| Frans de Haes: Het verheerlykte en vernederde Portugal. Amsterdam, 1758. Uitgegeven door dr. A. van Strien, Vrije Universiteit Amsterdam. Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden. Facsimile UBA OG 63-4607, UBGent BL 5604, KBH 3074 A 2 en 3096 A 16 : 2 In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk. De marginale aantekeningen, waarin de tekst telkens kort wordt samengevat, zijn weggelaten. Deze uitgave biedt alleen ‘Het verheerlykte en vernederde Portugal’ met de bijbehorende ‘Aenteekeningen’ (XVI, 114 p.), en niet de ‘Verzameling van verscheide gedichten’ (p. 115-243) en de ‘Bladwyzer’. |
 |
HET VERHEERLYKTE EN VERNEDERDE |
| FRANS DE HAES geboren te Rotterdam, den 18 April 1708. |
| K. WESTERBAEN, W.Z. |
HET[Uitgeversvignet met portret ‘Isaacus Newton’ en motto ‘Aedificando floret’; J.C. Philips inv. et fec.]Te AMSTELDAM, |
VOORREDE |
| Zoo waer als het is dat hy zich zachtelyk spiegelt die zich aen een’ ander spiegelt; zoo waer is het ook dat het van het uiterste belang voor ons menschen is, de gelegendheit, die zich daertoe opdoet, ons ten nutte te maken. Deze overweging was de grootste prikkel, die ons, zoodra wy de Rampen, het Portugesche Koningkryk, voor twee jaren, overgekomen, verstonden, aenspoorde om, met behulpe der Kunste, die wy van onze jeugd af oefenden, iets te ontwerpen ’t geen my en myne Landgenooten deed begrypen wat ter bevorderinge van onzen vrede met God’ konde dienen, terwyl deszelfs grimmigheit andere Landen zoo vreeslyk beoorloogde; ten einde wy gerechtigheit mogten leeren, eer ’s Hemels strenge Oordeelen, waervan de voorboden zoo vele jaren reeds ons tot bekeering vermaenden, tot onzen bodem oversloegen, en dus ons van de heilzame vruchten eener tydige boete deên versteken zyn. Schoon ons besluit ter bereikinge van zoo goed een oogmerk nu reeds geankerd was, dobberden onze gedachten echter nog op den vloed der onzekerheit noopens de beste wyze om [fol. *2v] hetzelve behoorlyk ter uitvoer te brengen. Het eene en andere rypelyk overwegende, scheen my noodzakelykst toe het gewicht der Rampen, waer mede Gods straffende hand het Portugesche Ryk bezocht had, mynen Landgenooten op het klaerste en krachtigste voor oogen te moeten stellen. En om dit uit te werken, dacht ons volstrektelyk weder noodig te zyn dat wy een levendig tafereel maelden van den toestand, waer in zich Portugal bevond op den vollen middag zyner grootste heerlykheit; ten einde de schaduw der tegenwoordige Vernederinge van zoo magtig een Koningkryk zoo veel sterker vallen mogte, als het hoogsel van deszelfs vorigen luister te nader daer by gesteld wierde. Te meer vermits wy, uit verscheide omstandigheden, bemerkten dat velen onzer Landslieden onkundig waren noopens den wezenlyken toestand van dat Ryk, ’t welk, in velerlei opzigten, geen geringe overeenkomst heeft met ons lief Vaderland. En dit was het geen ons aenspoorde om ook eene korte Schets te teekenen van deszelfs Grondlegginge en verderen Wasdom tot op dien top van Voorspoed, van waer het, door zyne jongste Verwoesting, zich, op het onverwachtste, eensklaps zag nedergebonsd, in dier voege dat ’er luttel of geene hoop is van in een lange reeks van jaren, zoo ooit, weder hersteld te worden. Om ons bedoelde wit dan behoorlyk te treffen hebben [fol. *3r] wy, noopens de Opkomst en verderen Aenwas van dat Ryk tot op onze eeuw, de beste Historieschryvers, die ons bekend waren, gebezigd. Onder welken wy geen’ voortreffelyker, dan den Heer De La Clede, gevonden hebben. Want dees verhaelt niet alleenlyk de dingen van haren oorsprongk af, maer teffens op eene zeer aengename, vry omstandige, klare en onpartydige wyze. Betreffende nu de jongste Geschiedenisse, of ’ t gene betrekking heeft tot de laetste Aerdbevingen en de Rampen, daer uitgesproten; wy hebben ten dien einde niet alleenlyk opgespeurd en gelezen wat by die gelegenheit in het licht is gegeven; waer onder ons van veel gebruik is geweest het zeer naeuwkeurige Bericht van deze Rampen, te Koïmbra, in het begin des jaers 1756, uitgegeven en in den Nederlandschen Postryder voor de Maend Mey van dat jaer geplaetst; maer wy hebben inzonderheit alle zeilen bygezet ter achterhalinge van byzondere Geschrevene Berichten, door Luiden van eere en trouwe, in die dagen te Lissabon woonagtig, en van daer naer deze of andere Landen aen hunnen Meesteren of Vrienden, welken by ons bekend waren, afgezonden. Gelyk dus, onder anderen, ons niet luttel te stade is gekomen het gezicht der Brieven, door den Consul hunner Hoog Mog., den Heer Bosch de La Calmette, sedert Slagtmaend 1755 tot diep in den Zomer [fol. *3v] des jaers 1756, den Staten Generael, van tyd’ tot tyd, toegezonden. Wy hebben ook, zoo veel in ons was, allenthalven de kortbondigheit betracht, en derhalven, om onze Lezers, noopens de Opkomst van Portugal, met geene Fabelen, of ten minste vele Gissingen, op te houden, ons eerste tydbestek bepaeld by de Grondlegging des Koningkryks, dat is by de Krooning van Alphonsus, Zoon van Graef Henrik, tot eersten Koning van Portugal. En dus zyn we voortgegaen met te beschouwen wat ’er van merkwaerdigheden, tot aenwas des Ryks betreklyk, verder is voorgevallen onder de regering van deszelfs Opvolgeren, tot op den tegenwoordigen Koning Joseph Emanuel toe. Doch om de zelfde reden, namelyk om de kortheit, zoo veel doenbaer was, te betrachten, hebben wy geen melding gemaekt van die Vorsten, welken tot opbouw des Koningkryks luttel of niets hebben toegebragt. Van Poëtische Vryheden en Verzieringen hebben wy ons zoo spaerzaem, als mooglyk ware, in ons Verheerlykt en Vernederd Portugal, bediend; vermits wy niet wel kans zagen, en ook niet oorbaer vonden, die geheel ter zyde te stellen, waer de gevoeglykheit en kunstsmaek ons aenspoorden om Hare dienstvaerdige aenvalligheden, op eene zedige wyze, ons te nut te maken. Des vleien wy ons dat nie- [fol. *4r] mant ten kwade zal duiden dat wy, in ons Eerste Boek, de Hoofdrivier van Portugal, den Taeg, als een’ Persoon en tot ons sprekenden invoeren. Vermits, om van zeer goede ongewyde Schryveren niet eens te reppen, die van het heilige Godsblad zelfs ons verscheide voorbeelden van figuurlyke Spreekmanieren aen de band geven. Voert Moses, al in den beginne zyner gewyde Geschiedenisse, de Slang tot Eva niet sprekende in? Lezen wy niet, in het XI Hoofdstuk van het Boek der Richteren, van eene geheele Vergaderinge van Boomen, sprekende tot malkanderen over en weder noopens het verkiezen van eenen Koning. Vloeit het Boek (*) van Job, dat der Psalmen, de Profeetsy van Esaias en andere gewyde Schriften niet over van uitdrukkingen, waerdoor aen verscheide onbezielde dingen, als Bergen, Heuvelen, Distelen, Doornen, Wateren, Afgronden en andere elementen en zaken, verscheide menschelyke vermogens worden toegeschreven? [(*) JOB XXXVIII. v. 35. XL. v. 20,22. PSALM XCVI. v. 11, 12. XCVIII. v. 8. CXIV. v. 3. JES. XIV. v. 8. XXXV. v. 1.] Gewislyk ja. Waerom zoude het ons dan minder vrystaen aen een Rivier het vermogen van te spreken toe te schryven, of dezelve in de gedaente van een’ Grysaerd (hoedanig de Ouden ook gewoon waren hunne Stroomgoden uit te beelden) afte malen en sprekende in te voeren? Zal men zeggen: het [fol. *4v] stemt met de oude Fabeldichteren te veel overeen? Wy antwoorden, dat, schoon ’er tusschen hunne en onze uitbeelding, ten opzigte der uiterlyke gedaante, luttel onderscheids zoude bespeurd worden, wanneer men de Beeldtenis op het Paneel gebragt zage; ’er nogthans, ten opzigte van de vermogens en het karakter, tusschen hunne Stroompersonagien en de onzen, een zeer groot onderscheid is en altyd blyven zal, vermits zy de hunnen als wezenlyke Godheden deên voorkomen en derzelver vermogens als goddelyk afbeeldden; daer wy onzen Taeg alleenlyk in gedaente van een’ ouden Stroomvoogd uitbeelden, en geene magt, die boven de menschelyke gaet, toeschryven. Daerenboven hebben wy ons van den Taeg, buiten noodzaeklykheit, geenszins bediend. De Ouheden van Portugal en wat tot deszelfs opkomst en verderen wasdom aanleiding gegeven heeft, als een Historieschryver zelf te verhalen, zoude niet alleenlyk veel styfheits in ons Dichtstuk veroorzaekt, maer, door de langwyligheit van eene aaneengeschakelde reden, den Lezer zeer verveeld moeten hebben. Welke zwarigheit niet te duchten was in een verhael van een’ Tweeden, wiens reden, om reden, somtyds afgebroken, en vervolgens wederom opgevat werd. Om nu de Geschiedenis en lotgevallen van Portugal, van deszelfs jeugd af, aen ons, naer eisch, te laten verhalen, moesten wy een Personagie hebben, die, [fol. *5r] in ouderdomm’ dat Ryk niet behoevende te wyken, door zyn geheugen dat alles bereiken konde. Aen wat Schepsel nu op den ganschen Aerdbodem konden die vereischte hoedanigheden, natuurlyker wyze, beter worden toegeschreven, dan aen den Taeg, die het Portugesche Ryk zoo lang ten dienste gestaen heeft, als het in wezen geweest is? Wy zouden, ’t is waer, de Historiekunde, wier geheugen tot aen ’s Weerelds Geboorte zelfs reikt, in de plaetse van den Taeg, hebben kunnen bezigen; maer dan hadden wy haer ook tot een Persoon moeten maken. En dan is de vraeg wat min of meer gevoeglyk moet heten, eene onzigtbare Verbeelding, of eene zigtbare Wezenlykheit, tot een Persoon te vormen. Wy oordeelden het laetste. Doch al hadde het eene zoo gevoeglyk geweest als het andere, dan bleef ’er deze zwarigheit nog over, namelyk dat we, wanneer het ons lustte alleen te spreken, de Historiekunde zoo ligtelyk niet van ons af konden wyzen, als den Taeg het hoofd doen onderhalen. Was zy, in het Eerste Boek, by ons geweest, wat reden zoude zy gehad hebben om ons, in het Tweede, te verlaten? Was zy ons daer ook bygebleven, dan had zy ons ook moeten doen het Verhael der Verwoestinge van Lissabon met [fol. *5v] zoo veel andere Steden, en van de redenen, die den Hemel bewogen hadden om Portugal zoo zwaerlyk te straffen, ’t gene zy, volgens haer Karakter, onmooglyk had kunnen uitvoeren met die kracht en levendigheit van uitdrukkingen, als het door Deugdlief, daer afgebeeld als een’ Persoon, die, nevens andere kunsten, ook de Poëzy oeffende, geschied is. Zie daer, Lezer, wat ons bewogen heeft den Taeg te verkiezen, om ons het gene tot de vroege Historie van Portugal betrekking heeft te verhalen. Wat nu belangt de Verwoesting van dat Ryk, daervan moest ons bericht gegeven worden door iemant, die, als verbeeld wordende de Stad Lissabon met ons te doorwandelen, de klaerste blyken van die Verwoestinge ons als met den vinger konde aenwyzen. Daerenboven, wilde men van de redenen, die God bewogen mogten hebben om Portugal zoo zwaer te bezoeken, en teffens van de geduchte wyze, waerop zulks geschied is, een waerschynlykst en levendigst bericht hebben, zoo moest zulks ons gegeven worden door iemant van een vroom en verstandig Karakter, die, ten tyde der Verwoestinge, in Lissabon geweest, en in de Natuur- en Dichtkunde teffens ervaren zynde, met grond’ over de za- [fol. **1r] ken kon redenkavelen, en ze naer eisch en waerde, op het natuurlykste en nadrukkelykste, uitbeelden; hoedanig een Personagie wy, by het ontmoeten van onzen Deugdlief, meenen gevonden te hebben. Wilden wy nu, by onze terugkomst in ’t Vaderland, ons groot oogmerk bereiken, namelyk onzen Landgenooten voor oogen stellen, wat, uit de Rampen, het Portugesche Koningkryk overgekomen, ons te leeren stond, zoo moesten wy voor al weten hoe het, op dien tyd, met ons Land geschapen stond, en wat ’er al, in den tyd onzer afwezigheit, ware voorgevallen. Om dit kundig te worden hebben wy, zoo dra we voet op den Vaderlandschen grond zetten, ons verbeeld den Vriend Reisgraeg te ontmoeten, die ons kortelyk bericht dat ’er, gedurende onze Reis naer Portugal, in de Vaderlandsche zaken luttel of geene verandering was voorgevallen. Dit nu alles zynde wat wy, noopens ons Dichtstuk, het Verheerlykte en Vernederde Portugal betreffende, te berichten hadden, zullen wy, die ten opzigte der Verzamelinge van Verscheide Gedichten op het verzoek van eenige Vrienden en Kunstliefhebberen hier by gevoegd, niets verders te melden hebben, onze [fol. **1v] Voorrede besluiten met den Lezer te verzoeken dezen onzen Letterarbeid gunstiglyk te willen ontvangen, het gebreklyke te verschoonen, en van het goede zoodanig een gebruik te maken als Reden en Godsdienst hem afvorderen ter betrachtinge van die pligten, welken hy Gode, zich zelven en zynen naesten schuldig is. |
DRUKFEILEN. |
| Bladz. | 3 | Regel | 13 | staet | kunt | lees | kan |
| — | 15 | — | 21 | — | breien. | — | breien, |
| — | 18 | — | 12 | — | Kostbaerbeen | — | Kostbaerheen |
| — | 23 | — | 24 | — | Die 24 | — | Die 23 |
| — | 47 | — | 21 | — | aengezigt | — | aenzigt |
| — | 48 | — | 1 | — | lutter | — | luttel |
| — | 52 | — | 4 | — | vlucht. | — | vlucht; |
| — | 62 | — | 21 | — | uw’ Rykdom | — | uw Rykdom |
| — | 69 | — | 4 | — | voor Drae— | — | voor Draei— |
| — | 79 | — | 7 | — | muill’ | — | muil’ |
| — | 118 | — | 16 | — | heele andre | — | heele andere |
| — | 125 | — | 12 | — | Hemelingen | — | Hemellingen |
| — | 143 | — | 24 | — | Aertenglen | — | Aertsenglen |
| — | 145 | — | 1 | — | onvangen | — | ontvangen |
| — | 168 | — | 7 | — | weit | — | weet |
| — | 180 | inden Tytel | BAELFEGORSDIENST | — | BAÄLFEGORSDIENST. | ||
HET |
|
HET VERHEERLYKTE EN VERNEDERDE |
| * De Cyfers 1, 2 enz. dienen hier en vervolgens om den Lezer aen te wyzen omtrent welke zaken hy, by de Aenteekeningen, achter het III. Boek gesteld, de noodige opheldering kan vinden. |
|
HET |
HET VERHEERLYKTE EN VERNEDERDE |
| * Klooster, genaemd Onze Lieve Vrouw van ’t Goed geluk. |
|
HET |
HET VERHEERLYKTE EN VERNEDERDE |
| * Namen van Engelsche Oorlogschepen. |
|
AENTEEKENINGEN |
| Bladzyde 13, de laetste regel enz. Toen ’t onder ’t (1) Spaensche juk,’t juk van zyn’ eersten Heer Gebukt ging, en een reeks van vyfmael tagtig jaren,. De felle plonderzucht der woedende Barbaren Ten doel’ stond reis op reis —— —— —— (1) Dat Lusitanie, naderhand PORTUGAL, in vroege tyden, onder de Spaensche Heerschappy gestaen, en van de Afrikaensche Moren zeer veel geleden heeft, getuigen verscheide Schryvers. Om niet velen te noemen, zullen wy den Lezer alleenlyk wyzen naer de Histoire Generale de Portugal, de Monsr. DE LA CLEDE, gedrukt te Parys in den jare 1735, Tom. I. pag. 187, Tom. II. pag. 13 en volg. HUBNERS Historiesch en Staetkundig Woordenboek, op het woord PORTUGAL. Bladzyde 14, reg. 3 enz. —— —— —— reis op reis (2), eer ’t Afrikaensch Gebroed, Door ’t Kastiljaensche zwaerd, gesteund door HENRIKS moed En dapperheit, waerop Bourgonje roem zal dragen De Kastiljaensche Vorst, met lauwren, dus gekroond, Zoo lang het Graven kweekt, vernield werd en verslagen. (2) Deze Nederlaeg werd den Moren toegebragt, zoo het schynt, [p. 87] omtrent het jaer 1072, door Alphonsus VI, Koning van Kastilje en Leon, volgens DE LA CLEDE; hoewel anderen, en voornamelyk HUBNER, zulks wel twintig Jaren later stellen; ten ware men in dat jaergetal een Drukfeil onderstelde geslopen te zyn, gelyk die ook bespeurd word, waer hy even te voren zegt, dat de voornoemde Overwinning behaeld werd door Alphonsus IV (in plaetse van Alphonsus VI) en den voorschreven Graef HENRIK; voegende daer by dat de Zegenpralende Vorst den Grave, ter belooninge van deszelfs dapperheit, zyne Dochter THERESIA tot Gemalin schonk; welk laetst geval, door DE LA CLEDE, bewezen word in ’t jaer 1072 reeds geschied te zyn; waeruit blykt dat de voorsz. Zege ook vroeger behaeld moet wezen, vermits de erkentenis zoo veel vroeger gedaen is. Zie DE LA CLEDE Tom. II, p. 6, 13, 18, 19 en volg. en HUBNERS Historiesch Woordenboek op het woord PORTUGAL. Wy kunnen niet voorby, omtrent de Afkomst vanden voornoemden Graef HENRIK, Grondlegger des treflyken Huizes van PORTUGAL, den Lezer een weinig by te lichten. ’t Is verwonderlyk dat men, volgens de oude Geschichtschriften, geheele eeuwen lang onkundig schynt geweest te zyn, wie de Voorouders van zoo berucht een’ Prins waren, die zoo veel uitmuntende diensten aen Spanje gedaen heeft, en de eerste gronden gelegd van een Koningkryk, welks Wingewesten zich uitstrekken tot aen ’t einde der aerde. ’t Is der moeite waerdig dat wy verduitschen wat de Heer DE LA CLEDE hiervan te boek gesteld heeft. De Bisschoppen Don Rodrigo Sanctius [zegt hy], Don Alphonsus van Carthagena en Marinus van Sicielje, hebben gemeend dat hy [te weten Graef HENRIK] uit den Huize van Lottharingen was. Doch men zoude bezwaerlyk zeggen kunnen van waer zy die meening opgevat hebben. Eduard Galian verzekert ons, in zyn Onderzoek of Naspeuringe der Oudheden van PORTUGAL, dat hy een Zoon was van zekeren Hongarischen Koning; een gedachte die de vermaerde Camoens, de Portugeesche Homeer, in zyne Lu- [p. 88] ziade, aengenomen heeft. Damiaen van Goës zegt, dat hy de Zoon was van Willem, Baron van Joinville en Hartog van Lottharingen, Broeder der Hartogen Godefrooi en Boudewyn, Koningen van Jeruzalem, en van Alix van Champagne. Diero van Valera en Anthony Benter stellen zyne geboorteplaets te Konstantinopelen, en grondvesten die stelling op zekere woorden van den Aertsbisschop Rodrigues, welke, sprekende van Bezancon, Hoofdstad des Hartogdoms van Bourgonje, in het Latyn Bisontium, zegt, dat hy van het Bisontynsche Land was. Valera en Benter hebben zich verbeeld dat de Aertsbisschop Rodrigues, door Bisontin, Bisance (oudtyds Konstantinopolen) verstaen had, en, door deze verkeerde opvatting, hebben zy besloten dat Graef HENRIK een Konstantinopolitaen van geboorte was. Volvange wil dat Limborg deszelfs geboorteplaets geweest zy, en Eduard Nunez van Leon geeft zich veel moeite om te bewyzen dat hy een Kleenzoon was van Reinout, Graef van Bourgonje, en de Zoon van Gui, Graef van Verneuil in Normandie. Lodewyk Galut, in de Historie van dien Graef, meent dat hy Broeder was van Don Remont, Gemael der Princesse Urraca, en Zoon van Willem, Graef van Bourgonje; doch brengt het minste bewys daervan niet te berde. Alle deze meeningen zyn kragteloos gemaekt door het ontdekken van een Handschrift, gevonden in de Abtdye van Fleury, en te Frankfort gedrukt door de bezorging van den beruchten Pieter Pitou. Dit Handschrift, het werk van een’ Benediktyner Monnik, behelst eene Historie van al wat ’er omgegaen is sedert het jaer 897 tot 1110. Hy spreekt daerin van Robert, Koning van Vrankryk, en van deszelfs Afstammelingen tot op Filip den eersten toe. Uit dat Handschrift, een gedenkstuk voorwaer niet te verwerpen, blykt dat Robert, eerste Hartog van Bourgonje, jonger Broeder van HENRIK den eersten, Koning van Vrankryk, beiden Zoons van Koning Robert den Heiligen [p. 89] en Kleenzoons van Hugo Capet, by zyne Gemalin, Hermengarde genaemd, Henrik, zynen eenigen Erfgenaem, verwekte. Henrik storf in 1067, voor zynen Vader, nalatende van Sibille, zyne Gemalinne, Dochter van Reinout, Grave van Bourgonje, vyf Kinders; welken waren Hugo, die zynen Grootvader opvolgde en zonder kinderen storf; Odon, die de plaets zyns Broeders innam; Robert, die Bisschop van Langres was en leerling van den heiligen Bruno, Grondlegger van de Orde der Karthuiseren; onze HENRIK; en Reinout, die Abt geweest is. Theodorus Godefrooi gaf, in den jare 1624, die Geslachtrekening in ’t licht, welke hy getrokken had uit het Handschrift, waervan wy gesproken hebben. Voor hem was, door Vader Jeronimus Roman, in het Leven van den Infant Ferdinand, te kennen gegeven dat Graef HENRIK een Besanconner was en van de Koningklyke Famielje van Vrankryk. Anthony van Kastilje heeft, in de Lofrede over Johan den derden, byna een en het zelfde gezegd, zonder dat iemant eenige opmerking deswegen genomen had. Godefrooi, om zyn zeggen te bewyzen, voegt ’er by, dat Robert de Wyze, Koning van Vrankryk, twee Zonen had, Henrik den eersten, Koning van Vrankryk, en Robert den eersten, Hartog van Bourgonje. Van HENRIK stammen af de Koningen van Vrankryk, eenige Keizers van Konstantinopolen, eenige Koningen van Sicilie, van Napels, van Hongarye, van Polen en Navarre, gelyk ook eenige andere groote Prinsen, als de Hartogen van Bretagne, van Bourbon en de vier laetste Hartogen van Bourgonje, Bezitters der Nederlanden. Van Robert den eersten, Hartoge van Bourgonje, komen niet alleenlyk de Hartogen des eersten Taks van dien naem, en drie Daufyns van Vienne, af, maer ook de Koningen van Portugal, door Graef HENRIK, vierden Zoon van Henrik en oudsten Zoon van Robert den eersten. Men ziet dan hier uit, hoe men gedwaeld heeft omtrent de geboorte van dien Prins, en op hoe luttel gronds van waerschyn- [p. 90] lykheit de meening des Aertsbisschops van Toledo gevestigd was. De nabuurschap van Vrankryk en Kastilje bevorderde tusschen deze twee Koningkryken eene onderhandeling, die tusschen Kastilje en Konstantinopolen moeilyker was. De Medegenooten van Henrik waren allen Françoisen. Henrik was Graef van Portugal ten zelfden tyde, waerop deszelfs Broeder Odon, die in het jaer 1102 stierf, zulks van Bourgonje was. De naam van Henrik was, in dien tyde, den Huize van Vrankryk zeer gemeen. Zes of zeven Prinsen voerden dien naem, binnen den tyd van luttel jaren. Henrik van Bourgonje, een der Broederen van Hugo Capet; Henrik de eerste, Koning van Vrankryk; Henrik, Vader des Graven van Portugal; Henrik, Klooster-Broeder van de Orde der Cistertsienseren*, en eindelyk onze HENRIK, die de Wapens van Bourgonje in Portugal overbragt, een nieuw bewys dat hy van dien Huize was. * Inwooners van een kleene Stad in het Hartogdom Bourgonje. Men ziet duidelyk uit dit alles dat men omtrent de geboorte van HENRIK niet meer behoeft te twyfelen, en dat het Huis van Portugal aen dat van Vrankryk zyne afkomst schuldig is. Zie DE LA CLEDE II. Tom. pag. 22 en volg. Bladz. 14, reg. 16 enz. Tot glorie van dit Ryk, dat, in een’ vroeger’ tyd, By (3) Lusitanie bekend stond enz. (3) Dat het Portugesche Ryk, in oude tyden, alleenlyk onder den naem van Lusitania of Lusitanie bekend was, getuigen Resendius, Bernardinus, Vasconcellos en andere uitheemsche Schryvers. Betreffende nu den oorsprong van dien naem, deswegen zyn de meeningen zeer verschillende. VAN DEN BURGE oordeelt, in zyne Historie van Spanje en Portugal, waerschynelykst, dat Lusitanie zynen naem ontleend heeft van eenen Lusus, die, ten tyde der Romeinen, in Spanje geregeerd zoude hebben. Doch DE LA CLEDE, welke deze afleiding niet hooger dan een Fabel acht, [p. 91] verhaelt dat onder de oude Spanjerts of Celtiberiërs ook de Lusi of Lusen gerekend werden. By of achter het woord Lusi-, zegt hy, tania voegende, maekten zy ’er Lusitania van, dat zoo veel beteekent als het Land der Lusen; oordeelende deze afleiding, als op wezenlyker grond steunende, veel natuurlyker dan de vorige. Niet min verschillen de Schryvers omtrent de Verandering van het woord Lusitanie in dat van PORTUGAL. VAN DEN BURGE en meer anderen schryven die Naemverandering toe aen den Gaulen of ouden Franschen, die, van een’ togt, uit het heilige Land, te rug gekomen, te Porto, in de Provintie tusschen den Durius en Minius, aen land traden; oordeelende derhalven dat deze plaets niet onbillyk, door een t’saemgesteld woord, Portus Galliae, dat is zoo veel als een Haven van Vrankryk of der Franschen, genoemd word. Doch onder meer andere gevoelens, door den Heer DE LA CLEDE bygebragt; (waer mede wy den aendacht onzer Lezeren niet vermoeien willen) schynt hem en ons het waerschynlykste ’t welk wil dat men Lusitanie allereerst Portugal heeft begonnen te noemen ten tyde van Graef Hendrik, die de Steden Porto en Cale, in den jare 1094, deed herbouwen, welke namen vervolgens t’samen gesmolten, en eindelyk in dien van Portugal zouden veranderd zyn. Zie WILLEM VAN DEN BURGES Historie of Staet van Spanje en Portugal II. Deel, Bladz. 5. en den Heer DE LA CLEDE II. Tom. p. 64. Beschryving van Spanje en Portugal, te Leiden by P. van der Aa gedrukt 1707 in Folio, IV. Deel, bladz. 2. Bladz. 15, reg. 4 enz. Daer hy, de (4) slaverny gansch warsch, door zynen moed, Den trotschen Kastiljaen, in ’t oorlogsveld, gedagvaerd, Verwint; het Spaensche juk verbryzelt, door zyn slagzwaerd; (4) Dat Alphonsus, Zoon van Graef Henrik, de wapenen tegen zynen Leenheer keerde; en zoo voortreflyk eene overwinning op den zelven behaelde dat de Portugezen zich daerdoor van het juk der Kastiljaensche Heerschappye ontheven zagen, kan de Lezer beves- [p. 92] tigd vinden in HUBNERS Historiesch en Staetkundig Woordenboek op het woord PORTUGAL, en by DE LA CLEDE II Tom. p. 81 en volg. Bladz. 15, reg. 7. Vyf (5) Moorsche Koningen doet bukken —— —— (5) Men kan derzelver namen vinden by DE LA CLEDE, II. Tom. p. 88. Bladz en reg. als voren enz. —— —— —— —— —— en, tot (6) loon Van zyn Heldhaftigheit, de Koningklyke Kroon Door ’t Portugesche Heir, by ’t steken der trompetten, Op zyn met lauweren omvlochten kruin laet zetten; (6) Het Portugesche Leger, door het overwinnen der Kastiljanen zeer moedig geworden, en voorts, door het verhael van Alphonsus noopens zekere wonderlyke openbaring, waerin hem (volgens de algemeene getuigenis der Portugesche Historieschryveren,) door een hemelstem de overwinning der Moren en zyne verheffing tot den troon voorspeld zoude zyn, met eene zonderlinge genegenheit jegens hem ingenomen, riep hem, in ’t open veld, tot Koning uit; ’t geen van zulk een gevolg was, dat Alphonsus, niet lang daerna, eenige Steden, waeronder ook Lissabon, op de Moren veroverd en voorts de Staten des Ryks verzameld hebbende, door dezelven eenpariglyk, als hunnen Vorst, en dus als den eersten Koning van Portugal, erkend werd. Zie DE LA CLEDE II. Tom. p. 88. 101, 102. Bladz. 15. reg. 2. van onderen. Dus reppen wy van (7) bei de SANCTIUSSEN niet; (7) Te weten van SANCTIUS I, die de tweede, en van SANCTIUS II, die de vierde Koning van Portugal was; met welken laetsten de rechte Linie der Koningen van Portugal is opgehouden. Zie DE LA CLEDE II. Tom. p. 223. [p. 93] Bladz. 15. de onderste regel enz. Noch van (8) ALPHONSUS die, voor Serpa, ’t leven liet, Op ’t vorstlyk’ eerebed, gelyk een held, gesneuveld, Nadat hy ’t Moorsch’ geweld geknot had en beteugeld. (8) Dees ALPHONSUS II, was de derde Koning van Portugal, en had vele treflyke daden, een’ groot Koning passende, bedreven, waer van het grootste gedeelte, door den tyd verduisterd, der overleveringe onttrokken is. De Moren, schoon verscheide malen door hem geslagen, echter hunne rust niet kunnende houden,belegerden de Steden Moura en Serpa. ALPHONSUS, tot der zelver ontzet, aengerukt zynde, viel met zoo veel kloekmoedigheits op de Belegeraers aen, dat hy dezelven op de vlucht dreef; doch had het ongeluk van het leven daer by in te schieten. Immers werd hy, door zyne Soldaten, half dood uit het veld weggedragen. Zie DE LA CLEDE, Tom. II. p. 192. Bladz. 16, reg. 11 enz. Zyn (9) dapperheit nogthans heeft haren pligt betragt, En ’t Vorstelyke ALGARVE aen PORTUGAL gebragt. (9) Dit geschiedde in den jare 1251, na een’ hevigen oorlog tusschen dezen Alphonsus III, vierden Koning van Portugal, Alphonsus X, Koning van Kastilje, kort na dat de laetste, by het overlyden van zynen Vader Ferdinand, ten troon’ gestegen was. Paus Innocent IV, bekommerd dat dees Oorlog voor de Christenheit nadeelig zoude worden, raedde beide die Prinsen tot vrede, welken zy onderling sloten op voorwaerde dat de Kastiljaensche Vorst, gedurende zyn leven, de inkomsten van ALGARVE zoude genieten, en, na deszelfs dood, de Portugezen de geruste bezitters daervan worden. Zie hier over, gelyk ook over het zeldsaem Karakter van den voornoemde ALPHONSUS III, DE LA CLEDE, Tom. II. p. 240, en 259. Bladz. 16, reg. 22. En, als hy (10) zong, zo vaek, zyn Kroon met lauren kroonden. (10) Dees DENYS I, bygenaemd de Arbeidzame, zesde Koning [p. 94] van Portugal, beminde en begunstigde niet alleenlyk de Wetenschappen en fraeie Kunsten; maer oeffende zelfs een groot gedeelte derzelven en onder anderen de Dichtkunst; makende fraeie Vaerzen in navolginge of liever in den smaek der Provenceren, welken, in dien tyde, de bekoorlyke Poëzy in Vrankryk deden bloeien. Zie DE LA CLEDE Tom. II. p. 324. Bladz. 16, reg. 2 van onderen enz. Zyn (11) wysheit heeft het Ryk oneindelyk verpligt, En op Koïmbres grond een tweede Atheên gesticht; (11) De Vorst namelyk rechtte, in den jare 1290, in de Stad Konimbre of Koïmbre, eene hooge School of Akademie der Wetenschappen en fraeie Kunsten op, waerdoor hy de geleerdste Luiden en yverigste Letterminnaers zyner eeuwe uit gansch Europe derwaert trok. Zie DE LA CLEDE Tom. II. p. 324 en ook onze 44ste Aentekening. Bladz. 17 reg. 5 enz. Wy zwygen wat (12)de vierde ALPHONSUS heeft bedreven; Hoe PETERS deugden ’t nut der ryksbelangen steven, (12) Deze twee Vorsten, de zevende en achtste Koning van Portugal, hebben, behalven ’t gene door ons van den laetstgenoemden vermeld is, luttel byzonderheden, tot aenwasch des Ryks dienende, bedreven. De eerstgenoemde word ons beschreven als een Vorst van een zeer wonderbaer Karakter; te weten als een ondankbaer Zoon, een onrechtvaerdig Broeder, en een wreed Vader; echter als een groot Krygsman, een schrander Staetkundige en een goed Koning. Hy maekte weinig wetten, doch die goed en nuttig waren. En behaelde met den Koning van Kastilje, in een’ Veldslag, de Overwinning op de Moren. Buiten dit heeft hy ten voordeele des Ryks luttel uitgevoerd. Dus kan men van PETER I ook geene wonderheden verhalen, ten ware men het dus noemen moest, wanneer Rechtvaerdigheit, Vroomheit en Wysheit zich in een’ Vorst op [p. 95] het naeuwste vereenigen. Zie DE LA CLEDE Tom. II. p. 404, 431 en volg. Bladz. 17 reg. 21 enz. Die ’t (13) Vorstelyk gezag, in ’t kort, de wieken kortte, En ’t Ryk in eenen poel van nieuwe rampen stortte, Zoo bitter door den Vorst, als door ’t Gemeen, betreurd. (13) Zeldsaem is het eenen Koning zyne misdaden te zien belyden; maer nog zeldsamer hem deswegen in ’t openbaer en aen ’t gemeen om vergiffenis te zien smeeken. Dezen stap echter deed FERDINAND, negende Koning van Portugal, wiens geweten zoo overtuigd en getroffen was van de rampen, door deszelfs wispelturigheit en wellust, het Portugesche Ryk veroorzaekt, dat hy, luttel oogenblikken voor zynen dood, het Gemeen deswegen openbaerlyk verschooning verzogt. Zie DE LA CLEDE Tom. II. p. 523. Bladz. 18 reg. 2 enz. Toen werd ook (14) Lissabon op hooger trap geheven Van heerlykheit en pracht, ja zelfs, op ’s Konings beên, Door Bonifaes erkend als ’t hoofdjuweel der Steên Van ’t Portugesche Ryk —— —— —— —— (14) Omtrent het jaer 1433 werd Lissabon, op verzoek van JOAN I, tienden Koning van Portugal, door Paus Bonifaes IX, tot Hoofdstad van het Ryk verklaerd. Zie DE LA CLEDE Tom. III. p. 195. Bladz. 18 reg. 8 enz. Zoo ras (15) Azambuja ’t gezegende Guiné Ontdekte, —— —— —— —— (15) Te weten Jakob van Azambuja, een zeer voorzigtig en Krygkundig man, werd, door JOAN II, den dertienden Koning van Portugal, een’ Vorst die in moeilyke ondernemingen een byzonder vermaek schepte, met een weluitgeruste Vloot naer Afrika gezonden. Hy vertrok in wintermaend des jaers 1481 derwaert, en landde in het volgende jaer aen de Guineesche Kust. Zie DE LA CLEDE Tom. III. p. 473. [p. 96] Bladz. 18, reg. 13 enz. Maer ’t (16) winziek Nederland kon ’t groeiende vermogen Van PORTUGALS geluk, ô wangunst! niet gedoogen. ’t Heeft in Del Mina ons een’ edlen boom ontroofd Die aen dit Ryk een’ oegst van Goudooft had beloofd. (16) Zoodra Azambuja, de Portugesche Vlootvoogd, aen de Guineesche Kust geland, en tusschen hem en den Moorschen Koning Caramansa een Verbond gesloten was, volgens het welke hem vergund werd een Vesting aldaer op te rechten, verrichtte hy zulks met zoo groot een’ spoed, dat het werk binnen drie weken tyds begonnen en voleindigd was. ’t Gene onbegryplyk zoude schynen, wanneer men niet wist dat hy, om zyn oogmerk beter te bereiken, alles, wat tot het gezwindelyk opwerpen eener Sterkte vereischt werd, met zich genomen hadde. Deze Vesting werd, door den Portugeschen Vorst, de naem van St. Georgio Della Mina gegeven; doch, wat Kunststreken de Portugezen ook in ’t werk stelden om voor andere Volken de onnoembare schatten, die zy van daer haelden, zoo wel als de vaert derwaert te ontveinzen, heeft zulks echter niet kunnen beletten, dat die Goudmyn, in vervolg van tyd, door de Nederlanders ontdekt en veroverd is. Zie DE LA CLEDE Tom. III. p. 473 en volg. Bladz. 19, reg. 3. (17)Capralis, wien hy ’t roer der Zeemagt had betrouwd, (17) Dees vlootvoogd, Pedro Alvares Capralis geheten, werd, door EMANUEL II, den veertienden Koning van Portugal, omtrent het jaer 1501, met een vloot van dertien weluitgeruste Schepen naer de Westindien gezonden, ten einde de ontdekkingen en voordeelen door den Heer Vasco de Gama, twee jaren te voren aldaer gedaen en behaeld, verder voort te zetten, gelyk hem, by het ontdekken van Brasil, ook verwonderlyk gelukte. Zie DE LA CLEDE, Tom. IV. p. 136. [p. 97] Bladz. als voren, reg. 17 enz. En laet, wyl (18) Kruisdag hem op zulk een’ vond deed roemen, Dit Land, naer Kruisvondsdag, het heilig KRUISLAND noemen. (18) ’t Was namelyk op den 3den der Meimaend des jaers 1501, wanneer Capralis Brasil ontdekte, waerom hy dat Land doopte naer den dag der Kruisvinding’, een’ voornamen Feestdag by de Roomschgezinden, en door hen dus genoemd en gevierd ter gedachtenisse dat Helena, de Moeder van Konstantyn den grooten, Christus Kruis op den zelfden dag zoude gevonden hebben. Zie DE LA CLEDE Tom. IV. p. 138; le Curieux Antiquaire &c. door den Heer P. L. BERKENMEYER Tom. III. p. 1015; SOCRAT Histor. Eccles. Lib. I. cap. 17, p. 46; A. GODEAU Histor. de l’Eglise, Tom. I. 1. v. 4 p. 51; en G. BRANDS Dagwyzer der Geschiedenissen, p. 205. Bladz. 20, reg. 7 De (19) fiere Spanjert, die haer de eerste liefde bood, (19) Te weten .Vincentius Yanica, in Spanje geboortig, was de eerste, die Brasil ontdekte. Vervolgens kregen de Portugezen ook de snof daervan, gelyk we, by onze zeventiende Aenteekening, gezien hebben; en zetelden zich daer zelfs, onder het beleid van Americus Vesputius, door den Portugeschen Koning derwaert gezonden, om het werk, door Capralis begonnen, een vol beslag te geven. ZIE DE LA CLEDE Tom. IV. p. 138, en HUBNERS Historiesch Woordenboek op het woord BRASIL. Bladz. 20, reg. 11 . enz.. —— —— —— (20) ’t Verdrukte Nederland, Toen ’t, door de heerschappy des tweeden FLIPS vermand, Zoo zwaer een yzren juk niet meer vermogt te dragen, Besloot ook eenen togt naer ’t ryk Brasiel te wagen Om ’t Kastiljaensch geweld, gelyk met eenen slag, Te kneuzen in het hart, en van het forsch gezag Des wreeden Dwingelands dus te eerder zich te ontheffen; Gelyk ’t wel haest, naer wensch,’t bedoelde wit mogt treffen, En heele streken Lands de Spaensche Mogendheit [p. 98] Ontweldigde, en de zorg’ van MAURITS kloek beleid En wakende oog beval; —— —— —— —— (20) Schoon Filips II, onder wien Portugal met Spanje vereenigd werd, den Nederlanderen den Handel met het eerstgemelde Ryk verbood, maekten zy echter zich zelven een’ weg, en zeilden naer Brasil, waervan zy een groot gedeelte, in den jare 1623, veroverden. Op den 4den der Oegstmaend van het jaer 1636 werd het algemeene Bestuur dier Landstreek opgedragen aen Graef Maurits van Nassauw; die vervolgens, met een talryke Vloot Schepen, zich derwaert begaf; daer geland, de Belegering van de Baeye, hoewel te vergeefsch, ondernam, en na omtrent zeven jaren daer vertoefd te hebben, door de Compagnie, als oordeelende dat zyne Genade haer te veel kostte, te rug ontboden werd. Hoewel de zaken, na deszelfs vertrek, nog veel verergerden. Wanneer nu, in den jare 1640, Portugal het Spaensche juk weder afschudde, werd, volgens het Vreeverdrag, een groot stuk van Brasil den Nederlanderen overgelaten. Doch zulks was van luttel vruchts en geen meer duurs; want Bladz. 20, reg. 3 van onder. De (21) Nederlander kon ’t gewonnen niet bewaren. (21) Het leed niet lang, of de Plaetsen der Nederlanderen vielen den Portugezen weder toe, en na dien tyd hebben dezen het Land alleen bezeten. Zie HUBNERS Historiesch Woordenboek op het woord BRESIL. Bladz. 21, reg. 17 enz. Moest gy uw eigen (22) leed, uw rampen, nog vergrooten? Moest gy dat Heilgeschenk, zoo mild u toegevloten Van Gods weldadigheit; moest gy zoo groot een’ schat, Als ’t ryk Brasilien voor u ten beste had, Door eigen pligtverzuim, helaes! verwareloozen? Verfoeielyk gedrag, gy doet den Naneef blozen Van schaemte, en steekt hem wis voor eeuwig op den krop. [p. 99] (22) Om kortelyk en naer eisch te begrypen, van hoe veel aengelegenheit Brasil voor Nederland geweest zy, zullen wy twee zaken aenmerken. Voor eerst, dat in den jare 1645, dat is ruim twintig jaren na het bemagtigen dier Landstreke, het Kapitael der Westindische Compagnie, daer aen te koste gelegt, bevonden werd, voor rekening van Zeeland, te beloopen zeven Millioenen; en van Holland wel twintig Millioenen Guldens. Ten tweeden, dat men, toen de Portugezen het veroverden, het verlies schatte op twee en dertig Plaetsen of Sterkten, zoo grooten als kleenen; honderd twintig mylen Strands, en twee of drie honderd stukken Geschuts. Belangende nu dat het verlies van zoo ryk eene Landstreke alleenlyk aen pligtverzuim der Onzen, zoo wel aen de zyde van die het bewind der zaken in het Vaderland, als van hun, die het in Brasil ten dienste der Compagnie voerden, toe te schryven is, zal niemant, der Historien van dien tyd kundig, eenigszins in twyfel kunnen trekken. Nu haperde het aen het opbrengen der noodige en beloofde Onderstandgelden, hier by deze, daer by die Provintie. Dan weder konde de Compagnie het met den Staet, omtrent het voortzetten der behaelde voordeelen, of over het noodige herstel van ’t vervallene, niet eens worden. Dikwyls ook was men zoo langkwylig in het nemen van heilzame besluiten, dat men dezelven begon werkstellig te maken op dien stond, wanneer ze moesten volvoerd geweest zyn. Op den 29sten van Hooimaend des jaers 1653 deed de Heer Goch, (weleer Pensionaris te Vlissingen) na dat hy, acht jaren, hooge Raed in Brasil geweest was, by zyne tehuiskomst, een breed verslag van den toestand der zaken in dat Gewest, ter vergaderinge der Staten Generael; waerin hy hunne Hoog Mog. op het krachtigste voorstelde: 1. Den elendigen Staet der Nederlanderen aldaer. 2. Hoe ligtelyk het ware dien te herstellen. 3. Dat, zoo men zulks niet doen wilde, men dan Schepen derwaert behoorde te zenden om de Onzen af te halen, ten einde die elendige menschen niet, naer lichaem en ziel, tot wanhoop gebragt wierden. Wy vinden niet dat hierop iet [p. 100] van belang besloten of uitgevoerd is; maer wel dat ’er geen jaer verliep, of geheel Brasil was door de Portugezen veroverd. Welke gezwinde Verovering voor een groot gedeelte werd toegeschreven aen de moedeloosheit van het Krygsvolk, dat, eensdeels te zwak om een magtigen Vyand het hoofd te bieden, en anderendeels zeer slegt behandeld, den dienst der Compagnie zoo warsch geworden was, dat, toen de Portugesche Vloot ter belegeringe der Nederlandsche Plaetsen naderde, zy, in hun hart, den Hemel voor hunne aenstaende Verlossing dankten. Zy klaegden voornamelyk over deze punten: 1. Dat hun Betaling was gedaen in Brasilsch Geld, verschillende vyfentwintig ten honderd van het Hollandsche; schoon de Kolonellen, Luitenant Kolonellen, ja zelfs de Majors, hunne betaling van de hooge Regering in Hollandsch geld genoten hadden. 2. Dat zy telkens, in plaetse van Geld of Kost tot ’s levens onderhoud te genieten, by de hooge Regering betaeld zyn geworden met zure Bieren, Wynen en verrotten Tabak. Daer de Bieren, by de hooge Regering tot drie, vier of vyf stuivers Brasilsch geld ingekocht, den Soldaten tegen vyftien stuivers werden aengerekend. Zoo werden ook de Madera Wynen, tegen vyf, zes of zeven stuivers de kan ingekocht, hun eerst tegen vyfentwintig, en daerna tegen dertig stuivers opgedrongen. Den verrotten Tabak, dien de hooge Regering voor geen geld aen iemant konde verkoopen, moesten zy aennemen tegen dertig stuivers het pond. Zoo werden ook de Boontjes, Milje en Farinha hunlieden twee- ja driemael zoo hoog aengerekend, als ze by de Vryluiden uit de winkelen, en zeer goed, konden gekocht worden; daer die men hun toereikte van de kalander opgegeten waren, en door den wind konden weg gedreven worden. Men verwisselde ook het goede Nederlandsche Spek voor vuil en verrot Moskoviesch, dat, in de pot gestoken, terstond in slym veranderde. 3. Dat verdorvene Stukgoederen, voor een’ lagen prys, by de [p. 101] hooge Regering, opgekogt, en daervan door eenige Joden en anderen tot kleederen gemaekt, en niet boven de vyf guldens Brasiliaensch geld komende te staen, den Soldaten tegen zestien guldens Hollandsch, dat is twintig Brasilsch, werden aengerekend. Zie AITZEMA Zaken van Staet en Oorlog, III. Deel. p. 89, 874, 1116 en volg. Bladz. 23, de onderste reg. Die (23) PORTUGAL, op nieuw, bragt onder ’t Spaensche juk; (23) Nadat Koning SEBASTIAEN, in den slag tegen de Moren, gesneuveld was, werd de Kardinael Henrik tot Koning van Portugal verklaerd; doch hy bezat den troon geen twee jaren, of stierf. Waerop Filips II, Koning van Spanje, die, by ’t leven van Henrik, zich reeds veel moeite gegeven had om als Zoon van Isabella, oudste Dochter van Koning Emanuel, zyn recht tot den Portugeschen Septer te doen gelden, eindelyk het zoo ver wist te brengen, dat hy tot Koning van Portugal, en zyn Zoon tot zyn’ Opvolger, verklaerd werd. Zie DE LA CLEDE Tom. V. p. 381. Bladz. 24, reg. 18 enz. Waer door (24) den Portugees veel onheils werd gebrouwen; Die eindlyk ook, na tweemael dertig jaren lang De zure vruchten van den Kastiljaenschen dwang Te kaeuwen, zynen nek heeft van dat juk ontslagen, En ’t gansche Ryks-bewind BRAGANZA opgedragen, (24) De Portugezen, bemerkende dat, onder het bestuur van Filips den II, Koning van Spanje, hun Ryk dermaten te gronde ging, dat het uiterste verderf daervan eerlang te duchten was, vermits de gerechtigheit vernietigd, de oude goede wetten met voeten getreden, en zeer schadelyke nieuwe dagelyks ingevoerd werden, waren heimelyk bedacht om daer in zoo veel mooglyk te voorzien, en wisten tot hunnen Verlosser uit de elende niemant beter, dan den Hartog van Braganza, wiens loflyke hoedanigheden alom bekend waren, uit te denken. Men stelde dan alle mooglyke [p 102] middelen in ’t werk om dien Hartog tot het aennemen der Kroone te bewegen. Dit gelukt zynde werd hy, in den jare 1640, allereerst door Portugal; voorts door Algarve, en eindelyk, door all’ de Landschappen der Portugezen, voor Koning erkend, onder den naem van JOAN VI. Zie DE LA CLEDE Tom. VII. p. 80 en volg. Bladz. 25, reg. 3 enz. De Laetste van die (25) Drie (gun my hier rond te gaen) Ontving, om ’t ongelyk, den Portugees’ gedaen In Thomas en Loande, en ’t schenden der verbonden, Van zyn getergde wraek’ de doodelykste wonden. (25) De Taeg, die, door de laetste van die Drie, de Maes, of Holland, verstaet, verhaelt den Dichter hier, wat PORTUGAL eigenlyk bewogen heeft om den Hollanderen nu en dan te bestryden en veel afbreuks te doen. Niet luttel lag den Portugezen, in dien tyd, gelegen aen de behoudenisse van het Koningkryk Angola, in Neder-Ethiopie; maer de Hollanders deên al wat mooglyk was om hen van daer te jagen. Echter scheen een en het zelfde belang de noodzaeklykheit van zich vereenigd te houden hun toen klarer, dan ooit, aen te tonen; want beiden werden ze door het onverdraegbare juk der Spaensche dwinglandye gedrukt, en hadden malkanders hulp om staende te blyven ten hoogsten noodig. Ook schenen zy zelfs dit zoo wel begrepen te hebben, dat zy te samen een Verbond hadden gesloten, volgens het welke men noopens een’ Stilstand van Wapenen overeenkwam, en de Hollanders zelfs een Scheepsvloot den Portugezen tot bystand hadden gezonden. Niettegenstaende dit Verbond, ontrusten zy hen in Afrika en wel byzonderlyk op het Eiland St. Thomas, schoon de voornoemde Wapenstilstand daer zelfs was afgekondigd. Al wat de Nederlanders ter hunner verschooninge deswegen bybragten was voorgeven dat die Landstreek, toen zy ze innamen, den Koning van Spanje toebehoorde. Doch hier in vergisten zy zich, vermits zy den oorlog op dat Eiland niet ge- [p. 103] voerd hebben voor dat zy zich van het Spaensche juk ontheven zagen. Erger maekten zy het nog omtrent Loanda (een Stad op een klein Eiland van den zelfden naem, aen de kust van Kongo, mede in Afrika gelegen) en zekere versterkte Plaets niet ver van daer. Te weten zy waren met de Portugezen overeengekomen, in Loanda, Bezetting te leggen, om daer door den Handel met het Koningkryk van Angola te verzekeren. In gevolge dezer overeenkomste, geleidde de gezaghebber, Pedro Cesar de Meneses, driehonderd man omtrent drie mylen van de Stad in eene versterkte Plaets, aen de riviere van Bengo, ten einde de inwoners te beteugelen. Men had geen argwaen omtrent de Nederlanders; men ging met hun om en ontving ze als Vrienden, ja vertrouwde hen blindelings. Waervan ze zoo kwaed een gebruik maekten, dat zy, om Loanda en de voornoemde versterkte Plaets magtig te worden, de Portugezen overvielen; velen van hun doodden; verscheide streken verwoestten, en daerdoor den zelven meer dan honderd duizend gouden kroonen (dat is byna vyfmael zoo veel Hollandsche guldens) aen schade toebragten. Zie DE LA CLEDE Tom. VII. p. 248 en 249; ook AITZEMA, III. Deel, p. 30; by welken laetstgenoemden gemeld word dat ’er, in den jare 1645, een Boek uitkwam, waerin vele buitensporige bedryven en onrechtvaerdigheden, door de Onzen tegen de Portugezen gepleegd, verhaeld werden. ’t Is inderdaed waer, zegt hy, dat velen, van hier derwaert gaende, zich zelf voor alles zochten te verryken, luttel ziende wat recht of onrecht was. Bladz. 26, reg. 2. Geen (26) Held het pantser min, en meerder lauwers dragen. (26) Want schoon hy zich byna nooit aan het hoofd zyner legermagten vertoonde, werden, door deszelfs beleid, en de dapperheit zyner Bevelhebberen, de Krygszaken zoo treffelyk verricht, dat hem zege op zege te huis kwam, en hy niet alleenlyk den troon beklom, dien zoo magtig een Vorst, als de Koning van Spanje, [p. 104] bezeten had; maer zelfs daerop zich handhaefde, door een gedurig gevolg van geluk en voorspoed. Zie DE LA CLEDE Tom. VII. p. 525. Bladz. 26, reg. 9. En voorts zyn’ jonger (27) Broêr in zyne plaets verheven, (27) Te weten Alphonsus Henrik werd onbekwaem ter regeringe verklaerd, en Don Pedro of Peter, in deszelfs plaets, tot Bestuurder of Regent van het Koningkryk verkozen; gelyk ook tot naesten Erfgenaem der Kroone, wanneer zyn afgezette Broeder zoude komen te overlyden. Zie DE LA CLEDE Tom. VIII. p. 512 en 513; en W. VAN DEN BURGE Historie van Spanje en Portugal II. Deel, p. 113. Bladz. 26, reg. 10 enz. Die, door zyn deugd, op nieuw, (28) ’s ryks welvaert heeft gesteven En, toen de Spaensche Kroon zich ylings, door den dood, Van haren glans’ beroofd, van haren Heer’ ontbloot, Geheel Euroop beroerd, en zoo veel Vorstenklingen, Met bloed’ en brein bespat, naer heur bezit zag dingen, Haer zette op KARELS Kruin, den roem van Oostenryk. (28) PETER was een zeer vroom en godvruchtig Vorst, die niet alleenlyk de vervallen zaken herstelde; maer zich gansch en al toelei om het geluk zyner onderdanen te bevorderen, en den roem en de rust des Ryks te verzekeren. Wanneer de Europeaensche Vorsten, om de Opvolging der Spaensche Kroone, heviglyk oorloogden, koos PETER de zyde van Karel, Aertshartog van Oostenryk, tweeden Zoon van Keizer Leopold; voerde, met den degen in de vuist, den zelven in Spanje, en deed hem te Madrid tot Koning uitroepen. Zie DE LA CLEDE Tom. VIII. p. 534 en 535; ook HUBNERS Historiesch Woordenboek op het woord PORTUGAL. Bladz. 26, reg. 16 enz. Die, (29) hoogelyk verpligt, door zulk een gunst, ten blyk’ Van dankbaerheit, toen de asch van PETER by de dooden Te ruste ging, JOHAN de hand ook heeft geboden, [p. 105] By ’t stygen op den troon van ’t magtig PORTUGAL, Ten spyt van ’t Fransche ryk, en Hartog Cadaval. (29) Koning PETER overleden zynde, zocht Vrankryk een’ jonger Broeder van JOHAN, genaemd Franciscus Xaverius, door heimelyke bewerking des Hartogen van Cadaval, ten Portugeschen rykszetel in te dringen. Waer tegen de gesamentlyke Stenden des Ryks, gesteund door Karel, Koning van Spanje, zich aenkantende, den rechtmatigen Erfgenaem tot de kroon hielpen, onder den naem van JOHAN of JOHANNES V. Zie HUBNERS Historiesch Woordenboek, ter plaetse voornoemd. Bladz. 26, reg. 21 enz. De Maen zag haren kring, (30) naeuw twintig mael, voltogen Of Vorst JOHANNES werd, door ’t zoete minvermogen, Op zynen troon verrast, en in het hart gewond, En trad met ’s Keizers spruit’, MARIE, in’t Echtverbond. (30) Koning JOHANNES kwam, volgens sommigen, in het laetste des jaers 1706, doch, naer de gedachten van anderen, op den eersten dag van het zelfde jaer, tot de regering, en trouwde, den 28sten van October, in ’t jaer 1708, met MARIA ANNA JOSEPHA ANTONIA, Aertshartoginne van Oostenryk, tweede Dochter van Keizer Leopold en Eleonora Magdalena Theresia van Neuburg, Paltsprincesse. Uit welk Huwelyk de tegenwoordige Koning JOSEPH EMANUEL, op den 6 July 1714, gesproten is. Zie DE LA CLEDE Tom. VIII. p. 536, en HUBNER ter laetstaengehaelde plaetse. Bladz. 27, reg. 4. Een Telg (31) des vyfden FLIPS strekt nog zyne Echtgenoot’. (31) Zyne Portugesche Majesteit huwde, op den 19den der Louwmaend 1729, met Maria Anna Victoria, Dochter van Filip V, Koning van Spanje. Deze Prinses, geboren den laetsten der Lentemaend 1718, is verloofd geweest aen Lodewyk XV, tegenwoordigen Koning van Vrankryk, by wien zy zich van den 2den van Maert 1722, tot den 15den van Maert 1725, onder den tytel van Infante Koninginne, opgehouden heeft; wanneer zy, door den Koning, wederom [p. 106] naer Spanje gezonden werd. Uit dit Huwelyk zyn (gerekend tot het jaer 1756) voortgekomen vier Dochters, als Maria Francisca Isabella, Prinses van Beira, geboren den 17den van December 1734; Anna Francisca, geboren den 7den van October 1736; Maria Francisca Anthonia, geboren den 21sten van September 1739, en Maria Francisca Benedicta, geboren den 25sten van July 1746. Voorts bestaet de Koninglyke Famielje uit de volgende zes Personen, als uit ’s Vorsten Broeder, Petrus, geboren den 5den van July 1717, groot Prioor van Crato; ’s Konings Zuster Maria Barbara, geboren den 4den van December 1711, en, op den 19 van January 1729, gehuwd aen Ferdinandus VI, Koning van Spanje; ’s Vorsten gewettigde Broederen, Anthonius, geboren den 1sten van October 1714; Gaspart geboren den 8sten van October 1716, en Joseph, geboren den 8sten van September 1720; eindelyk uit ’s Vorsten Oom Emanuel, geboren den 3den van Augustus 1697. Zie HUBNERS Historiesch Woordenboek op de woorden PORTUGAL en SPANJE; en deszelfs Genealogie der voornaemste Potentaten van Europa 12°, p. 36. Bladz. 27, reg. 7. enz. Want sints (32) EMANUEL den gouden septer hier Mogt zwaeien, zag men nooit het alvernielend’ vier Des oorlogs, door JOHAN reeds uitgedoofd, ontvonken. (32) Hoe zeer Portugal, toen JOHAN de regering aenvaerd had, zich in den oorlog’ tegen Spanje gewikkeld zag’, werden de zaken, binnen luttel jaren, echter zoo verre gebragt, dat men, op den 15den van November 1712, te Utrecht, omtrent een Krygsschorsing overeenkwam, en Koning JOHAN, in het volgende jaer, op den 6den van February, den Vrede sloot met de voornoemde Mogendheden. Sedert welken tyd, uitgezonderd eenige ligte Schermutselingen, zoo te water als te land, met den Turk, het Koningkryk eene diepe rust genoten heeft. Byzonderlyk gedurende de Regering van den tegenwoordigen Koning JOSEPH EMANUEL, die, by het overlyden van Koning JOHANNES, in den jare 1750, hem opvolgde. Ook zoude het thans nog het zelfde geluk ge- [p. 107] nieten, ware het door de laetste Aerdbevingen niet op het onverwachtste aengetast, en voor het grootste gedeelte verwoest geworden. Zie DE LA CLEDE Tom. VIII. p. 536 en 537, zoo ver deszelfs Historie strekt. Bladz. 27, reg. 13 enz. —— —— —— (33) Had ons, slechts luttel dagen Geleên, Gods strenge roê zoo deerlyk niet geslagen, Met Aerdschokk’, reis op reis, en Vuur- en Waternood, En ’t gansche Ryk gedreigd, als met den laetsten stoot’. (33) De Dichter verbeeld zich, niet lang na de eerste Aerdbeving, in den jare 1755, voorgevallen, in Portugal te bevinden, en het verhael der algemeene rampen, daerdoor veroorzaekt, kortelyk hier uit den mond’ des Taegs te hooren, Bladz. 27, reg. 19 enz. De (34) Hemel heeft dit ryk, in vorige eeuwen, meer Getuchtigd, en bezogt; maer nooit, och! nooit zoo zeer Als op dien bangen Dag, die, door zyn plegtigheden, Den Heiligen gewyd, op lofzang en gebeden, Al ’t Ryk te Kerke riep —— —— —— —— (34) Te weten op den 7den en 26sten der Louwmaend des jaers 1531 had men, in Portugal, verschriklyke Aerdbevingen, waervan de laetste verscheide dagen duurde. De voornaemste Schuddingen gevoelde men te Lissabon en in de omliggende Plaetsen. Vyftien honderd, (sommigen melden van tweeduizend) Gebouwen, stortten in; gansche Dorpen werden verwoest, en een zeer groot getal menschen daerdoor jammerlyk ontzield en onder de puin begraven. Op den 2sten der Louwmaend des jaers 1551, gevoelde men, te Lissabon, weder eenen zwaren Aerdschok, waerdoor tweehonderd Huizen nederploften, en geen minder getal Menschen sneuvelden. In den jare 1575, op den 27 van Hooimaend, daverde de Aerde [p. 108] te Lissabon zoo hevig, dat meest al de Huizen dier Stad daer door bewogen werden; een onuitspreekbare schrik, doch geene schade echter naer mate des gevaers, veroorzaekt. Ten voorschreven dage had men, in ’t jaer 1598, in de gemelde Hoofdstad al wederom zware Schuddingen. Voorts heeft men, het geheele Koningkryk door, nog twee geweldige Aerdbevingen gehad; als een op den 27sten der Wynmaend 1699; en een in den jare 1724, tusschen den 10den en 11den der laetstgemelde Maend. Alle deze Aerdbevingen te samen nogthans zyn, ten opzigte, zoo van de verschrikkelykheit, als van de rampen, daerdoor veroorzaekt, geenszins te vergelyken by die zich op den 1sten van Slagtmaend des jaers 1755, door het gansche Ryk, heeft doen gevoelen; gelyk in het Werk getoond word. Vermits nu dees Dag, voornamelyk door Paus Gregorius den IV, is ingesteld om, door alle Roomschgezinden, ter eere van alle Heiligen, gevierd te worden, werd zulks ook door gansch Portugal, als dien Godsdienst’ geheel toegedaen, op het plegtigste verricht. En dit was de reden waerom al de Kerken in dat Ryk, op dien dag, opgepropt van menschen zynde, by het instorten derzelven, zoo velen jammerlyk omkwamen. Bladz. 41, reg. 15 enz. Ja zelfs de bleeke (35) Maen, schoon, op dat oogenblik, In ’t sombre schuilvertrek, werd bleeker van den schrikk’. (35) ’t Was namelyk op den 1sten der Slagtmaend des jaers 1755 donkere Maen. Bladz. 45, reg. 17 enz. Naeuw werd de (36) Koning zelf, met zyn Vorstinne en Magen, Naer Belem heen gevoerd. —— —— —— —— (36) Belem of Bellem is een Vlek, Klooster en Sterkte, omtrent twee mylen van Lissabon gelegen. Het Klooster werd, door Koning Emanuel, aen de H. Maegd toegewyd, onder den naem van [p. 109] Geboorte onzes Zaligmakers, weshalven men de plaets Bethlehem, dat is in ’t Portugeesch Belem, Bellem of Belin, noemde. Zie de Beschryving van Spanje en Portugal, te Leiden by Pieter van der Aa gedrukt 1707, IV Deel p. 30. Bladz. 46, reg. 5 enz. Doch zoo veel ongevals, (37) naer waerde niet te ontvouwen, Kon Moord- en Plonderzucht, ô Gruwel! niet weerhou’en, In ’s naesten Goed en Bloed de haviksklaeuw te slaen. (37) Dit ging zoo ver, dat een Moor, om het oogmerk zyner Roofzucht te bereiken, in de Stad, op zeven Plaetsen te gelyk, brand stichtte. Zie Schouwtooneel der Verwoestingen, te Utrecht by Besseling gedrukt 1756, p. 57. Bladz. 46, reg. 15 enz. —— —— —— —— (38) terwyl haer logenmond Den ondergang der Stad, ja van al ’t weereldrond, Als kort op handen spelt, —— —— —— —— (38) Deze onbeschaemdheit holde zoodanig, dat zeker Priester bestaen dorst den Ondergang van Lissabon op den 1sten van Mey des jaers 1756 te bepalen, met byvoeginge dat zulks aen hem door Onze Lieve Vrouw geopenbaerd was. Bladz. 47, reg. 7 enz. De goede Vreemdeling, (39) met onzen ramp’ begaen, Zond Kiel op Kiel, met keur van leeftogt, ryk gelaên. Een eindelooze lof zy ’t overheusch’ Brittanje, ’t Weldadige Hamburg en ’t edelmoedig’ Spanje. (39) De Geschenken der Engelschen bestonden in 6000 Tonnen Vleesch. 4000 Kinnetjes Boter. 10000 Vierendeelen Meel. [p. 110] 10000 Vierendeelen Tarwe. 1000 Zakken Beschuit. 1200 Tonnen Ryst. 30000 Ponden Sterlings aen goud, dat is ruim driemael honderd en dertig duizend Hollandsche Guldens. 20000 Stukken van Achten in Zilver, makende omtrent vyftig duizend Hollandsche Guldens. Hamburg zond 4 Schepen met allerlei voorraed. Spanje een meenigte Geld en Levensmiddelen. De Fransche Koning liet, door zyn’ Gezant, den Portugeschen Vorst’ aenbieden 20000 Pistolen in Wisselbrieven te mogen trekken; doch zyne Majesteit, niet fraei vindende dat men zyn Crediet dus als op een’ bepaelden prys stelde, wees dat aenbod van de hand. Bladz. 47, reg.20. De Puin, gelyk ge ziet, (40) word om en om gewroet. (40) De Puin lag, op sommige plaetsen in de Stad, zoo hoog dat zy niet alleenlyk Beesten en Menschen, maer zelfs ook Koetsen, bedekte. Een klaer blyk hiervan zag men op den 4den van Grasmaend des jaers 1756, wanneer men een Koets, met zes Muilezelen bespannen, en vier Menschen daerin, opdolf, welken allen zoo diep begraven waren geweest, dat verscheiden daer over gereden hadden, zonder iet anders, dan steen en stof, te bespeuren. Bladz. 48, reg. 5 enz. Hoewel die Zielgriffoen (41) niet luttel zyne vleuglen, Door ’s Vyfden JANS bestier, zag korten, en beteuglen Het hollende gezag des allerwreedsten Raeds. (41) De Koning, met den Paus over zekre zaken in verschil geraekt zynde, nam die gelegenheit waer, om de wyduitgestrekte heerschappy der Inquisitie in te korten, en benoemde des eenige Personen, die, van ’s Vorsten wege, in den Raed van het Gewetens Onderzoek, als [p. 111] Byzitters, zich steeds zouden laten vinden, en wel acht geven dat niemant zonder redenen benadeeld, veel min gevonnisd, wierde. Zie HUBNERS Historiesch Woordenboek op het woord LISSABON. Bladz. 48, reg. 13 enz. Twee (42) eeuwen, antwoord hy, en byna dertig jaren, Heeft reeds dit Ryk den dwang van die Geweldenaren Bejammerd en bezuurd. —— —— —— (42) Den juisten tyd, of liever het eigenlyke jaer, waerop of waerin de Inquisitie allereerst in Portugal is ingevoerd, kunnen wy niet recht bepalen, vermits de Historieschryvers het daer omtrent niet volkomen eens zyn. De Heer DE LA CLEDE, onder allen de naeuwkeurigste omtrent honderd andere zaken, en des by ons in deze ook het meeste geloof verdienende, laet zich, daervan zullende spreken, dus hooren: Sedert het jaer 1526 tot het jaer 1534 is ’er niets merkwaerdigs geschied, behalven een verschriklyke Aerdbeving, (hy ziet op die van het jaer 1531) die de omliggende Plaetsen van Lissabon verwoestte. Gedurende die tusschentyd, voerde Johan de Inquisitie in zyn Ryk in, met toestemminge van Paus Clemens VII. Waerop hy vervolgens voortgaet met te verhalen wat daer toe eigenlyk de eerste aenleiding gaf, en door ons van hem ook is overgenomen. Zie DE LA CLEDE Tom. IV. p. 433. Bladz. 50, reg. 19 enz. Ja zelfs de Moor (43) beleed de Pauselyke Leer, En boog, uit vrees voor straff’, zich voor den Broodgod’ neêr. (43) Wy hebben het zoogenaemde Venerabile of Hoogwaerdige hier dus genoemd, met zinspelinge op zeker merkwaerdig geval, in het Schouwtooneel der Verwoestingen, waer van wy reeds meermalen in deze onze Aentekeningen gewaegd hebben, ons verhaeld wordende. [p. 112] De Schryver, van de Kostbaerheit der Kerken van de Stad Lissabon, voor derzelver verwoestinge, sprekende, zegt: In ’t Conventu di Gratia, dat is het Klooster der Genade, te Lissabon, behoorende aen de St. Augustiner Monnikken, was een zeer Kostbaer Kruis en een ryk Koffertje of Kistje. Dat Koffertje, waerin het Venerabile altoos bewaerd werd, stond achter het Autaer, en was een geschenk van den grooten Mogol, by de volgende gelegenheit bekomen. Een Portugeesch Generael te Goa, den grooten Mogol, in den Oorlog, voortreffelyke diensten bewezen hebbende, had een meenigte presenten, hem uit dien hoofde aengeboden, van de hand gewezen; doch zich eindelyk laten overreden, dat Koffertje (waerin de Mogol zyne Juweelen bewaerde) aen te nemen. Het was vol Stofgouds en edele Gesteenten, en de Mogol deed hem daer benevens verklaren, dat, vermits hy verstaen had dat de God der Portugezen in een stuk Broods besloten was, hy niets bekwamer, dan dat Kistje, achtte, om dat Brood te bewaren. Ook schonk de Portugesche Generael, uit Godsdienstigheit, ’t zelve aen het gezegde Klooster, waer men van het Stofgoud een Kruis van louteren Goude, drie voeten lang, maekte en het met de edele Gesteenten versierde. Alle Juweliers en Steenkenners, die het Kistje gezien hebben, wisten niet te bepalen van wat steen het was; doch hielden het voor een soort van Kristal, welks weergade nergens in Europa te vinden was. Het was drie voeten lang, twee voeten breed en twintig duimen hoog. Voor en achter had het agt, en aen ieder zyde zes Pilaertjes van Berg Kristal. Van binnen vond men in ’t zelve drie andere Kistjes, waer van het buitenste van verguld Zilver, en de andere twee in ’t zelve besloten van loutren Goude waren. Het Koffertje rustte op de armen van twee Cherubynen van Zilver, ieder acht voeten hoog, met vleugelen van zes voeten breed en vier voeten lang, welken door middel van raderen, gelyk die [p. 113] van een uurwerk, uitgespreid en ingehaeld konden worden. Zie Schouwtooneel der Verwoestingen, p. 14 en 15 in de Aenteekeningen. Bladz. 55, reg. 4. Deed God (44) Koïmbra zien —— —— —— —— (44) Koïmbra is eene groote Stad, gelegen in de Provintie Beira, aen den vloed Mondego, waerdoor zy in twee deelen gescheiden word. Zy heeft eene Hooge School, door Koning DIONYS, in den jare 1290, opgericht, en voert den tytel van Hartogdom, waervan zich de Prinsen der Koningen van Portugal somtyds bediend hebben; zynde de Stad aen alle kanten met Olyfboomen en Wynbergen omringd. Zie DE LA CLEDE II. Tom. p. 324; de Historie van Spanje en Portugal, by P. van der Aa, te Leiden, gedrukt, IV. Deel, p. 14; HUBNERS Historiesch Woordenboek, op het woord KOÏMBRA; en voorts onze XIde Aenteekening. Bladz. 56, reg. 9 enz. Van Klaraes (45) Tempel, waer ’t Vorstinnelyk’ gebeente Der vrome Elisabeth, door ’t Marmren Grafgesteente Gedekt, in vrede rust, en wacht op beter huis. (45) Elisabeth, Dochter van PETER III, Koning van Arragon, vervolgens Gemalin van Koning Dionys, was een zeer Godvruchtige Vorstin, die het Klooster van St. Klara in de Stad Koïmbre heeft doen bouwen; en, zoo dra zy Weduw geworden was, het gewaed der Klarissen aengenomen; zy stierf op haer 65ste jaer, en werd, in het voornoemde Klooster, in een prachtig Graf, met eene zilvren hekking omtrokken, ter aerde besteld. Zie DE LA CLEDE II. Tom. p. 262, 263, 325, 360; ook de Historie van Spanje en Portugal by P. van der Aa, te Leiden, gedrukt, IV. Deel, p. 14. Bladz. 62, reg. 15 enz. Nu word het Spreekwoord stom, in uwen ouden dag’, Dat hy geen Schoonheit kent (46) die Lissabon niet zag. (46) De Portugezen, die op hun Land, en voornamelyk op hun- [p. 114] ne Hoofdstad, het hart hoog dragen, hebben al voorlang tot een spreekwoord gehad: Chì non a vista Lisboa, non a vista Cosa boa; dat is, Wie Lissabon niet gezien heeft, heeft niets fraeis gezien. Bladz. 67, reg. 3 van onderen enz. Is ’t ook de aloude (47) Kaep, voor’s Aerdryks End’ gehou’en Eer ons Columbus vlyt had tot een toorts gestrekt, En ’t nieuwe Weerelddeel, Amerika, ontdekt. (47) Kaep FINIS TERRAE, by zommige Hollandsche Zeelieden Kaep Feinster, doch eigenlyk genaemd Cabo de Finis terre, in ’t Latyn Promontorium Artabrum, een Spaensch Voorgebergte; dus geheten, omdat men, voor de ontdekking van Amerika, door Christophorus Columbus, een Genuees van geboorte, in den jare 1492, gedaen, meende dat dit Voorgebergte aen het Einde der Weereld gelegen was. Zie HUBNERS Geographie p. 26 en 650.
vs. 360 lauren kroonden er staat: laurenkroonden |