valsche byklanken gezuivert, met allen luister en eigen rykdom verciert. Onder onze alleroudste Dichters komen my geen werken van ’t Herderdicht voor, uitgenoomen eenige Liederen. Ik weet ook niet aan wien wy d’eerste eere daar van schuldig zyn. het is wel bewysbaar uit andere gedichten van dien tyd, dat de taale en schikkinge noch wat veranderinge van nooden hadden; evenwel zegt de wyze H.L. Spiegel:

        Moet juist een Duits Poeet nu nodigh zyn ervaren
        In Griex-Latyn? daar d’eerste en beste herders waren.


en Vondel: ,,d’Alleroudste en beste Poëten zyn de natuurlykste en eenvoudighste.’’ Om zulke deftige getuigen, zal ik, schoon geen klaare blyken van Herderwerken voor handen zyn, en ter liefde en eerbied onzer voorvaderen, alle de verloopene eeuwen tot de zeventiende, als ledige eerstoelen laten open staan, op dat die, met nader ontdekking, naar den ouderdom, rang en waarde mogen vervult worden.
    Het begin der gemelde zeventiende eeuw, die waarlyk de goude Nederduitsche Dichters eeuw moet genoemt worden, om het groot getal der treffelyke en uitmuntende Dichters, die de Poëzy op alle wyzen, zo [p. 194] door Toneelspeelen als ander slach van Dichten in haar volmaaktheid gebragt hebben, zag Granida, omtrent het jaar 1603, uit het schrander brein van den grooten Pieter Cornelisz. Hooft, gebooren. Het eerste bedryf van dit Toneelspel toont hoe dien Dichter het Italiaansch Herderdicht noch in geheugen lag. Zyn Herderkout tusschen Haegenaer en Bosman, geloof ik een vrucht van laater tyd te zyn. De vader der goede zeden Jacob Cats, wiens pen tot het Herderdicht geschapen schynt, heeft, behalven het trouwgeval van Ulderick met Phrine Bocena, en veel andere gedichten geheel op de landstoffe passende, tweemaal het trouwgeval van Aspasia verhandelt, eens in eene beschryving, en het ander onder den naam: Koninglyke Harderin Aspasia, tot een Toneelspel gevormt. De zachtvloeienheid van zynen styl, en d’ongeblankette cieraaden, zyn somtyds onnavolgbaar in deezen Dichter.
Jan Janssen Starter, die omtrent het jaar 1620 dichtte, vermaakte de Veldreien ook met eenige Herderszangen. In de jaarfeesten der Rederykkameren, toen noch zeer bloeiende, vintmen het Herderdicht ook in gebruik, gelyk in het Wellekomspel van Vlaerdings Redenryckbergh, 1616 toen in het jaar alle de Vrygekende Hollandtsche Redenkameren wierden genood, daar, onder ander Personaadjen, Momus, Midas en Pan den veldttrant houden: en in dusdanig een feeste, te Mechelen geviert, daar d’omleggende Kamers van Brabant, Vlaenderen, Hollandt en Zeelandt waaren verzocht, wierden alle die verscheenen waaren, door die van de Peoen, binnen Mechelen, met een Herder Treurspel, Porphire en Ciprine, bedankt. Meer gevallen van dien aart stap ik, om kort- [p. 195] heid, over. Na die tyden, (hoewel laater in het licht gekomen) dichtte Mr. Johan Beets, neffens andere Herderzangen, de dry deelen van Daphne, of Boschvryaadje, waar in hy toonde vreemde en goede zaaken van dien aart geleezen te hebben. In Brabant quam de Herdersche Ongestadigheid, en andere Herderstoffe te voorschyn; doch niemant schynt dit velt meer beploegt te hebben, dan de zoetrymende Jan Hermansz Krul; die niet alleen veele geestige vaerzen en liederen in de Herdertaale heeft gemaakt, maar ook verscheide Toneelwerken als: Diana; Rozemond en Raniclis; Cloris en Philida; Helena; Alcip en Amarillis; Juliana en Claudiaen; Faustina en Celion en Bellinde, die alle, of ten deele, gemengde Herderstoffe bevatten, en in het geheel met zachte Herdervaerzen zyn uitgebeelt. Zoetebooms Beemsters Dankoffer moet hier mede gemelt zyn, nevens het Landspel van Jonker Maister; en Kleander en Amaril, van J. van der Heiden, met veele Herderszangen en kleine toneelwerkjes in muzyk, nu en dan te voorschyn gebragt. Maar boven allen heeft Vondel het Nederduitsch Herderdicht, dat by den grond scheen te kruipen, en aan veelen als laf voor quam, in eenen deftiger stant doen Vidtverschyen: ik zeg Vondel, die van zich zelven had getuigt:

        Vindt niemants brein in bloet, noch gal, noch traanen smaak;
        Dees leeft in treurdicht: ai, vergun hem dat vermaak.


wiert mede tot den aangenaamen Herdertoon verlokt; en schoon ik zynen Adam in Ballingschap, om veele eigeschappen by den rang der Veldpoëzy kan tellen, [p. 196] zo vernoeg ik my met Joseph in Dothan, in het jaar uitgekomen, een Herderspel te noemen. Hier is de stoffe en het vaers elkander gelyk en gewoogen, natuur en voegzaamheid te zamen gepaart, en zodanig, dat ik niet geloof op inlandsche of uitheemsche Toneelen ooit iets diergelyk vertoont te zyn. Dit is ’t niet al: de Vrede met den Koning van Spagnie en de Vereenigde Nederlanden, in den jaare 1648 te Munster geslooten, gaf dien Dichter stoffe tot zyn Lantspel, Leeuwendalers; een werk op eene nieuwe wyze gevormt, daar de waerelt nooit een weêrgae van heeft beschouwt, en het geen in zich zelf een eerste Hoofdwerk is: en gelyk Italie uit de Herderszangen het Herderspel heeft gevormt, zo komt Hollandt rechtvaerdig de roem van op den voet der Landtgedichten het eerste Lantspel te hebben voortgebragt. Ik stel vast dat de Herder- en Landtzang, schoon beide op het veld gebooren, een onderscheiden aart en inzicht hebben. Al die het onderscheid van Maros Herderszangen en zyne Landtgedichten begrypt, zal myn zeggen toestemmen. Van dit laatste slach, zyn ook schoone vruchten op onzen bodem gegroeit: waar van Sorghvliet, Hofwyk, Okkenburg en veele andere getuigen zyn, dat zy voor geen andere uitheemsche, oude of jonge, behoeven te wyken. Doch ik vervolg het Herderdicht, en zie hoe die groote Latynsche Dichter Joan van Broekhuizen den rechten smaak der Nederduitsche Veldgezangen geproeft heeft. Roemryk en gezegent zullen ook altyd klinken de zuivere klanken, die Arnold Moonen op zyn Herdersriet gestelt heeft, onder welke zyne dertien heilige Herderszangen, op het bedryf des Messias speelende, en waar in hy het godtvruchtig spoor van den Vader Rapin, [p. 197] en eenige ouder Latynsche Dichters loflyk heeft gevolgt, als sterren by valsche dwaallichten blinken. Veele andere Herderdichters die voorheên in liederen, zangen en gedichten dien styl gevolgt hebben, en wier naam en waarde my niet bekent zyn, worden niet moetwillig van my verzweegen, o neen: ik wenschte met meêr bloemen deezen krans te vercieren. en alle die ik verzuime kan yder in zyn geheugen hier by voegen. Ook schryf ik geen boek, maar eene Verhandelinge, bepaalt met mynen korten tyd. Ik zal evenwel Antonides niet vergeeten, die met zynen eenigen klaagenden Damon getoont heeft wat zyn groote geest vermocht; noch de vernuftige Catharyne Lescailje, die den Amstel dikmaal met die stoffe heeft vermaakt. My komen verder twee jonge minnaars der Veldpoëzy voor, Visscher en Schermer, beide te vroeg in hunne lent des levens de Veldnimfen ontrukt. De noch levende en bloeiende Herderpoeeten, die ik niet noeme, maaken door hunne lieflyke gezangen zich zelve genoeg bekent, en zullen van de nakomelinge, gelyk de voorgaande, geroemt worden.
    Niet min heeft d’yver geblaakt, om door vertaalingen, de zoete toonen der uitheemsche Herdersfluit Nederlandt mede te deelen. Ik geloof niet dat in de gantsche waereld eene taale zy, daar al de Psalmen, waar onder, als voor gemelt is, veele Herderszangen zyn, zo dikmaal zyn in vaerzen gebragt, het zy overgezet of berymt, als de Nederduitsche: beloopende het getal, zo oude als jonge omtrent twintig; waar van, dewyl die yder bekent zyn, ik niet meer uitbreide, laatende elk zynen verdienden lof: alleen hier by voegende dat de vertaalingen, van den Heer van S. Aldegonde, [p. 198] Kamphuizen, Westerbaan en Vondel niet voor de geringste moeten geschat worden. Insgelyks hebben verscheide het Hooglied in Duitsche vaerzen nagezongen, als Revius, liedsgewyze; Jordaan; de Brune en andere, zonder te vergeeten Mr. Laurens Bake, die zynen netten styl aan meer Bybelpoëzy heeft getoont. Wy moeten den onvermoeiden Vondel bedanken voor twee zyner vertaalingen in ondicht en dicht, van Virgilius werken: Herderskouten, Landgedichten en Eneas. Rodenburg onder den naam: Chi sarà sarà, heeft al vroeg den Getrouwen Herder van Guarini in een Hollantsch kleed gestooken, en hem den Trouwen Batavier gedoopt. Vervolgens hebben noch zes of zeven braave Liefhebbers van dat edel werk, hunnen lust geboet met het zelve in vaers en proos den Nederlanders mede te deelen, van de welke de Potter, Bloemaert en Peis my nu alleen in het geheugen vallen. De Getrouwe Herderin van S.I. in het jaar 1658 in ’t licht gekomen, en dus lang voor eene Hollandtsche Veldnimf gehouden, is zeker van Italiaansche geboorte, en erkent voor haaren vader den Edelen Franciscus Contarini, die haar, met den naam van Fida Ninfa, in den jaare 1620, na dat zy weder overzien was, aan den Doorluchtigen Antoni Prioli, Doge van Venetien, by gelegenheid der Bruilofte van des zelfs zoon, heeft opgedraagen. Dit Herderspel was lang voor dien tyd gedrukt: want Orlando Pescetti, die in het jaar 1601 schreef, telt het onder de lange en goede Herderspeelen. Ik weet wel dat de Nederlandsche pen daar iets bygevoegt, en eenige verandering gemaakt heeft, doch of zy daar door haar voorbeeld verbetert heeft, mogen de kenners beslechten. Onderwyl mogen wy S.I. bedanken, dat hy ons, by zo veele Ge- [p. 199] trouwe Herders, een Getrouwe Herderin heeft verleent. Wy blyven ook verplicht aan den keurigen Dichter J. de Dekker voor eenen vertaalden Visscherszang van Sannazar. zo heeft de geleerde Dr. D. Van Hoogstraten onzen honger maar te meêr opgewekt, met eenen verduitschten Herderzang, Wyngaard, van den Eerwaardigsten Huet, Bisschop van Avranche. Het waar te wenschen dat een bequaam vernuft die werken vervolgde, en ons meer vruchten, op den Latynschen en Griekschen grond gegroeit, liet smaaken. Ik zal ook Diana en Endimion noemen door D. Lingelbach overgezet. Tot nu toe is tweewerf d’Amintas van Tasso, voor myne vertaalinge, in het licht gekomen, d’eerste door M.S. in prooze; d’ander in rymelooze vaerzen door C. Hoofman; welker beider inzicht niet te versmaaden is. Veel brokken hier en daar uit gevolgt, verandert en gemengt, raak ik niet aan, om dat zy geen lichaam maaken; of om dat zy door der Schryveren vernuft, van naam en gedaante zo zeer zyn herschapen, dat men hen geen eigen naam kan toepassen. Ik spreek ook niet van de verduitschte Astrea en diergelyke Herders gevallen, om dat die geen Poezy zyn; dewyl hen eenige wezentlyke deelen der Dichtkunst, als het vaers en andere eigenschappen, ontbreeken. my is niet onbewust dat eenigen den Roman Calloander by, en boven Tassos Verlost Jerusalem durven stellen: maar ik zou gaern hooren wat Trajaan Boccalin van zulke rechters, zou geoordeelt hebben. En juist of het geschikt was, op dat naar myne verdrietige beschryvinge de Leezer wat zou vermaakt worden, komt my de Buitenspoorige Herder van T. Corneille, gevolgt door H. Angelkot, den ouden, die ons ook [p. 200] den Herderszang, Lykoris, uit Francius Latyn, heeft medegedeelt, ter hand. deeze Lisis is zo welvoegende onder de herders, als Don Quichot by de ridders en helden.
    Hier zouden wel eenige regelen en wetten voor het Herderdicht byvoegen; doch men verwachte die niet uit myn gezach, als die liefst zelf daar in onderweezen was; maar ik zal met weinig woorden de geboden der groote mannen, dit aangaande, voorstellen. Het Herderdicht vereischt eene eenvoudige en ongezochte taal, die evenwel niets gemeen heeft met het Blyspel, maar naar den geur van het edel veldgroen riekt en smaakt. Zyne redeneeringen, verhaalingen en beschryvingen zyn kort, bondig, vol zin, en cierlyk met gelykenissen en spreekwoorden doormengt. De stoffe zy Herdersgevallen, Feesten, Speelen, Minneryen. en schoon het Herdersleeven den tyd der oprechte en goude eeuwe verbeelt, nochtans mengen zich daar kleine oneenigheden en verwytingen onder. Endelyk ook de naargebootste onkunde en dwalinge in het noemen of beschryven eeniger zaaken. Boven dit word op het hoogste bevolen, met een oplettend verstand, de waare eigenschappen en cieraaden in Virgilius, Theocryt en andere ouden t’onderzoeken en naar te volgen; even gelyk den aankomenden Tekenaar de nette en overeenkomende ledegestalte en uitgezochte schoonheden der oude overgeblevene kunstbeelden tot een richtsnoer zyn.
    Zo lief en aangenaam als my dusdanige raaden bevallen en overtuigen, zo min vernoegen my eeniger eigenzinnige stellingen, willende het Herderdicht alleen met de liefdegevallen bepaalen. Ik weet dat onze volgzaamheid zich [p. 201] veel naar den aart en wyze van een nabuurig volk wil voegen; doch, voor my, ik wil noch zal ooit gedoogen, datmen ons zulk eene laffe mode opdringe. Laat de jonge herders en herderinnen minnen en wederminnen: de lent moet bloemen hebben: maar als die gelieven getrouwt zyn, zullen zy dan noch altyd van liefde zingen? geeft de Hemelsche goedheid hun geen stoffe tot loven en danken, ramp en onvruchtbaare tyd tot smeeken? moeten zy in plicht ontbreeken om hunne goede Landsheeren en Regeerders te roemen? zullen zy zwygen in oorlog en vrede? is hun ongeoorloft waarde vrienden te begroeten, en de deugd en Godtvruchtigheid het Huisgezin hun aanbevolen voor te houden? ik meen dat niet alleen deeze, maar alle voorvallen die op de luit of cither der Helden-, Treur- en Zedendichters passen, gevoegelyk op de Herdersfluit kunnen gestelt worden. Zo dat ik op het voorgaande de vaerzen van eenen onzer oude Dichters duide:

            Sulke neuswyze moet ick vraghen,
            Door wat recht zy de vryen plaghen,
            Met heur wetten dwaeslyk vercoren?


    Ik stem ook niet datmen den Herderdichter van alle weetenschappen ontblooten, en met het vee slechts altyd op ’t gras zal doen aazen. Het zy ik myn oogen laat gaan op de Hebreeuwsche aartsvaders Moses, Abraham, Isaak en Jacob met zyne zoonen, die wezentlyk Herders en hoofden, offeraars, wetgevers en vorsten van hun geslacht waaren; of die een herder verbeeldde te zyn, als de groote Koning Salomon; en verder op de bovengenoemde Grie- [p. 202] ken, Latynen, Italianen en Nederlanders, waarlyk ik vind geen reden noch in die personaadjen, noch in hun bedryf, dat my zulk een veracht denkbeeld der herderen kan geeven. Mogelyk wil men den Herderdichter by den ellendigen staat der arme boere knaapen deezes tyds vergelyken, en naar hun begrip zyn verstant bepaalen. neen: men moet de beste en niet de geringste zich ten voorbeeld stellen; en de Herderpersonaadje die weetenschappen, daar hy kan en moet kennis van hebben, vrywillig en beleeft toeeigenen; kennis en gedachten, die uit het eenzaam en denkend leeven, of ondervindingen gesprooten zyn. Indien, gelyk de geleerden zeggen, d’onkunde het begin der verwondering, deeze der Natuurkunde, en die weder der Bovennatuurkunde is; wat belet den herder (en hy heeft ’er tyd toe) door ’t beschouwen van al het geschapene schoon, den vasten loop der laagste sterren; byzonderen aart en gedaante aller dieren, vruchten, bloemen, zaaden, en hun geduurige beurtwisseling, met zyn denking tot de waare oirzaak van ’t geheel al op te klimmen; en met verwondering te bekennen:

        Daar is een iets, een wezen voor gewis,
        Een oirsprong van ’t geen was, of komt, en is.


Uit diergelyke reden, zegt Zegemond by Hooft:

Dit ’s Godtheid. Geen verstant mag dit verstant bekrygen,
Ten zy misschien een mensch verkeert wild’ heeten zwygen
Zyn ’s Harten sterke stem, die luide roept hier van;
En dat hy garen zoud’ zyn boozer als hy kan.


Wie weet gewisser dan de Landlieden, uit ervaren- [p. 203] heid, de verandering van lucht en weder, koude en hitte, aanstaande buien en onweêr te voorspellen? wie gebruikt eenvoudiger geneesmiddelen? Te veel zyn de getuigen en voorbeelden om hier by te voegen. Doch ik moet noch uitschryven ’t geen Sannazar, Opiscus van Enaretus ,,geleert boven d’andere Herders, doet verhaalen, als: ,,Wien het grootste gedeelte der goddelyke en menschelijke zaaken bekent is, de aarde, de hemel, de zee, d’onvermoeielyke zon, de wassende maan, alle de sterren waar meê de hemel zich verciert, Plyaden, Hyaden, en ’t venyn van den wreeden Orion, de groote en kleiner Beer; en dus by vervolg de tyden van ploegen, maaien, van wyngarden en olyven te planten, van boomen t’enten, hun kleedende met aangehuwlykte bladen; van gelyken de honigmaakende byen te bestieren, en haar (indien zy uitgeroeit waaren) door verrot bloet van verstikte kalven, weder in de waereld te herstellen.’’ Voorts eigent hy hem de kennis toe, van de taal der vogelen en kruiden, en de verborgen krachten der bronnen, steenen, en meêr zaaken; endelyk, vervolgt de Dichter: ,,In de spelonk van Pan, ter wederzyde van het oud altaar, hingen twee groote beuke tafelen, met boersche letteren beschreeven, welke gevolgelyk van tyd tot tyd voor veele jaaren, van de voorledene Herders bewaart, in zich behielden d’overoude wetten en onderwyzingen van het Herders leeven: van welke al het geene men heden in de bosschen gebruikt zyn eerste oirsprong heeft gehadt. In d’eene waaren aangetekent alle de dagen van ’t jaar, en de veranderingen der saizoenen, en d’ongelykheid van den nacht en den dag, te gelyk met de aanmer- [p 204] kingen der uuren, niet weinig nootzaakelyk aan de levenden; en de vaste voorzeggingen der onweeren; en wanneer de zon in haar ryzen helderheid bootschapt, wanneer regen, en wanneer winden, en wanneer hagel; en welke dagen der maane gelukkig, en welke ongelukkig aan de werken der stervelingen zyn; en wat elk in yder uur moet schuwen en volgen, om den onverbreekelyken wil der goden niet te beledigen. In d’andere las men, hoe de schoone gestalte van een koe en van een stier moet zyn; en de tydige ouderdom tot teelen en baaren, en de saizoenen en tyden bequaam om de kalven te snyden, om hen daar na in ’t juk tot de ruuwe werken des Landbouws te gewennen; van gelyken hoemen de woestheid der rammen kan maatigen, doorboorende hun den hoorn by het oor; en hoe zy, bindende hun den rechter bal, wyfjes, en den slinker, mannetjes teelen; en op wat wyze de lamren wit of van andere koleuren geplekt worden; en wat baat voor d’eenzaam dwaalende schapen is, op dat zy door den schrik des donders geen misval krygen; en boven dien wat bestiering dat’er tot de gebaarde geiten behoort: en welke, en van wat gestalte, en van wat ouderdom, en in wat tyd van ’t jaar, en in welk land zy ’t vruchtbaarste zyn: en hoemen haare jaaren aan de tekenen der knobbelachtige hoornen kennen kan. hier by waaren alle d’artsenyen beschreeven, belangende de ziekten, zo wel die der kudden als der honden en herders. Men let ook hoe aardig Alseus, by Guarini, van oud Arcadia spreekt:’’

    En schoon hier yder ’t kleed en naam van Herder had,
[p. 205]
    Noch was’er niemant boersch van zin of daad geschat:
    Wyl d’een belust was uit d’hoofdstoffen, en de sterren,
    t’ Verborgen der natuur en ’s hemels wil t’ontwerren;
    Die volgde ’t spoor na van ’t voorvluchtig wilt op ’t veld;
    Deez’ haakte, om, vol van moed, op hooger roem gestelt,
    Den beer te vellen, of het boschzwyn te bespringen;
    Die ’s rad ter loop; weêr een, om in den kamp te dingen,
    Betoont zich hard, en in het worstlen stout en sterk;
    Deez’ mikte met een spies of pyl ’t gestelde merk;
    Die had weêr andren lust. elk volgde zyn behaagen;
    Maar ’t grootste deel had zich de Muzen opgedraagen.


    Ik weet: dat Guarini onder veele andere, ook om deeze rede in zynen Getrouwen Herder fel wiert besprongen: doch hy heeft zich dapper verweert in zyn eerste en twede Verato, en zyn Attizzato; en, onder de geene die voor hem streden, was Orlando Pescetti geen van de minste tegen Faustin Summo, J.P. Malacreta en P. Beni in den pennestryd; waar in de begeerige Leezer veele omstandigheden zal vinden.
    Maar, ik hoor noch eenen uitlander (indien ik hem wel verstaa) aldus: ,,Sannazar heeft niet als Visschers in zyn Eclogen gebragt; en ik voel altyd dat de verbeelding van hunnen harden arbeid my smert. Ik weet niet wat fynheid hy ondernomen heeft om de Visschers in de plaats der Herders te zetten, die in ’t bezit der Eclogen waaren; maar zo de Visschers in de zelve bezittinge hadden geweest, hy moest de Herders in hun plaats gestelt hebben: de zang behoort niet als aan hen, en boven al de ledigheid. Voorts is ’t veel aangenaamer vruchten of bloemen aan zyn beminde te zenden, als oesters in schelpen, [p. 206] gelyk Lycon van Sannazar aan de zyne doet. Belle conclusion, zegt deeze Auteur op een andre plaats. Ik zeg ook zo. Maar, Mr. de Fontenelle, wie heeft u verzekert dat Sannazar niet als Visschers in zyn Eclogen gebragt heeft? hebt gy nooit zyn Arcadia geleezen? of zyn d’Italiaansche Eclogen zo wel geen Eclogen als die gy, met dien naam, in de Franssche taal gemaakt hebt? Maar, hun harde arbeidt smert u. Hier in ons land, en elders, zyn Visschers die, vernoegt, hunnen staat niet gaern verruilen zouden. Gy klaagt dat hy de Visschers in ’t bezit der Herders stelt. Is ’t u vergeeten dat gy verhaalt, hoe de Visschers ten tyde van Theocryt al gezongen hebben; en ik geloof dat d’allereerste Visschers dat zelve vermaak genomen hebben. Ik geloof’er noch by, dat de vierschaar van Parnas uw opstel, om de Visschers schoon zy d’eerste geweest waaren, uit hun oud bezit te dryven, voor onrechtvaardig zou verklaaren. De zang behoort niet als aan de Herders, zegt gy, en boven al de ledigheid. Dat sluit niet: anders zouden veelen, zelf in Vrankryk, moeten zwygen die nu zingen. ei, laat de Visschers, op hun beurt, zomtyds ook eens neurien: zy zyn wyd genoeg van de Herders gescheiden, zo dat hun gezang elkandren niet zal hinderen; ook zyn zy bywyl ledig als wind of weêr hen ’t visschen belet. Voor het end, ik verzeker u dat in Holland, en Italie veele jonge Juffrouwen zyn die dikmaal meêr vermaak in versche oesters, als bloemen of vruchten scheppen.
    Dewyl myn voornemen, raakende d’oudheid en waarde van het Herderdicht, reets volbracht was met de Hebreeuwsche Dichters, gelyk op zyn plaats gezegt is, zo ducht ik dat myn Leezer reets te lang opge- [p. 207] houden zy, met al het gene daar na gevolgt is, en dat het nagerecht zich te lang uitstrekt. anders zou ik getracht hebben, van alle de andere genoemde Herderdichters ook eenige proefjes van hunnen geest op te disschen. Ik kan nochtans niet enden, voor dat (uit inzicht dat de stoffe my zulks afeischt) hier iets van den aart der Herdervaerzen zy bygevoegt; ik versta van de Nederduitsche, dewyl die der Latynen noch Grieken ons tot geen voorbeeld dienen kunnen; want hoewel C. Goddeus zulks met alle kracht heeft zoeken door te dringen, blykt het niet dat hy’er veel opgewekt heeft om dat spoor te volgen; onze ooren zyn tot eene andere Muzyk gewent. ’t Is waar dat onze oudste rymers geene overeenkomende vaersmaat gehouden hebben, en naulyks korte en lange syllaben wisten t’onderscheiden, evenwel heeft de tyd beter schikking voortgebracht, doch zoodanig niet, of daar is noch groote vryheid gebleeven: de vertaalder van Boëthius, geprent te Gendt, . zegt dat hy al de Duitsche vaerzen op zeven, acht, negen en tien syllaben heeft geslooten. Castelein beschryft de Vlaamsche maat van negen en twaelef, hoewel hy ook in de vyftien stemt, zelf laat hy zich dus hooren:

        Wy leeren nochans uit de Poeten,
        (Wiens compositie ick ooit vol weerden sagh)
        Dat een reghel duurt, ongetelt, ongemeeten,
        Alzo langhe als ’t een aessem herden magh.


    De landsmaat in Brabant was van negen tot dertien syllaben. D.V. Coornhert zegt:
[p. 208]
            Waarom zal ons de thien benauwen
            Daar sestien gheen gheest verflauwen,
            Noch lanckheyt wint en doet ontbreeken?


    In de bovengenoemde Amsterdamsche Tweespraak staat: ,,Maar weder komende op de voeten, die versta ik in Reviereinen, Balladen, Rondelen, Liedekens ende zulke gedichten, op eenparige langte ende menichte behooren gestelt te zyn: maar in spelen, ’t zy Zinspelen, Treurspelen, (ik meen Tragedien) Kluiten of Tafelspelen, daar in zoud’ ik elk na lust vryigheid laten (ghelyck men van ouds oock gehad heeft) op dat de taal het ghewoonlyck spreken best gelycke: datmer ook spreeckwoorden na ghelegentheidt mag inmengen, al quamen daar reghels van 15. 16. silben, ander weêr van 8. 9. ick zoude het niet laken, zo wanneer het de zin, plaats of persoon eischte, daar alleenlyck na ghezien moet worden. Voorts nopende de kortheid ende lanckheid der silben weet ick u gheen wetten voor te schryven, maar het ghebruik zal metter tyd hier af reghels maken.’’ Het gebruik is nu dat wy onze vaerzen op een korten en langen voet doorzetten, en den langsten regel met dertien Sillaben op de wyze der Franssche dichtmaaten (Alexandrynsche) bepaalen. d’oude vryheid, van veel slach van vaerzen door een te mengen, is ons noch niet ontnomen, een vryheid die meest al de Dichters van Europe in hunne moedertaal gebruiken, en die, voor zo veel zy in vaers bestaat, eenige gelykheid met de Grieksche Dithyramben, die, gelyk boven gezegt is, van Arion eerst [p. 209] gevonden, en van Pindarus ook gevolgt zyn, heeft; welke in de lofzangen van Bacchus gebruikt wierden, gelyk aan veele voornaame goden byzondere zangen waaren toegeëigent. Ik kan hier niet voorby gaan hoe de Ridder W. Temple, na dat hy verhaalt heeft, hoe der Gotten dichtwyze, met hunne veroveringen, door gantsch Europe was ingevoert, aldus vervolgt: ,,De gemeene soort van de Gothische Runen (rymen) was ’t geen Dithyrambisch genoemt wierd, en was van een dolle of ongeregelde uitvinding en geest, los, ongebonden en vloeiende, zonder veel kunst of bepaaling aan zekere maaten of regelen; echter ontbrak in zommige niet de rechte geest van poëzy’’ enz. en uit dien stroom zyn ook waarschynelyk de vrye dichtmaaten onzer voorvaderen, daar hier boven van gesproken is, gevloeit; ’t en waare dat wy die noch vroeger, het welk ook niet ongegrond is, van d’aaloude en beroemde Duitsche Barden wilden af te leiden; zynde die Dichters, zo ik geloove, gelyk ook de Noordsche poeeten, een slach van Wysbegeerigen by dien Landaart geweest, gelyk de Druiden der Gallen, de Pytagoristen onder d’Italiaanen, Orfeus en zyne navolgers by de Grieken, in Egypte de Priesters, en de Brachmannen in Azie; en deeze eerstgenoemde mogelyk zo oud en ouder als een van alle d’andere. En keerende weder tot de Gotsche Dichters, dewyl de Noordsche volken zulk eene eerbied voor hunne oude gedichten en letters hadden, dat zy die, als iets goddelyks, tot bygeloof misbruikten, zo zyn door besluit van de geestelyke en waereldlyke Overheid, de gedichten en boeken der oude Noordsche wysheid, zodanig uitgeroeit, dat men daar nu niet, als by gissing, kan [p. 210] van oordeelen. Dit bovengenoemde slach van dichten, zo als ’t nu bepaalt is, dat beter voor de blyde- als treurtoon dient, en beweert kan worden door de verscheide muzyktoonen, en groove en fyne snaaren op een speeltuig, die te zamen een aangenaame harmonie voortbrengen, dewyl het onverwagt stuiten en rollen der vaerzen, de redeneering en hartstochten een kracht en aandacht byzet; is veel in de Italiaansche Herderpoëzy, als van Tasso, Guarini, Buonarelli, Marino en andere gebruikt; en by ons heeft Hooft in Granida, en Broekhuizen in eenige Veldzangen, dien trans verkooren, gelyk dit van meer is gevolgt, onder anderen van P. Vlaming, (van wiens Dichtliefde wy in het kort de vertaalde Arcadia van Sannazar verwachten) in zyne geleerde Lykgedachtenis van Angerianus. Onze Blyspeldichters bedienen zich dikmaal van dien vryen styl, als zeer gelykende de gemeene spreekwyze. doch van een ander slach, by hen ook in ’t gebruik, een doorloopende ongebonde redeneering, die met een rymwoord endigt, spreek ik niet, dewyl dat geen vaers is. Wat het rym belangt, dat is geen onscheidelyke eigenschap der poëzy; ook hebben eenige onzer Dichters vermaak gehadt in rymelooze vaerzen, zo in eigen vinding als vertaaling; evenwel zie ik dat onze oudste Dichters het rym gebruikt hebben; het zy om de hardheid onzer taale wat te verzachten, of om door dat middel de vaerzen beter in ’t geheugen te doen houden; en dewyl ons gehoor reets daar toe gewoon is, dat onze beste Dichters het gebruikt hebben, en volgens I. Vossius niet alleen alle Europesche volken, maar ook andere als d’Arabiers, Persen, Joden, Tarters, Chinezen, Africaanen en Americaanen ’t zelve beminnen, [p. 211] kan ik niet toestaan, dat de rymende vaerzen by ons moeten gelaakt worden.
    Nu bid ik de Geleerden, dat zy deeze myne bezigheid, zo believen te verschoonen, gelyk zy wenschen dat geschiede, als zy, tot hunne verpoozinge, zich begeeven tot de Tekenkunst, of andere kunstoeffeningen; waar van ook loflyk moet geoordeelt worden, indien zy zich de regels dier kunsten zo laaten gevallen, als ik my ootmoedig hun onderwys onderwerpe. Doch mag my geen genade gebeuren, zo hoop ik dat zy doen zullen, het geen verhaalt word van een kunstig Luitslager, die zo eigenzinnig was, dat hy door verzoek of beloften niet te beweegen waare om zyn kunst te laaten hooren: maar komende bywyl (door opstel van anderen) ter plaatze, daar een onervaaren de snaaren roerde, fluks door edlen toorn vervoert, het mishandelt speeltuig uit des brodders handen nam, en elks ooren met een hemelsch geluidt vervulde.

UIT.

Continue

Tekstkritiek:

fol. *6r verrykt. er staat: verrrykt.