Gerard (Gerrit) van Spaan: Opkomst der Oostindische Compagnie. Rotterdam, 1711.
Uitgegeven door drs. P. Koning te Rotterdam.
Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden.
Ceneton085560 - Ursicula
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.

Continue

[fol. *1r]

OPKOMST

DER

OOSTINDISCHE

COMPAGNIE,

Met de voornaamste Land- en Zee-
gevegten:


Verhandeldt en vertoondt in Batavia, voor
den Generaal en Raaden van Indiën;

De tweede druk,

Vermeerdert en verbetert, met de schrikkely-
ke vervolgingen der Roomsgezinde Christenen in
Japan, het overrompelen van het Eiland
Formoza, door de Chinezen; nevens ee-
nige gruwelyke gevegten tegen een
party Menschen-éters. Beginnen-
de met het jaar 1595., en
eindigende met het
jaar 1700.

DOOR

GERARD VAN SPAAN.

[Vignet: fleuron]

Te ROTTERDAM,
Voor den Autheur, en te bekomen
By ARNOLD WILLIS, Boekver-
kooper over den Rystuin, 1711



[fol. *1v: blanco]
[fol. *2r]

Den Eerwaerden, en zeer
Discreten Heer,


MYNEN HEERE,

JUSTUS VERWEI,

Groot Liefhebber van uitmunte Prent-
en Schilderkunst, naaukeurig onder-
zoeker van Historien, Journalen
en Reisbeschryvingen, enz.

    SChoon dit gering, en slegt gedigt,
    Verschaaft, vermeert, herdrukt voor ’t ligt
Verschynt, zoo durve ik my verstouten,
    Om dit aan uw Eerwaerdigheit
    (5) Op t’offren met eerbiedigheit;
Vergeef het my, verschoon de fouten.
    Want ’t heb ’t zoo fix niet op me duim,
    Daar is geen goud, of ’t heeft zyn schuim:
De beste schryver kan wel dwalen.
    (10) Dit groot werk, by malkaar gerukt,
    In weinig woorden uitgedrukt,
Dat is zoo net niet af te malen.
    Myn Heer, schoon hier wat rezoluit
    Gesproken word, dit is niet misduid
(15) Zoo ’t U gelieft, wilt het verschoonen,
    ’t Is op zijn scheeps; want daar men vegt,
    Daar loopt het schuins, of ’t gaet niet regt:
[fol. *2v]
En ik zal ’t je ook zoo aanstonds toonen.
    Voor eerst, hoe Knelis Houtman loopt
    (20) Na ’t Oost, den Portugees afstroopt,
Dat vind ge hier in weinig blaren;
    Hoe dat hy Bantem met een’ stoet
    Van kruit, en kogels heeft gegroet,
En wat hem voorts is wedervaren.
    (25) Van Nek die volgt hem op het spoor
    En zeild gezwind de Lini door,
Tot voor Madura op de Reede;
    De Zwarten braken het Verbond,
    De schuit en boot raakt in den grond,
(30) De houwer weder in de scheede.
    ’t Was Buis, en Olivier van Noord,
    Die (onder d’aard) naar ’t Oosten boord,
Voorby de Magellaanse stranden;
    Hier quam toen Spanjes Admiraal
    (35) Die riep: Gy hond, strijk voor ditmaal,
Of ik zal je aanstonds aan gaan randen;
    Hier op gaat ’t bakkeleijen aan
    Met schieten, hakken, houwen, slaan,
De Spanjaard moest den grond gaan peilen:
    (40) Toen riepen ze aan Noom Fans, sta by
    Sint Jago wy zyn in de ly:
Toen zonk hy neêr met staande zeilen.
    Van Nek loopt voor de tweedemaal
    (Naar ’t Oosten, volgens zyn Journaal,)
(45) Tot voor het Eiland van Ternaten:
    Hier werd hy op een Bruiloftsfeest
    Genoodt, de Koning was een geest
Byzonder vrolyk boven maten;
[fol. *3r]
    Te meer, om dat Van Nek op ’t Fort
    (50) Van Tidor schoot, dat ’t snuifd, en snord.
Van hier naar China toegeloopen,
    Daar nam men van ons agtien man,
    Door snood verraad zoo nu en dan,
En gingen die alt’zaam opknoopen.
    (55) Verhage liep uit Nederland
    Naar Madagaskers warmen kant;
Hier vond hy zeer veel rare Knevels,
    Heel dik van moel, en zwart als pik,
    Hunne oogen leelyk van geblik,
(60) Met platte en ingedrukte gevels:
    ’t Haar op de kop als schapewol.
    Toen blies de wind zyn zeil weer vol,
Hy liep naar d’Antongilse Forten,
    En pompte daar wel dapper op,
    (65) Hier kregen d’onzen snarig klop,
Dus moest men dit beleg opschorten.
    Hier komt’er een, die bakte ’t schoon,
    En dit was Wolfert Harmanszoon,
Hy was niet sterker als vyf Schepen,
    (70) De Portugezen dertig sterk,
    Daar onder agt gelyk een kerk,
Verdord, wat heeft hy die genepen:
    Hy kloptze digt, en bont, en blaau,
    Spoog vier en vlam, en bragt ze in ’t naau,
(75) Zoo dat het heele nest moest vlugten,
    En loopen, of hem agter ’t gat
    d’Oranjedroes, gezeten had,
Naar Banten, zeer gezwind met gugten
    Spilbergen regt weer niet veel uit,
[fol. *3v]
    (80) De Weerd wierd door een waren Guit
Vermoord: en Warwyk nam drie kraken,
    Met een Galjoen, al t’zaam veel goed,
    Ter spyt van ’t Portugees gebroed;
Dan wisselvallig gaan de zaken.
    (85) Verhage peurd’er weêr op af:
    (De Samoryn en was niet straf,)
Amboina moest zyn vlagge stryken;
    Twee kraken nam hy onder ’t land
    Van Tidor, stak ’t Kasteel aan brand;
(90) En ging toen weer naar Holland wyken.
    De Rotterdammer, Matelief,
    Rook ok niet weinig aan den brief,
Hy ruïneerd met ellef Schepen,
    Een gansche Portugeesche Vloot,
    (95) Wel agtenveertig Schepen groot,
Zoo dat ’er weinig ’t lyf af slepen.
    Van Kaarden gef, en kreeg weer klop,
    Hy nam twee kraaks: Schoot dapper op
’t Fort Tafiso, en deed het buigen.
    (100) Verhoeven brak tot Mozambyk
    ’t Beleg weer op: Hy nam zyn wyk
Naar Banda, daar hy raakt in duigen,
    Want hy wierd derelyk vermoord:
    De daders digt gestraft, verstoord.
(105) Spilbergen komt hier weer verschynen,
    Hy sloeg den Spaanschen Admiraal
    En d’Amirant, met zyn Metaal,
Zoo dat zy als de mist verdwynen.
    ’t Was Reinst, en Pieter van den Broek,
    (110) Die toen weer kwamen uit den hoek,
[fol. *4r]
En dreven zeer veel Koopmanschappen
    By Moor, en Turk, en Indiaan,
    Chinees, Ceilonder en Javaan;
Ik zal de rest maar overstappen:
    (115) En keeren eens naar Jakkatra,
    (Dat ’s nu de stad Batavia)
Hier had je zeer veel krameryen,
    Daar wierd geschoten op het fort,
    Dat ’t al vergruist en nederstort:
(120) Toen quam de brave Koen aanglyen
    En klopt den Brit wel digt op ’t hoofd;
    Het zwarte brein wierd ook verdooft,
En Jakkatra wierd overrompeld,
    En ’t al by na kapot gemaakt;
    (125) (Dus wierd de haring hier gekaakt)
De rest door ’t zwaard in ’t bloed gedompeld.
    ’t Was Schouten die veel land ontdekt,
    En Bontekoe van hier vertrekt
Naar ’t warme land’ zyn Schip aan ’t branden
    (130) Geraakt, dat sprong in korten stond
    Hoog in de lugt, hy wierd gewond,
En quam bekommerd nog te landen.
    In Japan wierd ’t Rooms Christendom
    Geroost, gebraân, verbrand alom
(135) Géen-Huigen* loopt eerst naar Westinje,
    En gaf de Spanjaard kopder-op
    Toen hyst hy ’t zeil weer in den top,
En liep van daar naar ’t Hollands Inje.
    Batavia werd hier berend,
    (140) Met tagtig duizend man omtrent
Benard, belegerd, en beschoten,
[fol. *4v]
    Verwoed en vinnig uit metaal,
    Met pyl, en boog, en vuur, en* staal,
Met hakken, houwen, horten, stooten:
    (145) Dog eind’lyk trok de Mataran,
    Wel digt geklopt, zeer haastig van
De Stad, en d’omgelegen Forten.
    ’t Was hier na een geruimen tyd,
    Dat Banten ook op stelten ryd,
(150) En zogt het hagje mêe ge schorten;
    Dog hy kreeg digt wat op het hoofd,
    Veel van zyn Volk den kop geklooft.
Nu weder naar de Mallabaren,
    Daar kreeg de Portugees weer van
    (155) Den opslag, ’t quam ’er ook op an,
Dat kan ik u mer regt verklaren.
    De Steden die men overheerd,
    Of liever heeft geconquesteerd;
Zal ik met weinig woorden uitten,
    (160) Malakka, Conlang, Cranganoor,
    Couchyn dat volgd het zelve spoor;
’k Sluit Nagapatnam ook niet buiten.
    ’t Bengaalsche Ryk, en Kormandel,
    Daar ging het mee byzonder wel;
(165) Als ook langs de Ceilonse stranden.
    Kolumbo streek voor ons de vaan,
    Kaltere kon het niet ontgaan,
Negumbo viel ons ook in handen.
    ’t Fort Hammenhiel, en ’t Slot Manaar,
    (170) Jaffanapatnam volgd’er naar:
Trinquenemale liet het zakken,
    Tultokorin, Matekalo,
[fol. *5r]
    Als ook uit ’t sterk Puntegalo
Moest Spekjan spil en biezen pakken.
    (175) Doch hier en tegen raakt men quyt
    Heel schoon Formoza, om dees tyd,
Daar zabeldmen het al aan stukken;
    Hoe de Chinees hier heeft gewoed,
    En zig gebaad in ’t Hollands bloed,
(180) Dat is hier niet wel uit te drukken.
    Dees ramp en was het niet alleen;
    Twee Schepen liepen elders heen,
Het eene Schip dat quam te stranden
    By Menschen-eters wreed en fel,
    (185) (Dit schenen droezen uit de hel)
Die ’t Volk verscheurde met hun tanden.
    Makassers Koning was een Vent
    Door het gantsche Indostan bekend:
En dat om zyn veelvuldig moorden,
    (190) Dit nam hy waar in vredetyd,
    Ons volk in riem en vagten snyd,
Of strafte die met strop of koorden:
    Dit had hy menigmaal geklaard,
    Dog als men hem weer in den baard
(195) Begon te zetten; was ’t schoon spreken,
    E zeer bedrukt en deerlyk zien,
    By Haly, ’t zou niet meer geschien,
En diergelyke Trenters streken.
    Dog eind’lyk raakt de kerfstok vol:
    (200) Men nam zyn land (hol over bol)
In met geweld, en hem gevangen:
    Nog zeven kleinder Koningen,
    Die alt’zaam stonden onder hem,
[fol. *5v]
Die heeft men aanstonds opgehangen.
    (205) Dus wierd dit eiland Celebes,
    Met sterke Steden en Fortres
Voorzien, veroverd en gedwongen.
    De Keizer, naar den Hottentot
    Gevoerd, wierd eind;lyk dood geknot,
(210) Om zyn verraad, en kromme sprongen.
    Hier volgd nog wat van ’t Bantems Ryk,
    Daar de oude Koning nam zyn wyk,
Hy wou voortaan niet meer regeren:
    Dies gaf hy aan zyn jongsten Zoon
    (215) Zyn Scepter, Staf, zyn Ryk en Kroon:
Hy kon die moeite wel ontberen.
    Den and’ren gaf hy ’t Muftyschap,
    Dat ’s Priester van den hoogsten trap.
Dit scheen in ’t eerst heel mooije toonen.
    (220) De jongste Zoon zat in het riet,
    En maakte pypjes in ’t verschiet,
Dog ’t lied veranderd haast van toonen;
    Want d’oude Koning kreeg berouw;
    Had van zyn Zoon een klein vertrouw’
(225) En wilde hem weer détroneren.
    De jonge riep de Compagny
    Tot hulp, ook stond m’hem trouwlyk by;
Dus kan ’t (zei Bredero) verkeeren.
    De Brit die hielp den ouden Vos:
    (230) Dies ging men op malkan’ren los;
Men hakt, en schoot ’er onder ’t honderd,
    Dat ’t alles scheurd, en splyt, en knarst,
    Of van malkander kraakt en barst,
En dat ’t al daverd, drend, en donderd.
[fol. *6r]
    (235) Maar d’oude Zandleeuw kreeg het quaad,
    En raakte in eenen slegten staat:
De jonge quam te triumpheren;
    En trof met ons in ’t kort akkoord,
    Hy stond zyn ryk af, op zyn woord:
(240) Kreeg zoo veel ’s maands om te verteren.
    Zie daar, mijn Heer JUSTUS VERWEI
    Hebt gy ’t ontwerp gehoord, ik schei
Hier af: Zoo ’k eb iet quaads bedreven,
    ’k Verzoek pardon, verschoon de zaak:
    (245) Schoon ’t niet veel stigt, ’t is tot vermaak.
Hy wenscht je een lang voorspoedig leven,

                UL. VRIEND en DIENAAR

                        GERARD van SPAAN.


[fol. *6v]

OP

D’OPKOMST

DER

OOSTINDISCHE

COMPAGNIE,

DOOR

GERARD VAN SPAAN.

GAnsch Nederland, wel eer gedwongen,
Na ’t scheen, door Spanje, en dus besprongen
    Van hem op d’allerwreedste wijs;
Deed hen na midd’len van bevryding

(5) Uitzien; en ’s Vyands wree bestryding
    Was oorzaak, dat ze deze Prijs
Verkregen, na veel bloed vergieten:
Dog midden in dit woelen, lieten
    De Nederlanders ’t Oosters-land

(10) Niet vry, om daar een vasten Handel
Te krygen, wijl Scheeps-zee-bewandel
    Hun hertaar was en regterhand
Wie zal de daad na waarde kroonen,
ô SPAAN! nu gy ons komt vertoonen,

    (15) Hoe d’Indiën, zoo magtig groot,
[fol. *7r]
Door Bato’s Zonen zijn verwonnen,
Wie eerstmaal voor die goude Bronnen
    Zig heeft geofferd aan de dood?
Gy doed de vrome Batavieren

(20) Nog heden op de tongen zwieren,
    Die voor ’s Lands welvaard, lijf en goed
Ten besten gaven; door uw reden,
Geschikt, na scheeps manier en zeden,
    In Neerlands Digtkund’, wonder zoet.

(25) Uw Naam verdiend met Eer-lauw’rieren
Omtogen, wijl ge uw pen doed zwieren
    Om anderen onstervelijk
Te maken; d’eer- en zége bogen
Die gy hen stigten wilt, die mogen

    (30) U toe geëigend zijn, ten blijk
Van uwen gadeloozen yver;
Wel eer, een
Rotten-dam’s Beschryver:
    Dat nu de nijdt zig schuil ter zy,
Op dat ge na uw dood moogt léven,

(35) En op de tong uw’s Na-neevs zwéven
    Door
d’Opkomst van de MAATSCHAPPY.
K: BERNART.


[fol. *7v]

EERKROON,

VOOR

GERARD VAN SPAANS

OPKOMST

DER

OOSTINDISCHE

MAATSCHAPPY.

WAt sneller vaard! ai toef, VAN SPAAN;
    ’t Lust my met u ten rei te gaan,
Met u door d’ongetoomde baaren
Naar ’t kruidig Oosten heen te vaaren,

    (5) Myn luit te paaren aan uw luit,
    En ’t Vloedendom ten golven uit
Te lokken met gewyde toonen.
Wy zingen tans voor Febus zoonen,
    Voor Pindusrei noch Zustertal,

    (10) By hunn gewyden waterval;
Neen, onze toon moet spelemeijen
In ’t oor der Waternimfereijen:
    Want gy, ô Held, gy spreekt een taal,
    Die ’t woeste zeevolk altemaal,

(15) Hoe onbesuist, hoe onbedreven,
Volop doet dartelen en leeven:

[fol. *8r]
    Een heldetaal, die alleman
    (Waar toe iets meer?) begrypen kan;
Die zelf (wat schrolt men op gebreken?)

(20) God Nereus is gewoon te spreeken:
    Wat referein, wat treurjuweel
    Stapte u op ’t nederduitsch tooneel
Voorby, maar d’Indiaansche ryken?
De Griek voor u de vlag moet stryken:

    (25) Korneille, en gansch de fransche stoet
    Voor uw tooneelwyz’ zwigten moet,
Want wie? zeg wie van al zyn leeven
Het zeetooneel dus heeft doen beeven?
    Hier zwieren we van ree tot ree,

    (30) Als meester van de vrye zee,
En gy doet, na vereisch der zaaken,
Uw, Schouwburg balderen en kraaken
    Van oorlogsonweér; gonst op ’t strand
    Een’ oceaan van moordt en brandt,

(35) Daar Neêrlands krygsvloot, aangeschonden,
Den donder braakt uit kopre monden;
    Of voert, by lieflijk zomerweer,
    Neptuin de golfjes op en neêr.
Nu zwiert ge op onvermoeide pennen

(40) Daar d’oosterzon uit zee komt mennen,
    En met haar omwaerdeerbren gloedt
    De kruidtwaranderyen groet,
Dan keert ge langs papiere paden

[fol. *8v]
Naar huis, met ryker oogst gelaaden
    (45) Als Jazon met zyn gulde vacht
    In ’t weelige Thessalje bragt.
Hoe steekt de Maatschappy haare ooren
Dus rustig op haar eerstgeboren,
    Haar eerstgeboren zoon, om hoog!

    (50) Ja dat die Zeevorstin vry boog
Op zulk een heerelyken zanger,
Die, van een oostersch dichtvuur zwanger,
    Zyn roem op haaren roem verheft,
    En ’t oor der Vloedelingen treft

(55) Met vaerzen die te weelig vloeijen
Om alsints in die t’enge boeijen
    Van maat of klank geprangt te gaan;
    Neen, d’Oosterindiaansche Zwaan
(Zyn roem blyve eeuwig ongeschonden)

(60) Is aan geen klank of maat gebonden.
    Maar waar, waar voert my d’yver heen
    Om u in ’t ruime zog te treén!
Met u in dezen prys te deelen,

En toor der Maatschappy te streelen,
    (65) Die Oosterwaereldkoningin,
    ô Held! ik treé de wouden in,
Gedost met dertle boompluimaadje.
Hier wandle ik door kaneelbosschaadje
    En peperbeemden. laat, ai laat

    (70) My rusten tot ik ben verzaad.
[fol. **1r]
’t Lust my, by zilverblanke stroomen,
In schaduw van haar kokosboomen,
    Of Ambons nagelparadys,
    Te luistren naar uw lieve wyz’;

(75) Die my daar ligtlyk, onder ’t ruisschen
Van ’t westewindje, in slaap zal suissen.

W: L’AROND.



OP HET

KORT BEGRIP

VAN

D’OPKOMST en VOORTGANG

DER

OOSTINDISCHE

COMPAGNIE,

DOOR

G: VAN SPAAN.

EEn schildery, die hart en zin vervoert,
Waar in de kunst zig levend komt vertoonen;
    Schoon men niets ziet ’t geen zig in’t minste roert:
Is (ai wil tog mijn lage styl verschoonen)
    (5) ô Spaan! uw boek, dat overdeftig werk,
    Tot nut vermaak van staat, van volk, en kerk.

[fol. **1v]
    Uw trots tooneel, met stilheit opgebouwt:
Toont egter ons veel Indiaansche reien,
    (Schoon hier de kunst vermaak’lyk zig verflouwt)
(10) In ’t wild gekleed, met hunn’ katoenlivreien,
    Hun wreedheidt zig op razerny verlaat
    Blyft dus ontaardt in netten klank, en maat.

    Des waerelds ront staat in dit stuk te pryk,
Deez’ruimte doet een kunstgenoot verwonderen:
    (15) Geen korten stond, maar een gantsche eeuw gelyk
Hoort men ’t geschut op uwe Schepen donderen.
    Myn oog, ô Spaan! heeft al te weinig macht,
    Het all’ te zien waar in uw kunst vernagt.

Gà, gretig oor! gà luister nà ’t gesprek,
(20) Van zulke maats die ’t hebben ondervonden:
    Hoe dat matroos verplet zyn neus en bek.
Ik volge U, Spaan! daar duizend ys’re monden
    Vast braken vuur, en zoo veel heilloos loot:
    ’t Geen vulsel strekt aan Charons helsche boot.

    (25) Myn brein wordt me in het hoofdt als omgeleit:
Wanneer Japan teeld zoo veel Martelaren.
    Ik ben geraakt door mededogenheidt,
Zoo haast gy doet haar Schimmen ’t veld door waaren
    Van uw Papier: dus quelt uw nyver my
    (30) Dat ik dus zie d’onnooz¼len in de ly.
[fol. **2r]
    Mijn veer, ô Spaan! zy u staag toegewyd:
Uw diep vernuft verdiend de lauwervlechten
    Van Frigisch veil, gy dood die u benydt,
Hoe wil ik my nog aan uw kielen hechten!
    En in uw boek, als ’t vechten is gedaan,
    Met u gerust en vry naar Inje gaan!
W: J: M.



OP

D’OPKOMST

DER

OOSTINDISCHE

MAATSCHAPPY.

DOOR

GERARD VAN SPAAN.

    HIer kondt ge zien den Batavier,
Met moed en kracht, gelijk d’Alouden,
    Hun dapperheidt verbreiden fier.
Van
SP AAN ons klaar dit werk ontvoude,
    (5) En toondt ons in een weinig blaân
Veel roem en heerelyke stryden,
    Door ’t Hollands volk nu afgedaan
, Hoe yder zig met lust verblyde,

[fol. **2v]
    Wanneer men zag veel moed en lust
(10) Om Azia en d’Oosterlanden
    Te brengen tot een doel en rust.
Men vond daar zeer veel tegenstanden
    Van Portugees en Kastiljaan.
Scheepsvloten, wel voorzien van volk,

    (15) Veel togten hebben*daar gedaan,
Gewapent met rapier en dolk.
    Wat cierd dit uwen roem, VAN SPAAN!
Of schoon de Nyd met volle kaken,
    Ow werk, uw onvergangbre blaân,

(20) Te lastren zoekt en vuil te maken.
    Een werk, dat kort, met ernst en vlyt
Vertoont den voortgang van den handel
    Der
Maatschappy, van tydt tot tydt,
En haar’ Oostindiaanschen wandel.

    (25) Hoe Matelief verslaat een vloot,
En hoe men wind veel Koningryken,
    Wat Koningen men straft en dood;
En hoe men gaat naar Holland stryken
    Met schatten groot die ’t Oosten geeft.

(30) De koningen die staan verwonderd.
    De Batavier zijn septer zweeft,
Zoo dat het door de waereld donderd.
    Zyn naam en faam die werd verbreid,
Door zyn strydbare en kloeke daden.

    (35) Ga voort, VAN SPAAN; uw zorg en vlyt
Is ons een lust om in te baden.
    Wy danken u met dankbaarheid.
Laat dog uit yver verder bloeijen,
    Die’t Werk benydt, of kwaadt van zeit

(40) Verstaat het niet. ’k wensch gy meugt groeijen!
J: DE VALK.



[In ex. UBA 692 D 96 is hier een aan één zijde bedrukt vel ingebonden:]
[fol. π1r ]

OP

GERARD VAN SPAANS

OPKOMST

DER

OOSTINDISCHE

MAATSCHAPPY.

    MEN sla nu de oogen langer niet
In uitgediende Landtkronyken,
    Om te onderstaan wat is geschiedt
In Indiaansche koninkryken,

    (5) Terwijl men ’t brein schier maakt te zoek
In ’t waare en valsche uit een te ziften.
    Hier vind ge in een bekrompen boek
Het merg van honderdtduizendt schriften.
    Dees Rymer, waarlyk uitgebroeidt

(10) (Hy zelfs zal dit gewis ook waanen.)
    Door ’t kreeftvuur, dat staâg roost en schroeit
De huidt der Oosterindiaanen,
    Leert wat men liet, en wat men deê,
En met een winderig geschater,

    (15) Zo wel te water als ter zee,
Zo wel ter zee ook als te water.
    Hy spreekt een taal! en welk een taal?
Een taal, geschikt naar eisch der zaaken;
    Een taal om ’t zeevolk altemaal

(20) Als dul en harsenloos te maaken.
    Hoe zal Neef Teunis staan verbaast!
Hoe grouwelyk zal hy zig verwonderen
    Wanneer Matroos dus zwetst en raast:
Als wilde hy zyn Hof gaan plonderen,

    (25) Dat midden in den Oceaan
Of in het CENTRUM van de baaren
    Al voor veele eeuwen heeft gestaan!
Maar ’k wyze u liever op de blaren,
    Lydtsaame Lezers die gy ziet
    Want hooger loftoon voegt hier niet.

J: MARINUS.



[fol. **3r]

OP DE

opCoMst, rIIken hanDeL, onVer-
zetteLIIken arbeIIt,

In het ligt gebragt ende met Vaarsen vercierd tot eerlijkheit van de

OOSTINDISCHE
MAATSCHAPPY.

DOOR

GERARD VAN SPAAN.

Quas dederit solas, semper habebit opes, Martialis. Epigr. lib. V.

    HOe dat de Zee doorgroeft, en Phebus bed gezogt
Is van de onvermoeide, bekroonde Batavieren,
    De vrydom met hun bloed, uit Albaas dwang gekocht,
Hoe dat hun schepen, met hun handelaren zwieren,
    (5) Naar ’t oosten, het begin, den opkomst: wie dien was
Die zoo manhaftiglijk de Pekelwaters toomde;
    Hoe daar gestreden wierd, met harnas, piek rondas,
Daar met een gruwzaam kragt, ’t schip tegen klip aanstroomde.
[fol. **3v]
    Wat aardt van menschen werd geteeld in ’t Oosten, en hoe rijk
(10) Dat Indiën beschat, brengt alderhande waren
    Van Speceryen. Hoe dit land met dam en dijk
Kasteelen wel voorzien versterkt is. Hoe de baaren
    Begraven men’gen held; voorts wat’er is begaan,
Wat strijd gewonnen; hoe de vyanden verslagen.
    Gebruikt den tijd, en leest het werk van GERRIT SPAAN,
(15) ’t Vermakelyke Boek, zal zeker u behagen.
Het is een deftig Stuk, klein in ’t begrip, en kort,
Dog net. Bekwaam, zijn naam roemrijk te stellen
    In achtervolgende eeuw. Of dat de Momus mord,
Apollo zal het werk met zynen jonst verzeilen.
Haec tibi quae offertur Laurea, carpe tua est.
        Een goude kroon, stel ik ten toon
        Van fijn Lauwrier, met zoet gezwier,
        Voor ende ook aan, u GERARD SPAAN.
PH. DELTOUR.


[fol. **4r]

INHOUD.

NA dat de Spanjaarden de hollanders niet alleen schrikkelijk getierannizeerd, maar ook den handel op hunne Landen, en zelfs in Oostindien verboden hadden, zoo namen het eenige Waaghalzen, in hun Weerwil by der hand. Namen van d’eerste Bewindhebbers. Dezelve zenden 4 Schepen in ’t jaar 1595. (onder ’t beleid van Houtman) naar Oostindien. Zijn Stierman wierd op Madagascar vermoord, een Zwart hierom geharquebuzeerd. Bantem beschoten. Cidayoos verraderye verydeld. De Koning van Madura in een Scheepstryd doodgeschoten. Van Neks komst tot Ternate in den jaare 1598. De Koning verwonderd* over ’t maakzel der Schepen. Eenig Scheeps volk om hals gebragt. Een Landtogt ondernomen, gelukt kwalijk. Verscheide Sloepen door wind en storm omgeslagen. Olivier van Noord passeerd 1599 de straat Magellanus, veroverd in de Zuidzee verscheide Spaanse Portugeese, en Chineese schepen. Arriveerd omtrent de straat Manilla, alwaar hy den Spaansen Admiraal na een hardnekkig gevegt in de grond boord. Van Nek zeild voor de tweede reis 1600 naar Oost-Indien, komt te Bantem, loopt na de Moluxe eilanden, slaat de Portugeezen voor Tidore. Eenige Hollanders gevangen en opgehangen. Hy zeild na Parane, werd van de Koningin wel ontfangen, laad veel Peper, en vertrekt naar ’t Vaderland. Steven Verhagen komt aan Majo, daar eenige Hollanders gevangen, en een van dezelve neus, ooren, en ’t manlijk lid door de Portugeezen wierd afgesneden. Hier op na Madagascar geloopen was het Land aldaar met menschen vervuld die pik zwart, breed van moel, en, is ’t niet wat schoons, byzonder dik gelipt waren. Wolfert Harmansz in ’t jaar 1601 de stevens na ’t Oosten gewend, voor Bantem gearriveerd, [fol. **4v] slaat hy aldaar met 5 tegen 30 Portugeeze Schepen, en nesteld haar den Broek zoo op dat s’er geen Liedjes van digten. Spilbergen naar ’t Oosten geloopen, werd aan Caboverde gevangen, naakt ontkleed, en gequetst zijnde, ontsnapt hy gelukkig ’t gevaar. Hier op na Ceilon gewend, wierd hy door den Koning van Kandy deftig getracteerd. Veroverd een byzonder rijk gelade Portugeese Kraak. De Bewindhebbers in ’t jaar 1602 met malkander tot een ligchaam vereenigd, zenden Wybrand van Warwijk en Sebald de Weerd naar Oostindien. Annabon aan brand gestoken. Loopen naar Ceilon, worden van den Koning van Kandy wel ontfangen. Sebald werd vermoord. Verovering van verscheide Gallioenen en ryke Kraken. Den heldhaften Rotterdammer Kornelis Matelief, steekt in ’t jaar 1605. de Admiraals vlag op, loopt met 11 Schepen en 1300 man naar Oostindien, belegerd Malakka; hy slaat tegens de Portugeese Armade, sterk 48 Schepen, welke hy zoodanig op den bandelier klopte, dat’er 15 a 16 ’t wederkeeren vergaten, veel Edellieden kreeg hy gevangen, die lustig in de bos moesten blazen. Paulus van Kaarden 1606. uitloopende, veroverd onder ’t slot en ’t land van Mozambyke 2 kraken. Belegerd het Fort vrugteloos. Het Fort Tafazo bestormd en ingenomen. Den Admiraal Verhoeven belegerd 1609. het Slot van Mozambyke, breekt op. Komt tot Kalikuit, de Keizer koddig opgeschrikt. Verhoeven werd op ’t eiland Banda met eenige van zijn Volk vermoord. Bandanezen werden schrikkelijk gestraft. Batsjan veroverd. Spanjaarden op een hooge berg aangetast en geslagen. Spilbergen passeerd 1614. Magellanus straat, slaat in de Zuidzee tegen Don Rodrigo, verscheide schepen in de grond geboord. Den Generaal Reinst loopt aan de Eilanden Sint Vincent en Sint Antonio om ververssing, en voorts na de Tafelbaai: stevend tussen [fol. **3r] Madagaskar en Mozambyke door. Pieter vanden Broek loopt naar ’t roode Meer: Werpt al zijn Ankers uit, groote storm: ’t Schip word met zand bedekt. Velerlei slag van Vissen volgen zijn Schip. ’t Fort Puloway gewonnen en verloren. Van den Broek loopt andermaal naar ’t roode Meer, werd tot Mocha heerlijk ingehaald, deed een Landtogt, stevend naar Bantem, Madagaskar, Decan, Golkonda, en Suratte; zeild naar Jakkatra. Moeite met d’Engelse en Javanen om ’t Fort Batavia, ’t* geen beschoten werd; de Hollanders kaatzen hun de ballen roemrugtig wederom toe. Koen loopt naar Amboina om meerder magt te halen. ’t Kanonneren op ’t Fort gaat zijn gang, het zelve raakt in den uittersten nood; gesprek tot d’overgaaf. De Koning van Bantem zoekt de Engelsche en Jakkatranen te bedotten. De laatstgenoemde krygen den Gouverneur Vanden Broek met een zoet lijntje buiten ’t Fort, nemen hem gevangen, en dreigen hem op te hangen, zoo hy geen ordre gaf, het fort Batavia over te geven, dog hy deed het tegendeel en moedigt de Hollanders aan. d’Engelschen en Jakkatranen hier over t’onvrede, slepen* hem met de strop om den hals onder ’t Fort van daan, brengen hem naar ’t gevangenhuis. ’t Fort schoot dat donderd op de Stad. De Koning van Jakkatra vlugt. d’Engelsche geven, door dwang, Vanden Broek aan den Koning van Bantem over. d’Engelse vertrekken. Onredelyken eis van die van Bantem. ’t Fort inden uittersten nood zijnde, komt den Generaal Koen met 17 Schepen en 1200 man opdonderen. Jakkatra belegerd, werd door den tweeden storm vermeesterd. Ysselyk gevegt, de Vrouwen en Kinderen verschoond: de rest gekappotteerd. De stad gerazeerd, werd wederom herboud, en Batavia genaamd. Hier op de stevenen naar Bantam gewend, wilde men den Gouverneur Vanden Broek hebben, [fol. **5v] die overgegeven wierd. Omtrent de 50 Bantemse Schepen slepen d’onze tot een fooitje mede. Jan Pietersz. Koen sterft. Spex succedeerd in zijn plaats. Schoute passeerd 1615 de straat le Mair, ontdekt een party Eilanden, waar van’t Volk moedernaakt liepen. Diefagtigheid van die Natie. Bontekoe, een man zoo goed als wijn en brood, zijn Schip springt, raakt in de Boot; grooten honger en dorst, komen eindelijk te Lande; werden besprongen, en raken na veel sukkelens in ’t jaar 1619 tot Batavia: Loopt na de kust van China. Verradery der Chinezen, en wederkomst in ’t Vaderland. Vervolging in Japan tegen de Roomsche Christenen, schrikkelyke Wreedheid van de zelve. Jaques le Heremijt zeild in ’t jaar 1623 na Peru, steekt diep in de 30 Spaanse Schepen in den brand, loopt naar Los Ladrones of Dieven Eilanden, en voorts na de Molukkes. Batavia word in ’t jaar 1629 van den grooten Mataran of Keizer van Java’s volk belegerd, die haar sterk verschanssen, en rondom de stad begraven: schrikkelijk schieten uit de Stad op de Belegeraars, verscheide stormen door de belegerde kloekmoedig afgeslagen: De Javanen door ’t vreten van Amphioen, vegten als baarlyke duivels. Zy heijen de Rivier met palen af, smakken hare dooden daar in, om ’t water onbruikbaar te maken: dog d’onze groeven putten in de stad, die goed water gaven. De Prins van Madura raakt in disgrati, hy wierd met 800 van zijn volk de koppen van hunne rompen getornd. De Javanen bestormen voor ’t laatst een Reduit met 15 man bezet, deze haar kruit verschoten en steenen vergooid hebbende, wilde voor haar dood nog wat klugtigs uitregten, sy schepten met Potten den drek uit het Sekreet, en wierpen dat de naakte Javanen om de Ribben, deze messieurs Mahometanen waren hier zoo vies van, dat ze uitriepen, ô Sei- [fol. **6r] tang, orang, Hollanda bakkalay Sammantay, dat is, ô gy Hollandze duivels gy vegt met stront. Hier op ’t reduit verlatende, braken ze met eenen ’t beleg der stad op, met agterlating van 50000 mannen. Den Pangeran of Koning van Bantem wilde in ’t jaar 1655. dit werk wederom hervatte, dog d’onze rukken hem met een vliegend Leger onder d’oogen, en beuken hem met zijn volk in verscheide schermutzelen zoo digt als een stokvis. De vrede getroffen zijnde, ging men de Portugezen, die d’opruijers van dit werk waren, wat kastigeren: Want men maakte haar Malakka na een vyfmaandig Beleg, afhandig, desgelijks Coilang en Cranganoor op de Mallabaarse kust. Verscheide schermutzelen omtrent Couchyn; naakte Nairos of Edellieden vlugten na ’t Koninklijk Paleis: Vegten aldaar hertnekkig: Ryklof van Goens neemt het in, en doed’er de Vengsteren uit te berste springen. Nog bet gevegten. D’oude Koningin werd gevangen. Couchyn bestormd, Hollanders werden afgeslagen en breken ’t beleg op. Portugezen beschimpen hun, en danken St. Jago en andere Heiligen voor hun verlossing. Hollanders belegeren Couchyn andermaal, en krygen ’t in der geweld. Ceilonezen eeren een witten Apetand als haar God, Portugezen nemen die weg, 30 tonnen gouds daar voor geboden. Het eiland Ceilon door Portugezen rondom de stranden bewoond, zy spelen den baas. Kolumbo gaat, na een zevenmaandig beleg, aan de Hollanders over. Kaltere en Negumbo desgelijks; de laatste plaats verloren, en door Frans Kanon weder gewonnen. ’t Slot Manaar werd door van Goens bemagtigd: ’t Fort Hammenhiel schort hy voor een ontbytje mede. Jaffanapatnam een geweldig sterke plaats; deszelfs Kasteel schrikkelyk gebombardeerd, en dat wel drie en een halve maand lang; 1600 dooden binnen het zelve: ’t Kasteel gaat [fol. **6v] over. Trinquenemale en Matekalo desgelijks. Puntogale belegerd en heftig beschoten: storm op het zelve; den Portugees benaaud, geeft de Stad over. De stad Tutokorin, beroemd om de Paerel banken daar omtrent, was redelijk sterk; werd belegerd en beschoten: Portugezen doen een uitval en werden weder na binnen gedreven: den vyand spreekt van stilstand, Ostagiers gezonden: ’t Contract gesloten; de stad gaat over. Het eiland Formoza door de Chinezen veroverd, wreedheid tegen Predikanten en Vrouwen en Kinderen gepleegd. Grouwelijk gevegt tegen een party Menscheters op het eiland Andamaon. Makassaren op ’t eiland Celebes, het oolykste uitschot en hardnekkigste kanaalje dat ooit de aarde droeg; zijn byzonder schelms, en wreed, moordadig, vals en verwoed: Bedryven door Portugezen raad aan de Hollanders alle schelmstukken; al die ze maar onder hunne klaauwen konden krygen maakten ze in den Jare 1660 en 1666 op een wreede wijs kapot. Dertig Schepen van Oorlog wierden in ’t jaar 1669 in de Moluxze eilanden by een gerukt, wenden de stevens na Makasser, de Vloot blyft buiten ’t gezigt van ’t eiland wat vertoeven; dog zenden’er twee Schepen voor af naar toe, welke op Makassers ree zes Makkousche rijk gelade Portugeesche Schepen ruïneren. Dit in ’t gezigt der stad verrigt, meinde de Makkassaren vuur en vlam te spuwen. De twee Schepen voorts alles naauwkeurig gerecognosceerd hebbende, bragten dit berigt in de Vloot, welke de stevens daar naar toe wenden, dezelve groeten ’t Kasteel voor eerst een voor een, en dat halve maangewys met de heele Vloot, zoodanig, dat strand en oevers dreunden; ’t Kasteel Pannakoke geeft weder vuur. Voorts schokte de Vloot naar ’t Koninklyke Slot Samboupo, en doornaaiden ’t zoodanig, dat de kogels voor in, en achter wederom uitvlogen: Die van Pannakoke [fol. **7r] ’t Slot in den uitersten nood ziende, komen ’t met het grootste gedeelte van hun garnizoen te hulp. Eenige kleine Vaartuigen voor Pannakoke ten anker liggende, en volgepropt met Matroozen en Soldaten dit waarnemende, stappen aanstonds te lande; de weinige Makassaren in Pannakoke dit ziende meinde de Waterpoort t’ontvlugten, maar d’onze haar pieken tussen de deuren instekende, komen in ’t Kasteel en sabelen ’t alles ter neder, hert overschot sprong van de muuren en braken hals en beenen, welke voorts afgemaakt wierden. Het Kasteel in ’t kort in staat van defensie gebragt, plante men de Prince vlaggen op de muuren, de Makassaren uit de stad dit ziende, spatten als verwoden Nikkers daar weder naar toe, meinende het zelve met stormen weder vliegens te overrompelen, maar ’t geschut met schroot en lood geladen, maakte onder haar geen kleine reddering, als ook de brandende pekkranzen; zy vallen egter weder aan, maar werden zoo gehavend dat ze de vlugt namen: d’onze uitvallende deden geen kleine moord onder de Makassaren, en staken in passant huizen en schepen in den brand; de Vloot ging ondertusschen tot den donkeren avond al kanonnerende zijn gang. En komt eindelijk voor Pannakoke ten anker. Makasserse Gezanten komen des anderen daags in de Vloot; klagen over ’t doodschieten der Koninginne. De Heeren van Dam en Truitmans verwyten hunne trouwelooze handelinge en meineedigheid. De Vreede werd gemaakt; Die weder schelmagtig verbroken werd. Makassaren handelen de Hollanders slimmer als Turken of Tartaren: Zy rusten geheele Scheeps-vloten uit, en peuren daar mede naar ’t eiland Botton, alwaer ze de Nederlandze Kasteelen en vastigheden met grof Kanon begroeten. Kornelis Speelman land aldaar: klopte haar dat het rookte, en dreef haar met de houwer op de [fol. **7v] nek als schapen voort: een party verzopen: een deel gevangenen gebruikte men voor slaven, en liet die Schenders om de kost wat werken. De Hollanders roeren op andere plaatzen de handen ook zoo meesterlyk dat’er de Koning van Makasser, van versteld staat: Hy bid weder om de Vrede, welke hy na veel debatteren verkrygd. Maar hy krygd naderhand weer d’oude nukken in de kop, en dood al d’ Hollanders die hy maar kon betrappen. De onze getergd, maken onder ’t beleid van Speelman weder een Vloot klaar, om dit kanaalje op ’t rigoureuste te straffen. d’ Artillery ontscheept, en ’t volk geland, speelde Speelman zoo de hagendeveld, dat Pannakoke, Joupandan, Sanboupo, de stad Makasser, met meer andere Vastigheden en Forten zig moesten overgeven. De Koning gevangen, wierd ’t land uit gevoerd. De Koninginnen als een party kanaalje en sletvinken door ’t land verstrooid; een party kleinder koningen, die Makasser geassisteerd hadden, gekastigeerd. Eenige hersteld. Radia, Polak die snedig oppasten, krijgt zeven Koningen gevangen waar van’er zes gehangen, en den zevenden pork gerabraakt wierd. Den ouden Koning van Bantem geeft zijn jongsten Zoon het geheele ryk over; krygt berouw, de jonge Koning vlugt binnen Bantem in het Kasteel: den Oude, met hulp der Britten belegerd het, grouwelijk geweld daar op gedaan; de Zoon bleef de Vaar met driehonderd stukken niet schuldig: Verzoekt ten laatsten van d’ Hollanders assistentie, die hy aanstonds verkrygd: d’ Hollanders nemen de Stad Dangerang stormenderhand in, ruim 5000 man door ’t lyf en kop geschoten. Hollanders krygen aan de strand van Bantem lustig knippen: Grouwelyk gedonder van de Hollanders op de Stan: desgelyks van de jonge Koning uit het Kasteel: de oude Koning vlugt uit Bantem naar de stad Dortjasse, van waar [fol. **8r] hy uit stroomen en rivieren d’ Hollanders groote schade toebrengt. Afgryselyk Zeegevegt. 120 Schepen, benevens 24000 man van d’oude Koning vernield. Dortjasse belegerd: Grouwelyke slagting onder de Hollanders. De stad Dortjasse springt door eige kruit, benevens het Koniglyke Paleis, voor ’t grootste gedeelte in de lugt. De Koning vlugt de stad uit. Veel eetbare waren, benevens een groote schat gevonden. Hollanders gekapotteerd. De Stad Anjer belegerd: Verscheide uitvallen, 700 Indianen gedood, een party na ’t bos gevoerd, en aldaar opgehangen. d’ Hollanders ondermynen by na de halve stad, en doen de zelve door kragt van buskruit in de lugt vliegen. De stad, stormenderhand vermeesterd. Afgryselyke slagting onder de Indianen. 6 Hollanders op een Barbarise manier omhals gebragt. 16 van de daders in ’t geweld des Konings gekregen, deed’ er 8 de adders voorwerpen, de resterende 8 geeft hy overvloed van spys, dog als ze slapen wilde, wiertden ze door geeselslagen daar afgehouden, dit stonden ze vyf weken uit, toen kwamen de gloeijende nyptangen voor den dag, dog ze hadden geen gevoel meer, en sliepen den eeuwigen slaap. De jonge Koning gaat tyrannig te werk, laat verscheide groote, die zig submitteerde, stranguleren. Ook zouden d’Engelsche niet beter gevaren hebben, hadden ’t de Hollanders niet belet, en zy benevens hun goederen gezalveerd. Den ouden Koning zou ook gevaar geloopen hebben, dog de Compagny beletten dit, verschafte hem een Paleis, en lijftrawanten binnen Batavia. Toen trof men met de jonge Koning een akkoord, dat hy al zyn Vastigheden, Steden, en Forten, aan de Compagny zou afstaan, en dat voor zoo veel duizend ryksdaalders ’s maands. Tot een fooitje werd hier ’t hek gesloten met alle de Generaals die in Indien geregeerd hebben, van ’t begin, tot het jaar 1700.



[fol. **8v]

PERSONAGIEN.

OLOF VANDER KNAP, Kommandeur.
PHILIP DE KNELLER, Assistent.
PIETER VAN LINGEN, Chirurgyn.
WYBRAND VAN LIER, Konstapel.
JAN VAN RANST, Bottelier.
GILLIS VAN ROBENOORD, Bootsman.
KLAAS KYKUIT, Quartiermeester.
GUILJAAM VAN KAAN, Korporaal.
SIMON VAN LANDE, Landspassaat.

Continue
[
p. 1]

D’OPKOMST

DER

OOSTINDISCHE

COMPAGNIE,

Met de voornaamste Land- en Zee-gevegten:

EERSTE VERHANDELING.

KOMMANDEUR, ASSISTENT,
CHIRURGIJN.

KOMMANDEUR.
WAnneer het Spaansche rijk gants Ne’erland wilde dwingen
Tot het Romeins Geloof, en doe nog quam bespringen
Met krijgsvolk, klein en groot, en dat het voorts verbood
Den handel op hun Land op straffe van de dood;
(5) Doe was ’t benard Holland ten uittersten verlegen:
Dies gespt men ’t harnas aan, en trok den stalen degen,
En ging hun weer te keer, en schuurden hun de rug,
Of kloofden ze de kop zeer vigilant en vlug.
Ter zee was ’t ook niet mis, want onze Watergeuzen,
(10) Die wisten hen de kruin ook meesterlijk te kneuzen,
En beukten ze zoo digt, of klopten ze zoo fier,
Dat Signoor nu, en dan, moest roepen een quartier.
Zelfs ’t Peper-rijk gewest wierd, ruim een eeu geleden,
[p. 2]
Van ’t Spaans Maraans gebroed den rug ook ingereden:
(15) Den handel desgelijks verboden op dit Land:
Dog Hudde, Reinier Pauw, die namen ’t bij der hand;
En Pieter Hasselaar, Jan Jansen, en de ouden
Sem, Siwert Peterszoon, Froothuizen die betroude
Jan Poppe, Hendrik Buik, Bronkhorst, en Dirk van Os,
(20) En Simon Jansz Fortuin die stiet’er meê op los.
Ellert Jonkhein, en Jan Harmanszoon, en van Kampen,
En Jacob Teunissen ontzagen geene rampen.
Balthazar Moucheron, en Adriaan ten Haaf
Die schoten lustig geld. Dit voorbeeld was te braaf
(25) Om niet gevolgd te zijn. Zou Rotterdam dan wyken?
Geensins. Tot Delft en Hoorn daar deed men van gelyken.
Enkhuize volgde ’t spoor, en schoot al meé zijn kuit.
Men zond zoo nu en dan verscheide schepen uit,
Voorzien met zwaar geschut, met pieken, roers, pistolen,
(30) En Koopmanschap.
ASSISTENT.
                                      De zorg wierd Houtman aanbevolen.
Met schepen tweemaal twee verlaat hy Nederland,
En stevend met de vloot na d’Afrikaansche strant
Omtrent de Tafelbaay: Hier vonden sy smeerdarmen
Die met een ossehuid haar kleden, of verwarmen:
(35) Haar bakhuis was bruin-ros, dat smeren zy wel digt
Met ongel, of met roet; dit gaf een vuil gezigt.
Hier by zoo was hun vlees gehakkeld, en gesneden,
Met vet of traan vervuld, dit stonk wel honderd treden
Te windwaard van dit volk. Het raauwe ingewand
[p. 3]
(40) Dat vratens’ als kokspijs. Dit is hier in het Land
De mode nog alzoo. Hunn’ vrouwen hadden prammen
Die hingen op haar buik, gelijk Westfaalse hammen,
Zoo geel gelijk een Taan: Dit is een ongediert
Dat na de Heidens in Europ zeer wel zwierd.
(45) De kinders op haar rug die wisten zy te torsen
Ver over berg, en dal, door rigt en kreupelbossen.
CHIRURGIJN.
Die zoo een slijpsteen zoekt, daar’s onder in het woud.
ASSISTENT.
Ons volk dat reuilden hier veel Schapen menigfout
Voor yzer, schel, en bel, veel Ossen en veel Koeyen.
(50) Zy weeten van gezaay, van maayen, nog van knoeyen,
En leven maar alleen van ’t geen uit d’aarde spruit,
Of dat de Zee opwerpt, dit steken s;in haar weuit
Maar raau en ongekookt. Zy slapen onder ’t honderd
In hokken by malkaar.
CHIRURGIJN.
                                    Daar ben ik in verwonderd,
(55) Dat keur ik al te vuil, en dit ’s maar porken werk.
ASSISTENT.
Zy loopen als een paard byzonder stijf en sterk.
En goyen op een hair met steenen en met slingers,
Dat nimmermeer en mist. Ook zijn’t gezwinde springers,
En dieven in haar hart, rip was ’t al stond m’er by.
CHIRURGIJN.
(60) Zy doen dit mooglijk maar zoo wat uit foppery,
Met voordagt, om zoo wat te lagchen en te kreuilen.
Of uit koolbakkery om wat te kokermuilen.
ASSISTENT.
Zy marsen staag door ’t Land na Monomopata,
Aan geens zy ’t hemelhoog gebergte van Luna,
(65) Tot Terra Donatal. Dit kan haar niet verschelen.
CHIRURGIJN.
De vloot vertrok ten laast, de wind die ging schaveelen,
[p. 4]
Na Madagascars kust. Hier was ’t een slegte kijk,
Want zeer veel van het volk veranderde in een lijk.
De Wilden van dit Land die vielen op de Zieken
(70) Met pijl, en boog, en krits, met knodzen en met pieken.
De Stierman wierd van dit kanaaljeus volk gedood.
Dog doe men vier of vijf van hen ter neder schoot,
Doe gingen die Poltrons haar best aan ’t retireren.
Een Zwart hier op gevat ging men harquebuzeren.
(75) Vertrekken was het best. Doe na Maldivia
De stevenen gewend. Een weinig tijd hier na
Ontdekten zy een Land: Hier had je wilde naakte,
En woeste menschen op. Met horte en stoote raakte
Men tot op Bamtems Ree. Hier sloot men een akkoord
(80) Van handeldryvery: Dog ’t wierd wel haast verstoord
Door ’t Portugies gebroed: Zy konden ’t niet verzwelgen;
Maar zogten anders niet als d’onze te verdelgen;
En haspelden het zoo, dat Houtman wierd gevaan,
Gevleugeld, en geboeid. Dus wierd ons Volk verra’an.
(85) Hier op ’t Kanon geplant, en Bantem digt beschoten,
Dat donderd, en dat dreund, met kogels, koevoets, klooten,
Door gevel, glas en dak: Hun Jonken overmand,
De goederen gelost, gesleten en verbrand:
Hun Praauwen desgelijks, die wierden zeer doornageld
(90) Met heele chargien, zoo digt gelijk of ’t hageld.
Hier op de Vogtels uit, den houwer door de nek,
En kop en kin gekloofd. Dit was geen kleine trek
Voor Bantems Koninkrijk. De Prince van Madura
Wierd ook gekapotteerd, en Cidajoos Scheriffa
(95) Die ging den zelven gang. De lading was hier slegt.
KOMMANDEUR.
Dat is geen wonder; want gestadig aan ’t gevegt,
Dat stremd de Koopmanschap.
[p. 5]
CHIRURGIJN.
                                            In ’t eind ging men vertrekken
Na ’t Hoofd van Goede hoop, en Sint Helena rekken,
En Houtman retourneerd.



KONSTAPEL, BOTTELIER, BOOTSMAN.

KONSTAPEL.
                                    VAn Nek vervuld zijn plaats.
(100) Agt schepen wel voorzien die raakten buiten gaats,
En aan Mauritius, dit Eiland fokt veel duiven,
Perkijt en Pappegaay: hier’s lustig wat te kluiven
Aan reigers dik en vet, en eend, en gans, en zwaan:
Vleermuizen als een duif zoo groot, die wel gebraan,
(105) Is Heer en Grave kost. Hier tapt me ook uit de boomen
Zeer zoete en lekkre wijn, geloofd me ’t zijn geen* droomen:
Schildpadden zijn daar ook, die konden kruipen voort
Met vier man op haar schild: ’t Vlees smaakte met een woord
Gelijk dat van een kalf. Hier zijn ook zeer veel vissen
(110) Byzonder delikaat: Zy vingen zonder missen
Met zegens aan de strand, een bruyer van een Roch,
Daar tweemaal ’t heel scheeps Volk (’t zijn leugens nog bedrog)
Genoug aan t’eten had. De Vloot van hier vertrokken,
Die ging na ’t groot eiland van Java hene schokken
(115) Tot voor Madura toe. Hier was een olifant
Byzonder fel en wreed, die hadde menig quant
Van’t lijf gebragt ter dood. d’Inwoonders waren fielen,
Die braken het verbond: Zy wilden ’t Volk ontzielen
En stelden ’t ook te werk. Zy doodden menig man
(120) Met pijl, en boog en spies. Doe gaf men haar weer van
Den opslag, want ons Volk die bleven haar niet schuldig.
[p. 6]
De wind en storm stak op: dies staakte men zorgvuldig
Het verdere gevegt. De Sloepen en de Boot
Die wierden overstort. ’t Verlies dat was vry groot,
(125) Want veel van ’t volk verdronk. In ’t einde ging men stryken,
Na het Molux gewest en na Ternate wyken,
Alwaar men welkom was. De koning van dat land
Was magnifijk gekleed: Hy quam zeer triumfant
Met dertig vaartuigen rondom de Schepen zwieren.
(130) Men sloot een vast verbond: Doe toog men aan ’t vertieren
Van Waar en Koopmanschap, dezelve die bestond
In oortjes glaasjes van twee deuiten, plat of rond,
Gelijk als in Holland d’Aptekers wel gebruiken:
Ses honderd in ’t getal daar kreeg men zonder sluiken,
(135) Ses honderd twintig pond, of een baar Naag len voor.
De Koning quam aan boord, bezag ’t Schip door en door
En alles was zijn gang. Hy ging op ’t lest staan blazen
Met een blaasbalk van ’t Schip gelijk de Viezevazen.
Na vrindelijk afscheid. Toog men na Bantems rée,
(140) En nam van daar foely, en ook veel peper mée.
Hier op weer kours gesteld na d’Amboinese stranden,
En Banda desgelijks: ontmoetten zy Eilanden
Alwaar de Duivel woond: Dit hield een Indiaan
Met een gefronst voorhoofd, en effen Bakhuis staan.
(145) Het wierd althans hoogtijd, om wederom te keeren
Na’t Vry-gevogte land: Dies ging men retourneren,
Byzonder slap van Volk, wel rijk gelaan na huis.
BOOTSMAN.
’t Was Olivier van Noord, van Beveren en Buis
Die door de Magellaansche straat het werk hervatte,
(150) Dat’s hier regt onder door na Orienten spatten.
Zy quamen aller-eerst aan ’t eiland van de Prins,
Dog bankten daar niet lang: Doe liepen sy bet gins
Na Rio Taneyros: of liever na Brazilje
[p. 7]
En Sant Sebastiaan: Hier wast geen conchenijlje
(155) Nog zulken tuig altogs, maar Vogelen en Vis
Die was er abondant: Dat goed voor scheurbuik is,
Vond men in overvloed. De straatwaard ingedreven,
’Was daar geen eenig mensch (na’t scheen) aan ’t land in ’t leven:
’t Was eenzaam wild en woest. Zeehonden zijn daar veel
(160) Van voren als een Leeu: Aan kop en hals en keel
Was ’t hair byzonder lang: Haar voeten schenen handen
Te zijn als van een mens. Zy hadden scharpe tanden:
De jonge smaakten wel: maar d’oude wreed en taay.
Zy quamen aan een plaats die wierd de Hongerbaay
(165) Genoemd, omdat aldaar in ’t minst niet was te bikken.
De Wilden van dit Land die deden’t volk verschrikken,
En schoten drie man dood. In’t einde uit de Straat
Gezeild na la Mocha: Alhier in beter staat
Geraakt door drank van Mais, gekaaud van oude wyven,
(170) Dronk men een goede roes. Veel langer hier te blyven
Dat vond men ongeraan. Een Spaans schip drie of vier
Veroverd na ’t vertrek, quam men met groot plaisier
En zonder tegenspoed aan d’eilanden der Dieven,
(Alzoo genoemd) om dat dit Volk na haar believen
(175) Behendig stelen kon. Van daar na Bay La Baay
De stevenen gewend: Hier kreeg men zoet en fraay
Veel proviand aan boord: Dit quam dat men een kleeden
Met Monikskleederen. De Spanjaards na veel reden
Die merkten het bedrog: Doe was het, pak je voort,
(180) Of ’kbruy met kruid en lood zoo aanstonds na je poort,
BOTTELIER.
Sy quamen eindelijk omtrent de straat Manilha,
De Spaanschen Admiraal, Don Pedro Tutavilla,
[p. 8]
Quam stuiven voor den dag, en riep Gy hond, za strijkt
Uw Vlag, en Wimpel neer, voor’t Konink-Schip, of wijkt.
(185) Maar Olivier was doof; doe aan het bataljeren
By na den gantschen dag: de kans begon te keeren,
Den Spaansen Admiraal wierd in de grond geboord:
Hy zonk in ’t kort steil neer: Doe was ’t mizerikoord
Van Paap, en Spaans Matroos, die zwommen door het water:
(190) Met yzelijk geschreeu, en overgroot geschater:
,, Ag helpt me, Pie;, en Paul, Lojola staat ons by,
,, Noom Frans, en meutje Klaar: want wy zijn in de ly!
,, Sint Jago haast je dog, of ’k moet aanstonds verzuipen!
,, Doet dit verduiveld Volk dat in de oogen druipen.
(195) Maar laas ’t was alles nagt, zy moesten na de grond
Doorstoken, en doorgriefd, doorschoten als een hond.
Na deze torn ging men na ’t groot Borneo loopen,
Om daar verversing en wat Waren op te koopen.
Maar ’t Spek dat stonk alhier al mede in het kort
(200) Door snoo verradery. Van Noord peurd hier op vort
Na Balambuam toe. En raakte na drie Jaren
Voor Rotterdam, van waar dat hy was uitgevaren.



QUARTIERMEESTER, KORPORAAL, LANDSPASSAAD.

QUARTIERMr:
VAn Nek die komt alhier ten tweedemaal te pas,
En zeild met groote spoed byzonder vlug en ras
(205) Tot Bantem op de rée. Doe weder na Ternate
En Tidore gezeild: Hier schoot hy boven maten,
En pompten op ’t Kasteel, met zulken groot geweld,
Dat men in korten tijd driehonderd schoten teld.
De Ternataanse Vorst had hier groot behagen.
(210) Hy noodigde van Nek hierom in korte dagen,
[p. 9]
Op ’t zwierig bruilofts-feest van de Sabanderin;
Alwaar hy met zijn volk onthaald wierd meer nog min
Als prince kinderen. De Koning droeg een keten
Van fijn goud om den hals: Dit most ik niet vergeten
(215) Dat hy ook droeg een broek, van zyde, of satijn,
Byzonder modieus, zeer helder, wit en fijn.
Kort na dit bruiloftsfeest, ging men met volle zeilen
Na ’t groote Macao: d’ ondiepte deed men peilen
Voor dees Chinese stad: De Inwoonders van dit land
(220) Byzonder schelms, en wreed, die hebben overmand
De aldergrootste Sloep: Zy namen ’t Volk gevangen,
En hebben die aanstonds zeer schand’lijk opgehangen
Tot agttien in ’t getal.
KORPORAAL.
                        Dog ’t is haar naderhand
Wel heerelijk betaald door kies, en, klaau, en tand
(225) Van den Hollandsen Leeu.
LANSPASSAAT.
                            Men zeit van bleikers honden,
Maar dat zijn beesten, die Kontrakten en Verbonden
Zoo schelms mishandelen.
QUARTIERMEESTER.
                                    Van hier vertrok de Vloot
Na Pulo Tikon toe. Met horten en gestoot
Raakt men tot Patane, alwaar de Koninginne:
(230) Hen deftig regaleerd. De Peper kreeg men binne
Scheeps boord in overvloed. Doe voort na Sant Heleen
Gedobberd, en geschokt, met ziek en matte léen
Voorby Assension: Dit eiland heeft Schildpadden,
Gevogelten en Vis. De and’re Schepen hadden,
(235) Voor Kamboya, en daar omtrent veel kramery
Met ’t wild’ en woeste Volk door snoo verradery:
Zy deden moord op moord, een party wierd vergeven
Van haar, dus raakt ons Volk ellendiglijk om ’t leven
Door dit vervloekt gespuis. Doe wierden zy door brand
[p. 10]
(240) Van d’onze digt gestraft: aan d’een en d’and’re kant
Zoo ver men oogen kon, wierd ’t al aan stuk gereten,
Verpletterd en vergruisd, vernield, geslegt, gesleten
Gelijk een oude schuit: Dit een geruimen tijd
Geduurd, bestede men op ’t laatst zeer groote vlijt
(245) Om weer na Patria, in ’t kort te konnen keeren.
En dus quam Jaap van Nek in Zeeland retourneren.
KORPORAAL.
Verhagen zetten ook uit Nederland zijn loop
Naar Maajo, kreeg daar klop, ligt ’t anker op en sloop
Na Madagaskar toe: Hier hadje Volk als nikkers
(250) Zoo zwart, en dik van moel, voorzien met bruine blikkers:
Breedbekkig, digt getand, en reed’lijk dik gelipt,
Wijdmondig, platgeneusd. Dus wierd hier ’t volk gekipt
En uitgebroed. Van hier na d’Antogilsche stranden
De stevenen gewend. Alwaar men aanstonds landen
(255) Met weinig voordeel: Want het Portugces gebroed
Dat was gelijk de droes, en bitterder als roet.
In ’t einde brak men op, na ’t vrugtloos kanonneren
Op ’t Portugese Fort, en ging na Holland keeren.
LANSPASSAAT.
Die speelreis is vry kort; hier heeft de Kompagny
(260) Geen voordeel mée gedaan. Men staat ’er niet wel by
Wanneer men doet zijn best, en ’t egter komt te missen.
Dog ’t is vergeefs gefluit wanneer’t paard niet wil pissen.
KORPORAAL.
Wat word er niet gesloofd, geloopen, en gedraafd,
En d’Oceaan doorkruist, getorst, getild, geslaafd,
(265) Om een braadharing, of een bokking t’overwinnen:
Dog wat men doet, ’t is nagt, of wat men wil beginnen
LANSPASSAAT.
Neempt gy iet by der hand, en dat u het geluk
Wel diend, dat ’s een romeins en overdeftig stuk:
[p. 11]
Maar zoo u het Fortuiu toekeerd den nek of rugge,
(270) Dan ben je een grooten schelm, een stoknar, beest, of plugge.



KONSTAPEL, BOTTELIER, BOOTSMAN.

KONSTAPEL.
SPilbergen moet nog eens op dit Toneel verschynen,
En Magellanes-straat passeren met de zynen:
Le Maire, hier omtrent, dat wierd door hem ontdekt;
Hij raakt de Zuidzee na Mocha, en vertrekt
Na Sinte Maria; dit gingen zy doorstroopen:
Doe na Val Pariza, en Quintero geloopen,
Of ’t Spaans Peruviaans Amerika gezegt.
Hier kwam Don Rodrigo, zoo bars als schoppeknegt,
Met agt Galjoenen aan stootschaven, en aan schuiven,
En meinden onzen Held voor een ontbijt te kluiven;
Maar ’t was er ver van daan: de Schepen handgemeen
En aan malkaar geraakt, die streden tegen een
Zeer vinnig en verwoed: Sint Fransisko ging peilen
En zoeken na de grond met want en staande zeilen.
Rodrigo Mendoza, den Spaanschen Admiraal,
Als ook de Admirant, die schrikten voor ’t onthaal
En zogten ’t hazepad. Maar onze Waterrotten
Die liepen d’er rondom, en kogchelden en knotten
Haar digt en helder af: De Schepen boord aan boord
[p. 19]
Geraakt, riep Sinjoor Spek afgrijslijk brand en moord,
Mizerikordia: Sint Jago wou niet hooren;
François van Padua was doof aan bei de ooren,
En Sint Ignatius zijn degen was verroest:
Sint Joris op den bies, en Sint Anna te roest.
Zy staken vlaggen uit, dan deden s’weer inhalen;
En dus ging ’t schoone Schip, Jezu Maria! dalen
Van Rodrigo te grond. Sint Anna, d’Admirant
Ging ook den zelven gang; en Peita wierd verbrand.
BOTTELIER.
De Vloot vervolgt haar kours, en liep voorts na Ternate
En Jakkatra. Le Mair moest hier zijn Schip verlaten,
Want het wierd prijs verklaard door Koen het Opperhoofd:
Hy nam ’t volk in zijn dienst, en heeft haar geld belooft.
Spilbergen had een dag in d’Almanach verlooren,
En quam de Lini door in Zeeland binnen booren.
BOOTSMAN.
’t Was Reinst den Generaal, die Tessels Rée verliet,
En agter Schotland om, na Orienten stiet;
Tot Sint Antonio, en Sint Vincent verversten
Hy, kwam tot aan de kaap Loopgonzola ten lesten:
Van daar aan Annabon, doe na de Tafelbaay;
Zy liepen tussen ’t land Sofala, met een draay,
En Madagaskar door, de kust van Mozambyke,
En gingen voor ’t eiland Aswanny nederstryken.
Alhier ververst, ging Vanden Broek na ’t roode Meer,
En werpt voor Aden ’t plegt-, tuy-, daaglyks anker neer:
De rede was, omdat het fel begon te buyen:
’t Rood Zand bedekten ’t Schip een duim dik uit den Zuyen,
’t Welk uit de Zandzee quam, byzonder ros en rood,
En wierd de Karravaan daar dikwils door gedood,
Bestolpt en overdekt. Een lengte vreemde Vissen,
[p. 20]
Die volgden Vanden Broek, en wierden zonder missen,
Drie jaren agter een gevangen daar omtrent:
Zy waren daar ter plaats te voren nooit bekend.
KONSTAPEL.
De Koopmanschap gedaan, na Java voortgestevend,
En van den President Jan Koen zeer wel bejegend,
Zeild Reinst na Amboina: Den Berg Gunappi springt,
Werpt vuur, en vlam, en steen, vervuld de lugt, en dringt
By na de wolken door. De Vissen aan de stranden,
En een stuk weegs in Zee, die storven en verbranden.
De sterkte Puloway wierd althans overmand,
En weer herwonnen van de Indiaansche kant.
Alhier was een soldaat, die kon zijn ooren roeren
Gelyk een Hond. Men vond by d’Indiaansche Boeren
Niet weinig Specery; met roers en schietgeweer:
Dit wierd aan boord gebragt. Dus nam hier ’t Spel een keer.
Na Ceilon voortgezeild, en ’t roode Meer gestreken,
Wierd Pieter van den Broek aldaar begluurd, bekeken,
En voorts met pijp en trom tot Mocha in de Stad
Geleid, en doe na ’t Hof, vorzien met groote schat;
Doe wierd hy met een rok, met goud geboord, omhangen,
En door het gantsche land uitstekend wel ontfangen.
Hy nam zijn afscheid, en vertrok uit ’t roode Meer;
Loopt na Ceilon, en keerd na Bantems Reede weer.
Doe na Mauritius, en Madagaskars stranden,
Dekan, en Golkonda, Suratte, en andere landen,
En voorts na Jakkatra.
BOTTELIER.
                                    Aldaar wierd om het Fort,
Batavia genaamd, gemopt, geknoeid, geknord,
Van d’Engelschen, en van den Vorst der Jakkatranen;
Zy stelden haar puur aan gelijk als Oorlogs-hanen
En schoten op het fort. Maar d’onze wederom
[p. 21]
Die gaven lustig vuur op ’t roeren van de trom.
De Britten wilden doen ons Pakhuis gaan verbranden
Tot Bantem in de Stad: Maar tot hun groote schanden,
Wierd dit hen van de Vorst, of Pangeran belet;
Doe quamen zy weerom van Bantem, met opzet,
Om Koen den Generaal te zitten in de veren,
En met haar overmagt wel digt wat af te smeren.
Dog Koen was niet bestand, en zeilde na ’t eiland
Amboina; rukt de magt by een die hy daar vand.
                            BBOOTSMAN. Het Fort Batavia wierd onderwijl beschoten,
Dat daverd, en dat dreund, benard, en digt besloten;
De pylen vlogen ook niet weinig door de logt,
En wierd zoo nu en dan een Batavier gerogt:
De bres in ’t Fort gemaakt, die stopt men met kustkleeden
Van zyde of katoen, en dit had ook zijn reden:
Doe gaf men weder vonk dat ’t dreunde door de Stad,
Zoo dat het door ’t Paleis en Tempel hene spat,
Door huis en gevelen, door muuren en door daken,
Door torens klein en groot, zoo veel men konde raken;
Hier sneuvelden een Moor, Javaan, Chinees, Mustijs,
Bruin zaluw van koleur, gelijk als een Kastijs:
Den Brit ging ook niet vry. ’t Begon althans t’ontbreken
Ons volk byna aan kruid, en men begon te spreken
Van d’overgaaf van ’t Fort: Hier op trof men ’t accoord,
De Engelschen het Fort, en ’t geen daar toebehoord:
Den Onderkoning van de Stad zou ’t resje toppen.
Maar Bantem wou alleen ’t vet van de ketel soppen;
Die Koning zond zijn broer na Jakkatra met volk:
Hy rukt aanstonds van leer, en zet zijn kris of dolk
Op d’Onderkonings-borst; sa! geev u Rijk nu over,
[p. 22]
Sprak hy, of ’t gaat ’er door. De Koning trok doe
pover,
Verarmd, berooid, en naakt uit Jakatra, en ’t ryk:
En wie niet submitteerd, raakt in het kort een lijk.
BOTTELIER.
Den Brit had door verraad, den Gouverneur gevangen
Van ’t Fort Batavia, en dreigden hem te hangen,
Zoo hy geen ordre gaf, de sterkte in haar hand
Te geven. Maar hy deed het tegendeel, en plant
Een moed in ’t hart van onze trouwe Batavieren;
En dus met strop, en boey, met vloeken, schelden, tieren,
Sleepten ze hem weerom, van onder ’t Fort van daan
Na het gevangenhuis. Dus wierd ons volk verraan;
Den Held mishandeld, en ’t kontract zoo schelms verbroken:
Dit spel was zekerlijk met voordragt zoo bestoken.
Ons volk bespot, dat pompt doen wed’rom op de Stad,
Flankeerde ze kruis-wijs door; uit d’opgeworpe kat
Gaf men ook lustig vuur, dat dampte, en dat rookte,
Dat stuifd, en snuifd, dat smeuld, dat brande, en dat smookte:
Ook wierd door Bantems-vorst, aan d’Engelsche gemeld,
Als dat den Gouverneur ter hand moest zijn gesteld
Aan hem. Dit wierd volbragt. Doe ging de Brit druipstaarten
Na Sumatra: En dus verstak men hier de kaarten.
Den Domagon die bragt toen veel artykelen voort;
Maar d’onze spraken van het eerst gemaakt accoord,
En wilde van geen geld.
KONSTAPEL.
                                      Maar ’t water op de lippen,
Verscheen ’t onzet, en quam den braven Koen aanglippen,
Met Schepen zeventien, en ellifhonderd man,
[p. 23]
In twaaleve verdeeld, die stapte lustig an
Na Jakkatra ten storm: men ging de ladders regten;
Hier zag men doen ter tijd zeer wreed en schriklijk vegten,
Niet anders of de hel zijn bakhuis open deed,
En al de Nikkers met een nare wapenkreet,
Uit ’t onderaardsche rijk haarin slag-ordre stelden,
Met een pikzwarte huid de stormers nedervelden:
’t Javaans gebroed dat vogt met pijl, en boog, en kris,
En assagayen, fel geworpen, net, en wis;
Maar d’onze schoten met snaphanen dat het donderd,
Uit groot en klein geschut, en hakten onder ’t honderd,
Dat kop, en schenkel, en dat heup, en knie, en been,
En hals, en buik, en borst, en hand, en voet, en teen
Daar hene tuimelden. Zy raakten op de muuren;
Maar wierden digt geklopt: ’t was omtrent ellif uuren
Dat men de storm hervat, en van de eene poort
Zig meester maakt, doe drong ons volk al voort en voort
Met bloote zabelen, en hakten ’t al ter neder
Dat in de wapens was, en eenig tegenweder
Of tegenstreving bood; de kind’ren men verschoond,
En ’t vrouwelijk geslagt: De rest die wierd geloond
Met koogels door het lijf, met degen, pieken, klingen.
Dus deed mend die verraars, en swarte schelmen springen
Naar Pluutoos duister rijk. De stad wierd gerazeerd,
Dog naderhand herboud; en zoo men ’t had begeerd,
Batavia genaamd.
BOTTELIER.
                            Doe ging men sig weer wenden
Na Bantem, om te zien waar Van den Broek belenden.
Men stierd een Bode heen. die by den Pangeran
Den Gouverneur op-eist, en ’t volk dat nu en dan
[p. 24]
Van hem gevangen was. dog hy had doove ooren;
Maar doe ons swaar geschut zijn daken ging doorbooren,
Veranderd hy van toon, en zond het volk aan boord,
Als ook den Gouverneur: Doe ging men weder voort
Met schieten op de stad, met heel en halve lagen,
Dat donderd, en dat dreund, zoo veel het schut kon dragen;
Ook wierd’er menig Schip, of Jonk van hun verrast,
Digt by de vijftig sterk: dus quam dit volk te gast.
Doe weer na Persien, of Suratten geloopen,
En ’t Guseratsche rijk, om waren op te koopen:
Tot Aethiopien, Bengale, en China;
En op het alderlaatst weer na Batavia:
Daar storf den braven Koen; Hy wierd aldaar begraven
En in ’t Stadhuis gelegd. d’Heer Spex met groote gaven
Voorzien, vervuld zijn plaats; en Vanden Broek die raakt
Na ’t Vaderland, en heeft het zwerven voorts gestaakt.

Continue

DERDE VERHANDELING.

QUARTIERMEESTER, KORPORAAL,
LANDSPASSAAD.

QUARTIERMEESTER.
’T WAs Schouten, die zijn loop gewend heeft na Madera,
En groot Kanaryen, Kaap Verdo, en Guinea,
Passeerd de Middellijn, Sebalt de Weers eiland,
Als ook de straat Le Mair; aan Magellanes kant
Gelegen om de Zuid: ontdekte veel eilanden,
Te voren nooit bekend by vrinden nog vyanden,
Het volk van dit gewest, die liepen moedernaakt.
Haar Schuitjes of Kanoes die waren net gemaakt;
Haar buit was gepikkeerd met leeuwen, tygers, draken.
[
p. 25]
Zy zwommen als een Eend, en deden niet als taken
Van spykers, lepelen, oud yzer plat en rond:
Weg was ’t, al stond m’er by; zy doken na de grond.
Voorts reuilde men van haar, voor spiegeltjes en bellen,
Bananas of pisang, en appels zonder tellen.
Gilolo gepasseerd, Celebes aan een zy,
Ternate aangedaan, en Madugra’ voorby,
Tot voor Japare, daar zy quamen op de reede.
Doe na de kaap gezeild, en sint Helena mede;
Als ook Assension, (dat’s hemelvaard gezegt:
De noordstar in ’t gezigt: Doe liep men regelregt
De Kroostzee in, passeerd de Petercely-velden,
Den Sappatau bekend. En quameh deze helden,
Met voor- en tegenspoed, in ’t lang gewenste land,
Daar ’t ’s winters sneeud en vriesd, en ’t volk zijn moer verbrand.
KORPORAAL.
Den Vader Bontekoe, wat zal ik daar van zeggen?
’t Is waar, het was een man, (wanneer men’t uit moet leggen)
Zoo goed als wyn en brood, een vromen Isralijt;
Zijn Schip raakt in den brand: dit was voorwaar een spijt
En overgroot verlies: Dit quam door eene Jongen,
Die met de kaars in ’t ruim, zeer vaardig quam gesprongen,
En opend daar een vat, vervuld met sterken drank,
Een vonk viel van de kaars in ’t vat, dit maakt een stank,
Een rook, gevlam en smnok; men arbeid ondertussen,
Om was het mogelijk den Brandewijn te blussen:
Dog dit was vrugteloos: den bodem barst van een,
De vlam vloog na om laag, en tgantsche ruim vast heen;
Wat water dat men goot, men kon den brand niet stelpen,
Hy liep vast voort, en voort, en niemand kon het helpen;
[p. 26]
Men stond als radeloos: Men schrikte voor het kruit,
Dit wierp men overboord. De boot als ook de schuit
Die haalden men op zy, hier sprongen veel matroosen,
Als ook Hein Rol, doe in: het water uit te hoozen,
Daar was geen tijd nog stond, men sneed de touwen af,
En roeiden van het Schip: Doe wilde men tot straf
Dees vlugtelingen met de kiel van ’t Schip doorstroopen;
Maar dit was ook vergeefs, zy stelden ’t op een loopen,
En roeiden in den wind een groot eind van het Schip;
Hier over hing het volk, en Bontekoe de lip:
Men stak de handen doen weer lustig uit de mouwen,
Men riep den hemel aan om bystand in ’t benouwen.
Maar doe den oly ook aan brand begon te gaan,
Smitskolen, en ’t brandhoud, eilaas doe was ’t gedaan!
Het Schip met ’t ovrig kruit, ’is in de lugt gesprongen
Tot gruis en spaanderen; de stuk en splinters drongen
En vlogen door de lugt, benevens honderd man
En negentien daar by: hier quam er niet meer van
Te regt, als Bontekoe, en Herman van Kniphuizen.
Dus weet dit vinnig kruit het alles te vergruizen.
LANSPASSAAT.
De Monik die’r buskruit eerst vond, was waard gebrand,
Om dat door zxijn toedoen veel menschen aan een kant
Geraakt zijn: zoo ’k ’t wel heb, heeft hy ’t van de Chinezen
Geleerd, want hy was daar ’s Paaus Zendeling voor dezen.
QUARTIERMEESTER.
Maar dit Jan hagels goed dat gaf hem ook zijn loon
Want het vloog met hem op zoo ligt gelijk een boon;
Dit quam dat hy de kragt daar van eens probeeren.
Op een zeer zware Zark.
KORPORAAL.
                                ’’t Word tijd wy wederkeeren,
[p. 27]
Na het gespronge Schip, als ook de schuit en boot,
Met menschen overlaan vol kommer, angst en nood.
Zy roeiden dan na ’t Wrak van ’t schip dat was gebleven,
En vonden Bontekoe met nog een man in ’t leven:
Hy riep: komt berg me lijf, want ik ben zeer gewond:
Ag Hemel, staat my by, vergeefd ons schuld en zond!
De Zon was reeds gedaald by na tot aan de kimmen,
Wanneer dit werk voorviel: Met huilen en met grimmen,
Vervulde men de logt: te meer wijl zeil en treil,
’t Kompas vergeten was: dit baarde groot onheil.
Dit was het niet alleen, graadboog, en stiermansboeken,
En passer, kaart, kwadrant, om kust en baay te zoeken:
Maar dat ’t voornaamst nog was bestont in drank en spijs
Hier door geraakten zy ellendig van de wijs:
Het water wilde staag de schuit en boot in zwelgen,
En haar elk oogenblik vernielen of verdelgen.
Men trok de hemden uit, daar zeilen afgemaakt,
Men stelde kours by gis, en ’t roeyen wierd gestaakt.
Ook namen zy naau agt, op Zon, en Maan en starren,
Om haar uit dezen nood en strikken te ontwarren.
Een neusje van een schoen, daar deelde men den drank
Mede uit, en ’t brood was naau een halve vinger lank
Dat elk kreeg op een dag: Dog ’t ging op ’t laatst zoo nypen,
Dat men zig nu en dan aan d’jongens wou vergrypen,
Om die te dooden, en dan raau te knappen op;
Dog doe den hongersnood gerezen was in top;
Doe quamen uit de Zee veel meeuwen, en veel vissen
Gevlogen in de boot, die wierden zonder missen,
Gesleurd, getornd, geplukt, gezonden na de maag
Maar raau en ongekookt, want elk was eve graag:
Dus sukkeld men vast voort met hongersnood beladen,
[p. 28]
En overgrooten dorst op vijf of sesthalf graden,
Te weten, om de zuid: Men zogt na Sumatra,
Of eenig ander land: een dag of twee daar na,
Als men niet langer kon ontdekte men eilanden,
Met kokus, en palmijt, begroeid, tot aan de stranden,
Hier toog men aan de kost; en ginder zogt men drank,
Maar ’t laast en vond men niet. Zy wierden tegen dank
Hier altemale ziek, en kregen in hun dermen
Onlydelyke pyn: Doe hoorde men weer kermen
Van yder elk om ’t eerst, maar doe de agterpoort
Geluid begon te slaan, doe nam de pijn paspoort.
Alhier genoug ververst, ging men zig prepareren
Van ’t onbewoond eiland weer t’zeewaard in te keeren,
Men laden in de boot veel kokus, en palmijt;
Men zetten ’t zeil weer by , en yder was verblijd.
In ’t eind kreeg men in ’t oog de Sumatrasche stranden;
En doe de kost op was, doe most men weder landen:
Zy liepen in een baay: hier stietens op een plaat,
Men kreeg veel water in, voorts maakten ze die staat,
Om hier nog eind’lijk met malkand’ren te verzuipen:
’t Gevaar ontsnapt, quam men altzaam te land aandruipen
Zoo nat gelijk een kat. Men vond alhier in ’t gras
Tot blijdschap van Matroos, een Indiaans gewas
In grooten overvloed: Dit was een soort van Boonen:
Doe toefden zy niet lang, maar staken s’ in ’er koonen.
De wilden in den nagt, die vielen op haar aan;
Maar wierden met brandhout gedreven daar van daan.
Doe quam dit volk by dag een beest aan hen verkoopen,
Ook rijst en hoenderen: Den buffel teeg aan ’t loopen,
Het volk dat peurd hem na. En Bontekoe die zong,
Dat het door berg en dal, en bos, en boomen drong.
LANSPASSAAT.
’t Was tot een diversy, om dat dees zwarte fielen
Hem zogten in de Praauw, en ’t volk te land t’ontzielen.
Die bui na ’t scheen gestild, doe quamens uit het bos,
[p. 29]
verwoed als hels gespuis, op d’onzen aanstonds los,
Die vlugten na de boot: Een degen met twee bylen
Daar keerd men haar mée af, zy schoten fel met pylen:
De wind keerd doe juist om, en blies terstond uit ’t land,
Dit was een groote zaak en hemelsche bystand.
Men had in dit gevegt wel zestien Batavieren
Verloren, en, na nog wat zwerven, en wat zwieren
Raakt men in Sunda’s straat, en voor Batavia.
QUARTIERMEESTER.
Hein Rol en Bontekoe die raakten voor en na
Weer op een deftig Schip. Doe na Makkou geloopen
Met vijftien zeilen, om die stad wat af te stroopen;
Dog dit was te vergeefs. Maar men stak naderhand
Wel seventig Chinese schepen in den brand,
Te lande desgelijks, daar wierden Dorpen, schuuren,
Verwoest tot peuin en as, met nog meer and’re kuuren.
Twee Jonken van China die dreven brandend mis
Van Vader Bontekoe. De Vrée wierd doe gewis
Geteikend en gemaakt, bezworen en besloten,
Dog ’t was verradery: Doe zonden zy met booten
Verversing van het land, en veel vergiftig bier.
Maar doe den nagt aanquam doe hoord men veel getier;
Wel vijftig Jonken in den brand gestoken, dreven
Regt na d’Hollandsche Vloot, waar door dat vele bleven,
En sprongen in de logt. En onzen Bontekoe
Verlaat die kust, en loopt na Batavia toe,
En voorts na ’t Vaderland: Een storm quam hem bespringen;
Zijn mast woei overboord; de slingerbuyen dringen
Het Schip by na te grond. ’t Retourschip Gouda blijft.
Aan Madagaskar wierd de mast hersteld: men drijft
En schokt met holle Zee, dat Schip en lenden kraken,
Zoo lange voort tot dat ze in Zeeland binnen raken.



[p. 30]

Continue
[
p. 30]

VIERDE VERHANDELING.

KOMMANDEUR, ASSISTENT,
CHIRURGIJN.

                            KOMMANDEUR.
’T WAs omstreeks deze tijd, dat in Japan uitbarsten,
Een schrikkelijk verraad, gesmeed door Roomsche quasten:
Want na dat Franciskus Xaveris, Ferdinand,
Het Roomsche by-geloof, daar hadde voortgeplant
Met hulp van Turensis: en dat ze het al bekeerde
By na wat dat’er was; en ’t Heidendom verleerden:
Zoo zogten ze daar na de Keizer van zijn troon
Te stooten, en dan voort door zwaard en strop te doon.
Zy zogten ’t op dien voet als in Peru te stellen,
Met Attabalipa,* en Guaskar te vellen,
En als Montezuma, den Keizer is geschied,
(Door handen van den beul) in ’t Mexikaans gebied.
Zoo ras den Keizer van Japan dit had vernomen,
Heeft hy het schelmstuk zeer haastig voorkomen:
Hy gaf terstond bevel, aan Paap en Jezuwijt,
Zijn land, hol over bol, t’ontruimen tot haar spijt;
En voorts op hals en knok daar niet weer in te komen,
Of dat ze liever van Sint Felten mogten droomen:
Hier op vertrokken zy, by honderden na boord
Met quast, en Krucifix, naar Goa, zeer verstoord.
ASSISTENT.
Dit was maar spelen gaan, by ’t geen daar na gebeurde,
Dat was te fel en wreed. By duizenden betreurden
Dit hatelyke werk, vervloekten dit verraad:
Dog dit was vrugteloos, en ’t klagen kwam te laat.
Wat Jezuwyten, dat men na ’t verbod kon vinden,
Die ging men altezaam vernielen of verslinden,
[p. 31]
Op een zeer wrede wijs door een lankzame dood.
Dus bragt de staat en geldzugt ’t Kristendom in nood:
Want d’eene wierd gekruist, en d’ander most door water
Het leven eindigen met yselijk geschater:
Want het quam brandend heet (*) opborlen uit den grond,

    (*) In Japan zijn veel warme waters, maar geen water dat zoo doordringend, en zo overbrandheet is, als tot Arima; het zelve heeft een tarpentijn en hartsagtigen reuk over zig: Hier voerden ze de Papen, Monnikken, Jezuwyten, Japanse Kristenen en zelfs die haar geherbergd hadden, nevens de buuren die ’t niet verklikt hadden, na toe; en straften ze op de verhaalde manier, zoo lange, tot dat ze de geest gaven, of afvielen. En ’t is remarkabel, dat byzonder veel Japanse Kristenen volstandig bleven; en dat de Portugezen daar en tegen, by menigte tornden, en ’t Heidendom omhelsden. Duizendderhande tormenten verzonnen ze om de menschen tot afval te brengen, die zwak wierden wederom op te queeken, en dan wederom aan ’t pynigen. Ik wil ’er niet aan twyfelen of de Fransen hebben dit bekeeren, (of liever verkeeren) van de Japanders geleerd. Maar als men malkander zoo aan boord komt, wat zou een Tiran moveren, dat hij die Franse bekeerders zelfs niet Turks zoude konnen doen worden?
    Na dit Japanse voorval, hebben weinig of geen Kristenen daar mogen komen handelen, dan Hollanders: De onze daar komende, lossen haar geschut, de Japanse Soldaten komen dan aan boord, voeren ’t kruit, kogels, lont, Psalmboeken en ’t Hollandse geld aanstonds na ’t
[p. 32] Land, en verzegelen de luiken; yder moest zijn ouderdom, naam, en bediening opgeven, en op ’t vertrek moet het wederom korrekt akkorderen, of die daar ’t aan haperd is in levensgevaar. De legdagen byna verstreken zijnde, brengen ze’t goed weder aan boord, zonder een schrapsel van een nagel te missen. De tijd ten einde, de koopdagen gedaan, moeten de onze voort, of het regend, stormd, of waaid, dat scheeld haar niet; zoo d’onze wat te lang sammelen, komen ze met menige Vaartuigen, kappen de Kabels af, en boegseren de schepen met macht naar buiten, wensen je de bon Voyagie; en raak je dan op klip of rots aan gruselementen, dat heb je toe.

[p. 32]
Hier mêe bedroop men dan de naakte huid terstond;
Dit drong door vel, en vlees, en spier, en ingewanden:
Geen duivel uit de hel kon ’t ligchaam snooder branden.
De Papen meest van kant; doe most ’t gemeene Volk
Dees straf ook ondergaan; niet door een kris, of dolk,
Maar door een brandend vuur: Zy stelden vele palen;
De Kristenen daar aan gebonden, zonder dralen
Stak men ’t gestapeld hout, (dat van haar lag in ’t rond
Een vaani of anderhalf) de vlam in van de grond:
Zoo dat de menschen half geroost zijn en gebraden.
Zij riepen aan sint Frans, om bystand vroeg en spade.
                            CIRURGIJN.
Veel and’re zijn op ’t hoofd met yzers sterk gebrand,
En dan op yder koon: om hen dus tot afstand
Te brengen van ’t geloof; een party men ontkleeden;
Die wierden ook gebrand aan haare teere leden,
Of lieten ze in de Zon, wel gantsche dagen staan,
En dan by nacht van kou verstyven of vergaan.
Velen zijnder van ’t gebergt verplet; en veel verdronken,
[p. 33]
Tot kinderen incluis. Het leven wierd geschonken
Aan die het Kristendom verzaakten op die tijd;
Die werden van de straf, en van de dood bevrijd.
Dus heeft het Kristendom aldaar een eind genomen;
En mag daar t’hans ter tijd niemand dan ons volk komen,
Want wat Europa’s vorst die dat zou onderstaan,
’t Zou hem na alle schijn niet al te wel vergaan.
Ze zouden ’t Schip en volk met duizenden omringen,
En tragten het door kruit tot gruis te laten springen.
Want dit kanaaltje dat ’s de koekoek selfs te leep,
En krygen s’ door ’t kanon een vreeselyke neep,
Daar vragen zy niet na, zy schromen lijf nog leven,
En schynen om de droes, nog om zijn moer te geven.
                            KOMMANDEUR.
Nu weer op onzen text: Geeu-Huigen Schapenham,
Die peurd althans op reis naar Peru, en men quam
Voor het Callao, daar men lustig schermutzeerden,
Veel Schepen in de grond, doorboord, en overheerden;
Diep in de dertig sterk, die wierden in den brand,
Door zwaveltuig en vuur, geholpen aan een kant.
Van daar naar Guyaquil, en de Piskadoris Klippen,
En Puna aangezeild, hier kreeg Sinjoor weer knippen.
Het Dorp dat werd verbrand; de muuren van de Kerk
Die wierden omgerukt, byzonder dik en sterk.
Voorts na Los-ladrones, of d’Eilanden der Dieven
Gezeild, daar reuilde men verversing na believen
De Mannen gaan daar naakt; De Vrouwen dekken ’t lid,
Als Eva met een blad; zy zijnder zwart, nog wit,
Maar zaluw van koleur; moordadig, zeer bedrieglijk,
Vol ondeugd, wantrou, vals, behendig, ongerieflijk.
Zij kregen eindelijk ’t Molux gebied in ’t oog,
Dat’s ’t eiland Gilolo, Makjan, Motier. Vry hoog
Leid Boero en Tidor, Ambon, en Banda’s stranden.
Ternate, Celebes. Op ’t wilde Ceram landen
[p. 34]
Ons Volk met korrekorre, vol Indiaans gespuis,
Die hielden op ’t Lohoe, en Kambelo slegt huis.
Na Botton ’t roer gewend, en ’t wrevelig Makasser:
Voorts na Batavia gedobberd; doe en was ’er
Geen kleine vreugd aldaar. Men keerd er weer van daan,
En is met zak en pak, naar Holland toe gegaan.
ASSISTENT.
’t Was kort na dit vertrek, wanneer de snoo Javanen
Batavia in ’t rond omringden als sprinkhanen,
Met tagtigduizend man, voorzien met schietgeweer,
Met yzer en met Staal, getrokken uit het leer;
Met schoppen, spaden, en houwelen om te graven:
Zij wroeten in de aard als mollen, en als slaven,
By nagt en ook by dag; Het werk ging dapper voort,
En naderd vast de Stad, maar het werd zeer doorboord,
Doorboord door ons geschut, en furieus besprongen,
En menigmaal verbrand. De Indianen drongen
Door de Amfioen verhit, als een dol daar tegen aan:
Maar ’t Schut met schroot en lood dat maakten haast ruim baan,
En straten door haar heen; dit Mahomet’s kanaaltje,
Herstelden ze terstond in orde en bataalje,
Schuimbekkend van boosheid kwamen zij weer in opstand,
Bestormden het bolwerk; maar van het zelfde laken een pak
Gekregen, deinsden zij terug, en heiden grote palen
In Jakkarta’s Rivier’ de dooden zonder dralen
Wierpen zij de doden daar in, om het water onbruikbaar
Te maken door de stank; onze landgenoten groeven hier en daar
Veel putten in de stad, die goed zoet water gaven,
Bekwaam in het lessen van de dorst met dit vocht
En dus waren de Indianen in rep en roer
Zij bliezen op de hoorn, en maakten vele rondes
In ’t rond met de Gomgom, daar helchse Wapenkreten
Navolgden met geschreeu. De Keizer wierd verbeten
[p. 35]
Op zynen generaal, den Prins van Madura
Die werd de kop gekloofd; en weinig tijd daar na
Agt honderd van zijn Volk, die werden ook zonder meten,
Door Keizerlijk bevel, den kop van ’t lijf gesmeten.
CIRURGIJN.
Den Javaan stormden nog voor ’t laatst, op een Reduit,
Bezet door vijftien man, echter, deze hadden al hun kruit
Verschoten, en wierpen toen met pannen en stenen.
De vijand merkte dit, die slingerde met een
Een Vygenton om ’t werk, om dat met groote magt
Te halen overhoop, maar dit was ook al nagt.
De stenen verspilt, en zonder kruit, begonnen onze landgenoten te zuchten
Dog wilden voor hun dood aanregtennog wat kluchten:
Zy schepten uit ’t Sekreet veel potten vol met drek,
En wierpen ’t naakt gespuis daar mede in den Nek,
Op rib en lendenen, op armen en op benen
Dit was een schoonder vond, op buik, en borst, en scheenen.
Toen riepen zij: O seitang, O orang Hollanda
Bakkalay Sammaray. Dit is te vies. Hierna
Vluchtten zij weg. Zij verbranden hun leger
Tot vreugde van onze landgenoten en tot spijt van onze vijanden
Van de tachtigduizend mannen kwam niet veel meer terecht
Dan dertigduizend mannen, zeer verminkt, verlamd, en slecht
Dus werd de stad ontlast, verlost, en ontslagen.
Van de tijd dat dit volk haar dwars lag.
Toen werd de vrede weer gesloten
Men stak het degen op, en het vechten werd gestaakt.
                            KOMMANDEUR.
De Stad wierd na die tijd nog bet versterkt met wallen,
Reduit, en Contrescharp, om voor de overvallen
[p. 36]

[...]
[p. 44]
Of gefortificeerd. De dappere Batavieren,
Gewoon haar Vroutjes ook met Paarlen te verçieren,
Aan hals, en hoofd, en arm, aan hulsel of aan huif,
Continue

VIJFDE VERHANDELING.

KONSTAPEL, BOTTELIER, BOOTSMAN.

KONSTAPEL.
TOt nog toe zeild het Schip Hollandia voorspoedig,
Maar hier krijgt’t in de wind met stormen overvloedig,
Een onverwagte slag veld het by na ter neer;
Als ’s Hemels gunst ontbreekt, neemt ’t spel een and’re keer:
(5) Gelijk ’t gebleken heeft, met ’t schoon eiland Formoze,
Dat aardsche Paradijs, met lelyen en rozen
Bezaaid, was lang, en smal, dog egter ruim en groot:
’t Was honderd veertig mijl omvarens, met Galjoot,
Fregat, of ander Schip. Dit hadden de Hollanders’
(10) In haar geweld en magt. d’Religions voorstanders
[
p. 45]
Bekeerden veel van ’t Volk tot ’t Kristelijk geloof;
Zy dienden voor die tijd d’Afgoden stom en doof,
Belagchelijk en bot: Want ’t waren naakte Wilden,
En onbeschofte bloen. Met pijl, en boog, en schilden,
(15) En breede sabelen, ging d’een den aar te keer;
Zelfs om een haverstroo zoo rukten zy van leer.
Zy leefden van de Jagt. Wat aangaat ’t land te bouwen,
En ’t Vissen, dat was ’t werk voor Meiden en voor Vrouwen.
Het Eiland in zig zelf, dat bragt in overvloed
(20) Veel leeftogt voor den dag byzonder gaaf en goed.
’t Krioelden van het Vee, van bokken, schapen, harten,
Konynen, hoenderen, en zwynen om te tarten.
Koebeesten dik en vet, en suiker abondant,
En kokus, en palmijt, met rijst aan d’andere kant.
BOTTELIER.
(25) d’Hollanders hier gevest, die togen straks aan ’t bouwen
Van sterk Kasteel, en Fort; om dat men slegt vertrouwen
Van de Chinezen had: Alzoo’t digt aan China
Gelegen was. Wie ’t lust, die zie de kaart vry na.
De Zaken in die stand gebragt, kreeg men qua maren
(30) Van de Chineese kust. Een heirkragt van Tartaren,
Gekomen uit haar land, vermeesterden de muur
Drie honderd mylen lang: Dit stond heel China duur.
Zy overrompelden verscheide sterke Steden,
Fortressen, en Kasteel. Met onvermoeide leden
(35) Zoo drongen zy al voort, veroverden de Stad.
Pequin, en ’t Keizers slot dat schoten s’ hallif plat.
Den Keizer van China die ging zig zelf verhangen.
Hier op vlugt Koxinja na Zee, en toog aan ’t prangen
[p. 46]
Langs de Chineese kust, alwaar hy alles nam,
(40) Veroverden en sleet, al wat hem maar voorquam.
Hy spaarde rijp, nog groen, zoo dat hy zeer veel Schepen
In groote menigten quam by malkaar te slépen;
Want ’t viel hem alles toe. Ten laatsten sloeg hy ’t oog
Op ’t schoone Formoza. Hy deed een kort vertoog,
(45) Of reden aan zijn Volk, om dat te overromp’len,
Door list, of door geweld, en in het bloed te domp’Ien.
Dit stonden zy hem toe. De Vloot wierd klaar gemaakt,
Wel honderd Schepen sterk, en zijn in Zee geraakt.
De kours na Tajowan en Formozaansche stranden:
(50) Ten laatsten quamen zy omtrent ons Fort te landen,
Zoo digt, en dik als mut, en tasten alles aan,
De Vesting Sykam zelfs die streek voor haar de vaan
Na dapp’re tegenstand. Trakteerden de gevangen
Onmenschelijk en wreed; onthalzen, worgen, hangen,
(55) Dat was haar daag’lijks werk. En menig Predikant,
Schoolmeesters, Ziekevaars die hielpen s’ ook van kant;
Het Vrouwelijk geslagt, nog kind’ren zy verschoonden.
Zy branden, blakerden, ruïneerden, en betoonden
Gevleeste duivelen, alleen in menschen schijn,
(60) Vergiftig Hels gedrogt en moordenaars te zijn.
BOOTSMAN.
Drie Schepen van ons Volk, met haar aan ’t Bataljeren.
Geraakt, begon de kans in ’t kort ook om te keeren:
Want ’t Schip den Hektor sprong, met honderd zielen op,
De and’re twee te zwak die kozen ’t ruime zop
(65) Na ’t Fort Zeelandia. Zy wisten d’Handgranaten
[p. 47]
Van d’onze wederom te kaatzen uittermaten,
Hier door wierd menigmaal ons eige Volk gequest,
Verminkt, verlamd; gewond, of kregen wel de rest.
’t Kasteel Zeelandia wierd van haar ook besloten,
(70) Met groot en klein geschut gekogcheld, en beschoten.
Maar d’onze mée niet slings, die schoten wederom
Dat donderd en dat dreund. Doe zag men haar alom
Zig zelfs begraven, en verscheide Bateryen
Opwerpen, om ’t Kasteel met ord’re te bestryen,
(75) En Kannonneerde sterk. Ten laatsten quam ’t ontzet
Van Batavia aan; maar ’t wierd door storm belet
’t Benard Zeelandia te komen assisteren.
Zoo dat veel Schepen zijn genoodzaakt weer te keeren.
Na Batavia toe. Doe was ’t hier slegt gesteld,
(80) ’t Kasteel was zeer doornaaid, de muur by na geveld.
Ons volk verliet een Schip met voordagt, de Chinezen
Wel twee drie hondert sterk, beklommen ’t als voor dezen;
Dog ’t leed niet lang, of ’t sprong met dees Plat-luizen op,
Tot hutspot en tot gruis. Dus wierd hun hier de kop
(85) Vermorzeld en verplet. Aan t land deen van gelyken
De Mynen goed effekt. Ons Volk dat ging ook wyken
Uit ’t Houte Wambais, dog dit ging den zelven gang,
Met honderd Vyanden in ’t korte of in ’t lang.
Dog hoe men ’t haspelden, bezwagtelden, of wenden,
(90) Ons Volk wierd af gemat door droefheid en ellende;
Te meer, dewijl den schelm Hans Juriaan overliep,
En alles openbaard. Den Vyand die niet sliep,
Verdubbelden zijn kragt, met stadig alarmeren,
Met grof Kanon by nagt en dag te kanonneren;
(95) Op ’t laatst zoo kregen zy een tamelyke bres
In ’t Fort Zeelandia: Doe zond men vijf of zes
Na buiten, om met haar van d’overgaaf te spreken,
[p. 48]
’t Akkoord gemaakt: ging men ten eersten oversteken
Na Batavia toe. Dus wierd dit schoon eiland
(100) De Compagny ontrukt en schand’lijk overmand.
KONSTAPEL.
Het eene ongeluk volgd veeltijd op het ander,
En ’t schijnd (dog ’t gaat niet vast) geschakeld aan malkander:
Twee Schepen na die ramp, gezonden na het rijk
Bengale, namen van Batavia de wijk
(105) De straat van Sunda door, met mooi weer en goe winden,
Met hoop, om in het kort de Hoofd-rivier te vinden,
De Ganges nu genaamd; die uit het Paradijs
Wel eer zijn oorspronk nam, gelijk men ons maakt wijs.
Dees Schepen gingen voort na wens en na begeren:
(110) Dog ’t blad keerd schierlijk om met stormen en onweren;
Dit duurd een langen tijd, zoo dat men naaulijks wist
Hoe ver, of digt by ’t land, wie ’t wel of qualijk gist.
Men zag geen Zon, nog Maan, geen Sterren, nog Planeten:
De Zee stond Hemels-hoog; de donderbuyen sleten
(115) Een kruis steng en bezaan. ’t Schip Wezip raakte vast
In ’t naarste van de nagt, en bleef met al den last
Op (*) Andamaons strand: Het volk geraakt te landen
In een zeer slegten staat, gequetst, aan hoofd en handen.

    (*) d’Eilanden van de Andamaons, zijn gelegen in de Bengaalsche Zee, en bewoond van wreede menseters als halve Reuzen: Hier op stiet het Schip Weesp aan stuk; het Volk voor het grootste gedeelte te lande geraakt zijnde, wierd ’s morgens van deze Nesten [p. 49] vaardig besprongen, met pylen, bogen, slingers, spatten, en fenynige assagayen: d’Onze in ’t bos geweken, verweerden hen zoo ze best konden: De gesneuvelden vraten ze in ’t gezigt van d’onze op. ’t Schip Brouwershaven dit ziende, zond vaardig ontzet; de Schipper sneuvelde in den eersten aanval, nevens meer anderen; het Volk uit ’t Bos te voorschijn komende, hielpen hun Verlossers trouwelijk, retirerende al vegtende, alzooze hoe langer hoe meer Volk verloren, na de Boot. Aan boord gekomen zijnde, ’ wierd de verloste Schipper, in d’overledens plaats gesteld. Zie W: Schoute, pag. 4.

[p. 49]
BOTTELIER.
Het schijnd wat groots te zijn wanneer men zig salveerd,
(120) En d’bittre dood ontsnapt, die ’t alles overheerd.
Hier stondens nu op ’t strand, en wisten niet waar wenden,
Mistroostig, nat, en koud, vol droefheid en ellende.
Maar ’t bleef hier geensints by: Want doe de zon sijn ligt
Vertoonde, quam ’t Landvolk, met pijl, en boog, en schigt,
(125) De Onzen, als verwoed en hels gedrogt aanranden,
Om die voor een ontbijt te kluiven met ’er tanden.
d’Hollanders van geweer niet al te wel voorzien,
Die moesten na het bos voor dit kanaalje vlien;
Alwaar ze langen tijd hen zelfs nog dapper weerden,
(130) Met ’t mesje in de vuist hun Vyanden af-keerden:
De geen die sneuvelde, die wierd aan stuk gekapt,
Vervoert, geroost, gebraan, en vaardig opgeknapt:
Dit zag ons Volk van ver met tranen in de oogen;
Zy vreesden ’t zelve lot, om dat ’er geen medoogen
(135) By die Mens-éters was op dit vervloekt eiland.
[p. 50]
BOOTSMAN.
Wat aangaat ’t ander Schip, dat quam zeer digt aan ’t strand
Ten anker. Zetten schuit en boot uit met Soldaten,
Om ’t overschot van ’t Volk, dus schand’lijk niet te laten
Vermoorden als een beest, den Schipper trok voor aan,
(140) Dog ’t was met hem in ’t kort al mée zeer haast gedaan,
Want hy wierd met een pijl gelijk een hond doorschoten.
Een ander wierd met kris of assagaay doorstooten.
Ons Volk uit ruigt en struik quam hier op voor den dag,
En dus gezamentlijk, na een zeer harde slag
(145) En grouwelijk gevegt, zoo moest men retireren
In ord’re na de Boot om dit geweld te keeren.
Hier op na boord gepeurd, wierd d’Schipper aangesteld,
Die men nu had verlost, in d’ plaats die was geveld.
KONSTAPEL.
Mesjeurs, hier volgt nu wat van ’t wrevelig Makasser
(150) Op ’t eiland Celebes; in gants Oostinje was’er
Geen schelmser volk als dit, vilein, meineedig, boos,
Moordadig, wrevelig, fieltagtig, trouweloos.
De Chinezen gelijk, want ’t waren mede Platten,
Die om een Haverstroo uit ’t spoor der deugden spatten.
(155) Die eed, kontract, verbond, zoo haastig en zoo ras
Als ’t was gemaakt verbrak, en wierpen ’t in de as,
Door Portugezen raad: Kortom, het waren fielen
Van Lucifer geteeld, en d’allersnoodste zielen:
Die duizenden van ons, en meer, in vrédens tijd
(160) Verradelijk besprong, in stuk en vagten snijd.
Die al het volk vermoord, dat van gebleve Schepen
[p. 51]
Aldaar te lande quam, en ’t lijf meind’ af te slepen.
Dit liep op ’t laatst zoo ver, en klom zoo hoog in top,
Dat men zig vaardig maakt, om over ’t ruime sop
(165) Dit Vyand’lijk geweld met groote magt te steuiten.
BOTTELIER.
Ruim dertig Schepen, klaar gemaakt, die raakten buiten
Het Eiland Amboina: Twee Schepen gaan voor af,
En na Makassers rée, alwaar dat streng en straf
Van haar gevogten wierd. Zes Portugeese Schepen
(170) Van Makkou, rijk gelaan, die wierden braaf genepen,
Gekogcheld, en geknot: Der Spekken Admiraal,
Vloog in de lugt, nog twee verbranden als een straal
Tot pulver en tot gruis; twee andere gaan te gronde:
En ’t zesde sleept men mée. Doe peurde men van stonden
(175) Aan na het gros der Vloot, die buiten het gezigt
Van ’t Eiland leggen bleef, die bragt men dit berigt.
Hier op de Zeilen van de mast debrast, de schoten,
En halzen afgevierd, loopt men (als ’t was besloten)
Regt op Makasser aan; en als een halve maan
(180) In ord’re gerangeerd, zoo viel men daar op aan.
BOOTSMAN.
Den eersten torn die wierd gedaan op Pannakoke:
Dit Slot wierd van ’t Kanon zoo onzagt aangesproken,
Dat donderd, en dat dreund, en schaterd door de lugt,
En over ’t land en zee. Men joeg dit ruigt of rugt,
(185) En schelmse Natie, zoo veel kogels om de ooren,
Dat snorden om de kop, en vloog door dak en toren,
Door punt en ravelijn, bolwerk, en halve maan;
Dit was voor eerst ’t ontbijt, en nog maar spelen gaan.
De Vloot passeerd ’t Kasteel, en schokt voorts langs de stranden
(190) Na ’t koninglyke Slot Samboupo, en men branden
[p. 52]
Daar lustig op, en in. Samboupo schoot we’erom
Zoo digt of ’t hagelden: Maar d’onze geensints stom,
Nog doof, nog lam, nog blind, die gingen het doorboren,
Met bouts, koevoets, en schroot, van agt’ren en van voren:
(195) Men trof des Konings wijf, gezeten aan zijn zy;
Dus raakt dit Slot in rep en roer, en in de ly,
Als ook de gantsche Stad, met al de Makassaren
Die quamen op de been, by benden, en by scharen.
Uit Pannakoke zelfs quam ’t volk dit Slot te hulp:
(200) Maar d’onze leep en slim, kropen doe uit hun schulp;
Ik mein uit klein vaartuig, dat hier omtrent de stranden
Op anker lag, en stapte uit boot en sloep te lande
Na Pannakoke toe, daar weinig volk in was.
’t Kanaalje stond verzet, en meinde vlug, en ras
(205) De Waterpoorten uit t’ontvlugten of t’ontloopen:
Ons volk dreef haar te rug met groote en kleine hoopen,
En raakten in ’t Kasteel. Het schuim riep moord en brand:
Men brak ze doe den nek, en bek aan alle kant,
Of stak ze door het hart, door lever, pens, en longen;
(210) De rest is van de muur en hoogten afgesprongen.
Dus maakt ons Volk ruimbaan: Hersteld het Fort in ’t kort,
Voorziet ’t van kruid en lood, en wat’er meerder word
Vereist in zulk geval. Op punten en bolwerken
Stak men de Prince vaan, om dat ’t ons Volk zou merken.
(215) Als dit Makasser zag, zoo waren z’als verwoed,
En als de Nikker zelfs, en quam dit naakt gebroed
Met hels geschreeu weerom by duizenden aanspatten,
Met pijl en assagaay: Zy meinden als de katten
[p. 53]
Te vliegen op de muur, maar d’onze die dit Spel
(220) Voorzagen, hadden ’t Schut zoo heerlijk en zoo wel,
Met schroot gelaan, dat zy by vijftigen néervielen:
Dit uitschot, en dit schuim, of al te losse zielen
Die kreunden ’t ’er niet eens, maar vielen weder aan;
Ons volk dat maakten doe op d’oude voet ruimbaan
(225) Met brandend pek, en teer, met handgranaat, en kranssen,
En deed haar door het vuur, en kogels henen danssen:
Doe namen zy de vlugt. Den Batavier viel uit,
Schoot in den diksten drom, en door de naakte huit
Van dit Verraders-volk, en joeg ze door moerassen,
(230) Door heg en kreupelbos, rivier en waterplassen.
Doe stak men tempelen, en huizen in den brand,
Men keerd in ’t eind we’erom, en offerden langs strand
Haar Schepen aan de vlam. In ’t kort men ruïneerde
Het alles wat’er was.
KONSTAPEL.
Ons volk dat retourneerde
(235) Naar Pannakoke toe. De Schepen voor de Stad
Die gaven nog al vuur, en hadden s’ hallif plat
Geschoten. Maar ’t quartier van d’onvermoeide Spekken
Daar vond ons volk meer werk, en kregen vele lekken.
Het noordelijkst Kasteel, of Fort van Joupandan
(240) Dat kreeg al mée een beurd, en ook niet weinig van
Den opslag. Onze vloot die keerde, en die wende
Doe weder na de stad, en heeft die zwarte Bende
En ’t koninglyke Slot, den rug nog wat geschuurd,
Dit vegten had by na den gantschen dag geduurd.
(245) De vloot die arriveerd voor ’t laatst voor Pannakoke;
En dus wierd dit gevegt gestaakt en afgebroken;
[p. 54]
Te meer, dewijl de nagt de Zee en ’t land bedekt,
En met een zwart gordijn bekleed en overtrekt.
BOTTELIER.
De Koning dus genoopt, gekitteld, en besprongen,
(250) Die heeft een and’ren toon geneurijd, of gezongen,
Als wel voor dezen: Want hy zond zijn Orangkay,
En grooten na de Vloot, die praten mooi en fraai
Van wederom ’t Verbond, en vréde t’onderhouwen
Als vrienden, en als broers; ook spraken zy van ’t klouwen
(255) Dat gisteren was geschied, en hoe die schoone Stad,
En ’t Koninklijk Paleis gegroet was. Boven dat
Zoo was er een By-wijf, of groote Koninginne
Gesneuveld, die zijn Heer uitstekend quam te minnen,
Waar door hy gants bedrukt, en in zijn ziel gewond,
(260) Niet anders zoekt en tragt, als naar een vast verbond.
BOOTSMAN.
De Opperhoofden van de Vloot die repliceerden
Hier op, dat zy ’t Contract, wanneer zy’t maar begeerden
Verbraken: Maar als dit we’erom zoo trouweloos,
Meineedig, wrevelig, fieltagtig, wreed en boos
(265) In ’t werk gesteld wierd, dat men dan we’erom zou komen
In ’t kort, en dat men haar zoo dwingen zou en toomen,
Dat men het eeuwen lang in ’t gantsche Indostan
Vertellen zou. En hier mée trokken zy wéer van
Ons boord, na huis, en quamen naderhand volmagten,
(270) Die ’t Contract of de Vrée besloten, en volbragten
Voor eeuwig, en altijd. Maar ’t duurde weer zoo lang
Als ’t haar beliefde, want zy maakten ’t ons zoo bang,
En handelden ons volk als fielen, en als schurken,
[p. 55]
Ja zoo Barbaris wreed, als ooit de slimste Turken
(275) Aan iemand konden doen in het Molux gewest,
Of and’re eilanden, die oost, zuid, noord of west,
Van haar gelegen zijn. Zy rusten heele Vloten
En groote Jonken uit, voorzien van schuit en booten.

Continue

ZESDE VERHANDELING.

QUARTIERMEESTER, KORPORAAL,
LANDSPASSAAT.

QUARTIERMEESTER.
Met ruim tien duizend man rukten zy na ’t Eiland
Botton, en sprongen daar geen kleintje uit den band,
Het Nederlandze Fort, en sterke Zee-Kasteelen,
Die deed Makassers vorst met grof kanon bespelen,
(5) En bragten die by na tot ’t uiterst in den nood,
Dog Speelman landen daar ten laatsten met een Vloot,
En klopten haar wel digt, en schuurden ze de ruggen,
Veroverd haar Geschut, en dreef die zwarte Pluggen
Als koppels Schapen voort, en hakten in den hoop
(10) Dat dreunden en dat klonk; een goe party verzoop;
De rest gestrikt, geboeid, gebruikte men voor Slaven,
En liet die Schenders doe wat loopen, rennen, draven,
En werken om de kost; steen-duiken uit de Zee,
Of schelpen van de grond opbrengen aan de ree,
(15) Zeer dienstig en bequaam, om Kalk af te branden.
Voorts* roerden ’t Hollands volk zoo meesterlijk de handen
In andre plaatzen, dat het zwart Makassers hoofd,
(Ik meen de Koning zelfs) geheelijk was verdoofd,
Zoo dat hy wederom genoodzaakt was te spreken,
[p. 56]
(20) En om een nieu verbond de Compagny te sméken:
Dat hy na veel debat en voorspraak nog verkreeg:
Dus raakt de questy dood, te niet en uit de weeg.
KORPORAAL.
Men leefde doe zoo ’t scheen, in vriendschap en in minne,
Makasser zou in ’t minst geen vyandschap beginnen;
(25) Maar Duuren is een stad, en Kortrijk legt er by,
Zegt ’t spreekwoord? Want ’t Contract dat rogt weer aan een zy,
En voorts agter de bank. Met guit en schellemstukken
Begonden zy weerom te tarnen en te plukken,
En klopten ’t Hollands volk geen kleintje op het hoofd;
(30) De Schepen aangehaald, de goederen geroofd,
De Forten aangetast, de Vastigheen besprongen,
Den Batavier gedood, mishandeld en gedwongen.
Doe was ’t alweer, sta vast! Den dégen uit de schee,
De sabel in de vuist. Tot Ambon op de ree
(35) Daar rukte men by-een, een kloek getal van Schepen
En wat men hier en daar kon by malkander slepen
Van kruit en kogelen, kanon mortier, musquet,
Snaphaan en handgranaat, stinkpot: En met een zet
Wierd ’t volk geëmbarqueerd, de ankers opgewonden,
(40) De marszeils in den top, de brandzeils los gebonden,
De Fok en Schoverzeils, de blinde zet men by,
Het kruiszeil en bezaan. Voor uit, en wat aan ly,
Wierd ’t hemelhoog gebergd, als ook de groene stranden
Van ’t groote Celebes ontdekt. Matroos die brande
(45) Van yver en van moed. Doe wierd er op de Vloot
Een Biddag ingesteld; men riep en bad devoot
[p. 57]
Den Hemel om bystand, op dat die zwarte Nacy
Tot reed lijkheid gebragt mogt zijn in korte spacy.
LANSPASSAAT.
Niet lang hier na wierp men de ankers in de grond,
(50) En op Makassers strand, zag men in korte stond
Veel zwarte Ruiters in het wit, bravades maken,
Om ons vol schrik en vrees het landen te doen staken,
Hier op wierd al het klein Vaartuig met volk bemand,
De Booten op de plegt voorzien en wel beplant
(55) Met steen- en veld geschut, men loste, en men lade;
Men gaf niet weinig vuur, en landen zonder schaden:
Hier op d’artillery ontscheept, en wat er meer
Van nooden was van schop, en spa, of krijgsgeweer.
Makasser wilde doe, gelijk voorheen, mooi praten:
(60) Maar ’t bidden was vergeefs: en met haar eige maten
Of munt betaald men haar. Ons leger trok vast voort,
Bestormd, en bombardeerd, belegerd en doorboord
Samboupo, Joupandan, ’t kasteel van Pannakoke,
De Stad in vier en vlam. ’t Contract zoo schelms verbroken,
(65) En dat zoo menigmaal, verdiend geen minder straf.
Men zond dit trouwloos volk by duizenden na ’t graf,
Of liet ze tot een aas van tygeren en leeuwen,
Van vis, en krokodil, van vogels en kokmeeuwen.
Makasser wierd verheerd, de koning zelfs gevaan,
(70) Het land voort uitgevoerd, zijn wyven daar van daan
Gedreven door het land, als sloren en slet vinken,
En hier en daar verstrooid. Het spek begon te stinken
Met al de Koninkjes, die tot Makassers hulp
Gekomen waren, want die zogten in haar schulp
(75) Te kruipen, dog ’t was mis. Ons volk dat zat ze agter
[p. 58]
De vodden als een wind, en even als een slagter
Het zwijn, zoo keeld men haar. Messieurs van weinig magt
Herstelde men, de rest, die wierden t’onderbragt.
QUARTIERMr:
Den Koning Radia, Polak, die sneeg oppaste,
(80) Gesterkt met Compagny’s Soldaten, die verrasten
Nog zeven Koningen een ruimen tijd daar na,
Die hadden diep in ’t land, op ree, en strand veel scha
d’Hollanders toegebragt, haar reden die bestonden,
(Gelijk zy gaven voor) om dat ’er was geschonden
(85) Een bruine koningin, van staat byzonder groot;
Hierom wierd menig mens besprongen, en gedood,
Mishandeld en verrast. Om deze proceduren,
Wierd haar Proces gemaakt: ’t Was omtrent twalif uuren
Doe zy op ’t straftoneel, een dubble ladder op
(90) Geklommen, onderweeg gestikt zijn in een strop:
Den zevenden wierd ook om zijn veelvuldig moorden,
En wreede tieranny, op ’t kruis, met strop, en koorden,
Geworgd en gerabraakt, t’ Makasser in het graf
By een gedompeld, tot haar wel verdiende straf.
KORPORAAL.
(95) Dat baarde zulken schrik in deze naakte Wilden,
En woeste Volkeren, dat zy niet meer en tilden
O heften aan het pak van Oorlog of verraad.
Doe zond de Compagny daar hoofden uit den Raad
Van Indien na toe, die voorts de kromme sprongen
(100) Van d’onbesuisden hoop beteugelden, en dwongen.
LANT
Dus is dit groot eiland al mede aan de kroon
Der Compagny gehegt, voor haar ontfangen hoon.
Dus is de Maatschappy zoo magtig aangewassen,
[p. 59]
Gesteigerd en gegroeid, gezegend door de plassen
(105) Van Neptuins-pekelvloed: En heeft door dapperheid,
Het Batavische volk haar palen dus verbreid,
En landen overheerd, die Phoebus door zijn ligten
Bestraald by nagt en dag, zoo dat s’ niet hoeft te zwigten.
Voor eenig Potentaat in ’t Europa’s gewest,
(110) Ik zonder Spanjen uit, van buitelands conquest.
QUARTIERMr:
Omtrent ’t Jaar tagtig raakt heel Bantem weer op stelten,
De Koning, en zijn Zoon, die klopten voor sint felten,
Malkanderen wel digt, en deerlijk op den bult:
Hier door wierd ’t gantsche rijk met krijg en moord vervuld:
(115) Om deze zaak in ’t kort wat nader t’overwegen,
Zoo is het met dit werk in ’t gros aldus gelegen,
De Vaar had aan zijn jongsten Zoon ’t Rijk afgestaan:
En d’oudste Zoon die nam het ampt van Mufty aan:
Dit ’s Opper-Priesterschap by Turk en Persianen,
(120) ’t Land van den Mataran, met d’heidensche Javanen.
Den Vader zogt na ’t scheen in d’oude dagen rust;
Verkoos tot zijn verblijf een plaats uit na zijn lust.
De jonge Vorst in ’t rijk deed na zijn pypen dansen,
Den kleinsten Orangkay, en d’aldergrootste hansen,
(125) Die wierden op het laatst meest altemaal misnoegd;
Dies hem de grootste part weer by zijn Vader voegd,
En klaagden dat zijn Zoon zogt alles t’overheeren,
Verzogten dat hy af, en d’oudste mogt regeren.
De Vaar is aanstonds klaar: komt met een groote magt,
[p. 60]
(130) (Door d’Engelschen gestijft) byzonder onverwagt,
En groot en klein geschut zijn jongsten Zoon bespringen,
Om hem het regiment weer uit de hand te wringen.
KORPORAAL.
De Zoon verzogt den Vaar te staken dit geweld:
Zoo niet, ’t was billik, dat hy zig daar tegen steld
(135) En ook zijn best deed, om ’t gegeven te bewaren.
Dat hy hem in het minst, nog ook zijn broer zou sparen.
Hier op gaat ’t krygen aan, men hakt’er meer nog min,
Als Amadis de Griek, kloofd koppen tot de kin,
Of tot de tanden toe. ’t ontbrak aan pijl nog bogen,
(140) Nog bomben, nog karkas: de kogelen die vlogen
En bonsten op ’t Kasteel met zulken groot geweld,
Dat al den horlement by na ter nederveld.
LANT
De Zoon niet lui, nog traag, die kaatsten deze ballen
Roemrugtig wederom van zijn benarde Wallen.
(145) Hier door wierd Bantem zoo gehavend en gekraakt,
Dat ’t al by-na tot puin, of t’onderst boven raakt.
De Zoon zou eindelijk nog hebben moeten zwigten:
Maar twee Hollandse Renegaden hem berigten
Dat ’t best was, om aanstonds, te zenden na de stad
(150) Batavia om hulp: dit was terstond,, fiat,
,, Spat een van tween daar heen, zoekt vliegens assistentie,
,, Te land en ook ter zee, verhaald en maakt ook mentie
,, Hoe ’t hier gesteld is. Want raak ik dees goe brui quijt,.
,, Zoo hoest ik in me laars, en sterf by-na van spijt.
(155) De boo door list de gragt van ’t Kasteel overkomen
[p. 61]
Heeft doe zijn kours door ’t vyands leger heen genomen
Raakt Bantem spoedig uit, en droste voort te land,
Tot in Batavia, alwaar hy klaar en kant,
Zijn boodschap deed, hoe dat het aldaar stond geschapen.
QUARTIERMr:
(160) Hier op bragt men terstond het alles in de wapen,
Met standaards, vaan, en trom, zoo trok men na de stad
Dangerang met kanon, en schoot die hallif plat:
Maar dit kanaalje zat ons volk ook in de veeren,
En in de vagt, met zig hardnekkig te verweren,
(165) Doe stak men aan een Mijn, en stormden door de bres,
Veroverden de stad: Een duizend man vijf zes,
Die wierden in een hoek der stad rondom besloten,
En zonder onderscheid door ’t lijf of kop geschoten:
Doe wierp men dit gespuis, (om dat ze zulken stank
(170) Verwekten) in de stroom. Wie dat verminkt, of mank,
Verzeerd was of gekwetst van d’onze, wierd genezen.
Den alderdappersten verhoogd, geloond, geprezen.
Alhier zig wel verschanst;* verwagte men de Vloot,
Wel twintig schepen sterk, zy waren kloek, en groot,
(175) En wel bemand van volk: benevens honderd Branders,
Met Praau en Snaau, Galjoot, of Bombardeer-pallanders;
Dees zetten al te zaam haar kours na Bantems-strand,
Om, zoo het moogelijk was, te stappen daar aan land.
Maar d’oude Koning, liet zijn Zoontje doe wat rusten,
(180) En dreef ons volk vol moet, heldhaftig van zijn kusten,
Met een bebloede kop: Hier sneuveld menig man,
[p. 62]
En ’t was een groot geluk die ’t leven bragt daar van.
Dog onze Oorlogs-vloot die schoot doe door de strate.
Der stad geweldig heen, met bomben boven maten,
(185) Die quannen onzagt neer, en braakten vuur en vlam,
En bonsten ’t al om ver waar dat maar neder quam.
KORPORAAL.
Ons volk in Dangerang, die quamen net van passen,
En braken nu ook op om Bantem te verrassen:
’t Klein Vaartuig van de Vloot, quam aan een andre oort,
(190) En ’t volk te land gestapt marcheerden doe ook voort:
Hier zag men doe weerom zeer wreed en bloedig vegten,
’t Geschut met hagel, schroot, en loodt gelaan verregten
Een yselyke moord; voorts rukte men van leer,
Wat men bereiken kon. dat zabeld men ter neer:
(195) Zoo dat het gantsche veld in ’t kort met doode lyken
Bezaaid wierd. Wie (door ’t Amphioen gevreet) niet wyken
Nog loopen wou, die kreeg al mée niet weinig ham
Met mosterd; zoo dat hier zeer weinig volk ontquam.
Dit buiten Bantem afgehaspeld, ging men spatten
(200) Na Bantems-wallen, om aldaar ook post te vatten,
" En d’ouden Zandleeuw te verdryven met geweld:
Op dat ’t Kasteel hier door in vrvheid wierd gesteld.
Dog dit en ging in ’t eerst voordeelig nog voorspoedig,
Ha blommershart! wat wierd den Batavier hier bloedig
(205) Van # verraders Volk, geslagen en onthaald,
Als stokvis afgebeukt en derelijk vermaald.
LANT
Maar wagt een weinig, ’t Spel dat zal wel haast verkeeren,
[p. 63]
Dies liep hy zeer gezwind de stad van Bantem uit,
Want men ging hen in ’t kort, een ander deuntje leeren,
(210) Dog ’t was geen schots muzijk. Men wierp een batery.
vijf, zes op, zeer gezwind, met veel Kanon daarby,
En boven op geplant, met hagel zwaar geladen,
En kogels uit musket: Hier schoot men vroeg en spade
Dat donderd en dat dreund: ’t Kasteel deed ook zijn best;
(215) Drie honderd stuks kanon, vermaalde voorts de rest:
Zoo dat het overschot moest sidderen en beven:
Geen wonder, want hier raakt er duizenden om ’t leven,
Gelijk een mayer met zijn zeis, het gras afmaaid,
Zoo wierd de gantsche stad met lik op lijk bezaait,
(220) Dit kitt’len konden ouden Pork niet meer verdragen,
Hy groude voor ’t onthaal, en schrikte voor de slagen,
Met ’t overige volk, dus wierd ’t proces verbruid,
En ’t gat vernageld, voor die zwarte schelmse fielen,
Die in ’t begin wel driemaal honderd duizend zielen
(225) Zijn sterk geweest. Dus wierd ’t Kasteel ontzet,
Ons volk trok doe daar in, alzoo ’t niet wierd belet.
Hier op zoo quam de jonge Koning met zijn Heeren,
Den Generaal Majoor, Martin, congratuleren,
De Ruiter desgelijks, als Kommandeur der Vloot,
(230) Die hem nog verder hulp van Hollands volk aanbood.
QUARTIERMr:
En zekerlijk, het spel dat was nog niet ten enden,
Het scheen begonnen werk, dies moest men zig weer wenden
Met ’t gantsche Leger, na de sterke stad Dortjas,
[p. 64]
Daar d’oude Koning voort na toe gevloden was,
(235) Van waar hy zeer veel quaad op stroomen en rivieren
Aanregt, tot groote scha van onze Batavieren,
Veel honderd Praauwen, bragt hy in het kort be een;
(Want hy was als de droes, en gants niet wel te vreen)
Nam ’t eiland Onrust in; verbrande zeer veel Schepen,
(240) En gaf Batavia vervarelyke nepen;
Hy handelde barbaars met volk van hem gevaan,
Liet ze op een wreede wijs vermoorden of doodslaan.
KORPORAAL.
Speelman de Generaal, zond hier op na de stroomen
Wel zeventien Fregats, om hem wat in te toomen:
(245) Veel Praauwen wel bemand, die quamen hier nog
En volgden onze Vloot aan bakboord, en aan ly.
De vyandlyke magt die quam in zee weer zwieren.
De helft van onze vloot bezetten haar Rivieren,
De rest liep doe in zee, en zog ’t Kanaalje op;
(250) Ontdekten haar in ’t laast, by ’t Eiland Hoedjetop.
( Of ’t Opperhoedje) zoo’t de Bootsgezellen hieten.
De vyandlyke vloot begon nu sterk te schieten,
Uit dubble haken, dog de Ruiter hield zig stom,
Verroerde niet een vin, nog schoot niet wederom.
(255) Dit scheen een goed begin, doe tegen s’aan’t beklimmen
Van onze Schepen; als meerkatten, of als zimmen,
Alzoo zy, sterk van Volk, en vier man tegen een
Van d’onze waren: Dog men brak ’er hals, en been;
Men schoot uit bak en schans, met hagel uit steenstukken,
(260) Haubits- en donderbus, om zoo hun quade nukken
Wat af te wennen: Die nog bleven in ’er Praau,
Bragt men door handgranaad, en pek-krans in het maalt.
[p. 65]
De dooden op het dek begroef men in de pekel,
d’Half #. daar by: dus was het voort jou rekel.
(265) Doe nam de rest de vlugt, ons Vaartuig peurd’er na.
Elk stak en hieu om ’t eerst, men wist van geen gena
Aan dit amokkig Schuim, nog geen quartier te geven;
Maar bragt haar al te saam erbarmelijk om ’t leven.
. Die men nog had gevaan, die bragt men na Slepzee,
(270) En knoopten haar daar op.
LANSPASSAAT.
Men deed hier op de Rée
Een overslag, wat Schepen dat men had verloren; *
Victor, en Ameland, en agtien praauwen hooren
Benevens drie Galjoots, en onder dit getal,
Nog zeven Branders trof het zelve ongeval.
(275) ’t Verlies des Vyands, was ruim honderd twintig Schepen:
Haar manschap die gedood, en ’t lijf niet af kon slepen,
Beliep in ’t gros, op vier-en-twintig duizend man:
Alzoo’er naauwlijks een den dans ontspringen kan.
QUARTIERMr:
Den ouden Vos op zee zijn magt gebonsd aan duien,
(280) Rea# ’er nog, hoe dat men hem te land deed buien
voor# Hollandzen Leeuw. Dortjasse als gezegt
Daar peurde men na toe, het zelve wierd belegd
Te land, en ook ter zee, met’t Water-fort en Haven.
’t Javaansche Heir dat lag rondom de stad begraven
(285) In schanssen zonder tal, met menschen opgepropt,
De wegen daar na toe gedwarsboomd, en gestopt:
Hier op begon men nu en dan te schermutzeren,
Om hun, gelijk voor heen, weer helder af te smeren,
Pog hoe men ’t haspelden met winst, en met verlies,
[p. 66]
(290) Hier raakt veel van ons volk ellendig op den bies.
KORPORAAL.
De zon zijn loop volbragt, den dag geraakt ten ende,
Zoo ging men met de nagt zig na wat anders wenden;
De gantische Oorlogs-vloot, ruim vijftig Schepen sterk -
Veel honderd praau, en snaauw die steld men ook te werk,
(295) Dees korten digt aan ’t strand, en schoten zoo vervaarlijk
Met kogels, schroot, en lood; zoo dat het zeer bezwaarlijk
Of ongelooflijk schijnd, hier door meer volk te land
Geraakt, verbrak men hun den bek aan alle kant.
Doe namen zy de vlugt, verlieten hunne schanssen,
(300) Die staken ze aan brand. Men deed z’alt’zamen dansen,
Of loopen na de stad, zoo snel gelijk een wind,
Ter post, en ook terug, vlug, vaardig, en gezwind.
Doe zogt men in het kort de Stad door storm te dwingen,
En hun gezamentlijk den dolk in ’t hart te wringen.
LANSPASSAAT.
(305) Dog eerst wat uitgerust, de noten wat gesteld,
De bateryen klaar, (zoo Frikius vermeld)
’t Geschut ’er op gevoerd, en ’t geen hoord tot die zaken,
Om dan gezamentlijk den haring af te kaken.
Terwijl men doende was, zoo raakt de Stad, by nagt,
(310) Met ’t Koninklijk Paleis, byzonder onverwagt
In brand, en ’t laatste sprong aan honderd duizend stukken,
En wat de slag voorts meer kon van malkander rukken:
Want dit was ’t Magazijn, voornamentlijk van ’t kruit.
De Koning met zijn volk vlood doe ter poorten uit
[p. 67]
(315) Na d’blaauwen Peperberg, van waar hy wat liep rooven,
Moeskoppen door het land. De onze daar en boven,
Die quamen met gemak in dees verlaten Stad,
En vonden hier en daar een overgrooten schat
Begraven in de aard. Endvogels, hoenders, duiven,
(320) Die liepen door de stad in menigte; doe aan ’t kluive,
En smullen als een Graaf: Hier dronk men Sury toe,
Arak, en Kaapse Wijn, zoo zat gelijk een koe.
QUARTIERMr:
Alhier dus wat ververst, ging men recognosseren,
Hoe dat men ’t Vyands Heir zou konnen overheeren.
(325) d’Admiraal Dak die trok met eenig volk door ’t land,
Passeerden een Rivier: hier wierden s’ aangerand
Van ’t Nikkerlijk gebroed, met kryschen en hels schreeuwen,
Zoo vielen ze op ons aan, ons volk dat vogt als leeuwen:
Maar laas! ’t was vrugteloos, den hoop die was te groot,
(330) En die niet zwemmen kon, die vogt zig liever dood.
Want by dees beulen was gants geen gena te hopen,
Dies moesten ze hun huit op ’t alderdierst verkoopen.
Ons volk aan d’overzy geraakt, zag dit vast aan
Met een groot hartenleed. Doe trok men daar vandaan,
(335) We’er na Dortjasse toe, raseerden het ten gronden
En ’t geen nog overbleef, wierd door de vlam verslonden.
KORPORAAL.
Doe brak men spoedig op: Marcheerde na de pas,
Of liever na de Stad van Njer vlug en ras:
Dog eer men die bereikt, zoo vrat m’al weer muilperen
(340) In groote menigten, op dat ’t wel zou verteren,
[p. 68]
Zoo volgd’er slagkoek na, vuistlook, vijf vingerkruit
Verzeld van kolder op, en diergelyken fruit.
Want dit verwoede volk die quamen met partyen,.
By # zeer onverwagt, d Hollanders staag beryen:
(345) Dog # Zwarten van Ambon die pasten op,
En quamen nu en dan met een Javaanse kop,
Tot in de sestig stuks, in ’t leger aan stootschaven;
s’Ontfingen dan hier voor een snars om ’t hart te laven:
Dog d’ Vyand agt het niet, maar viel al wed’rom an
(350) De onze op het lijf, met ruim agt duizend man,
Doe was het wederom van dik houd zaagd men planken
Ze kregen louter knip van zwarten en van blanken:
Veel honderd op de plaats gesneuveld in ’t gevegt.
Had m’in een korsten stond aldaar in ’t zout gelegt.
(355) Het overschot dat liep na Anjer om te scheuren,
Ons volk dat peurd’er na, en hakte zonder treuren,
Zeer vreeslijk in den hoop.
LANSPASSAAT.
                                De stad die wierd belegd,
Borstweer en batery aanstonds voor opgeregt:
Den Vyand die viel uit met twee drie duizend koppen,
(360) Om d’onze daar van daan en uit’er werk te kloppen,
Dog dit was voor hen nagt, zy wierden met verlies
Van zeven honderd man geholpen op den bies.
Hier by zoo kregen wy nog eenige gevangen,
Die voerde men na ’t bos, en zijn daar opgehangen,
(365) Of van malkaar gehakt tot hutspot, en tot gruis,
Of op het rigoureust’ gekraakt gelijk een luis.
ier op een storm gewaagd, zoo kregen donze knippen,
Zoodanig dat er veel de ziel uit ’t lijf ging glipen,
[p. 69]
Indien z’ons hadden agtervolgd, (dus was ’t gesteld)
(370) Ze hadden d’onze glad geslagen uit het veld.
Dit was dat d Engelsehen hun quamen wijs te maken,
Dat dit een loozen storm geweest was. Deze zaken
Die hielden hun terug: Ze hadden anders digt
Ons van de steen gesneen, of van den huig gesigt.
v(375) Door dezen torn verzwakt, liet men aanstonds verzoeken,
Te Bantem om meer volk, soldaten en pekbroeken,
Tot duizend in ’t getal, die quamen nu en dan,
In vijf zes dagen tijds, in ’t Hollands Leger an.
Dog hoe men was versterkt, men wou geen storm meer loopen,
(380) Om ons zoodanig niet weer af te laten stroopen;
Maar men ging in de aard aan ’t vroeten als een Mol,
En groef de balve Stad van onder by na hol:
En op dat ’t niet gemerkt en wierd by die van binnen,
Zoo schoot en bombardeerd me, als of men uit zijn zinnen
(385) Geweest was. Dit geduurd zoo lang tot dat men klaar
Geraakt was met de Mijn, die vol gepropt en zwaar
Gelaan wierd met buskruit, dit eind’lijk aangestoken,
Zoo vloog de halve Stad (gelijk hier word gesproken)
Voort op en in de lugt, de stukken gins en weer,
(390) Die vielen hier en daar in ’t Hollands Leger neer.
’t Is ook aanmermerkelijk, dat driemaal tien gewonnen
Die waren door den brand afgryselijk geschonden)
y ons neervielen, als ook in de twintig doon:
Doe trok men door de Bres zeer wijd, en breed, en schoon,
(395) Met d’houwer in de vuist, den degen uit de scheede
[p. 70]
wat niet ontloopen kon, dit was niet meer als reden)
Die wierden rijp en groen, al t’zaam gekapotteerd,
Of in de pan # akt: en ’t quaad doen dus verleerd.
Men kreeg in dit geval twee Hollanders gevangen,
(400) Dees overloopers wierden aanstonds opgehangen,
Dit was geen wonder, want zy hadden zeer veel quaad
d’Hollanders toegebragt, door haar vervloekte raad.
KORPORAAL.
Het werk dus ver gebragt, de Stad versterkt, verzekerd;
En op het goed sukses eens rykelijk gebekerd.
(405) Zoo viel er niet meer voor dat meldenswaardig is:
Als dat er nu en dan (ik spreek niet by der gis)
Een groote menigten hun quamen submitteren,
Zoo wel van kleinen staat, als Orangkaais of Heeren.
Dog egter een party die zwierden nog door ’t land,
(410) Dees hielpen op een tijd zes van ons volk van kant.
Die waren uitgegaan, om vogelen te vangen,
Dit volk vermist, gezogt, vond men den eenen hangen,
En onder hem daar lag een klein, dog brandend vier:
Dog hy was meest gebraan. Den tweede (zoo men hier
(415) Verm:ld) was hand, en voet, op zymen rug gebonden,
Dees hing aan zijn gemagt. Den derden wierd bevonden,
Die was ge-empaleerd op een bamboes, d.k rier,
Dit ging door ’t fondament by ’t hoofd uit. Dit geschied
In Ongaryen veel. Den vierden was begraven,
(420) Tot aan den hals, zijn neus, en ooren, van die slaven,
Die waren afgesneen, de oo en uit het hoofd
Gegraven of gerukt, en dus van ’t ligt beroofd.
De and re twee die vond m en rug e tegens rugge,
Gebonden sterk en stijf van deze zwarte Pluggen
[p. 71]
(425) Den een was ’t regter oog, d’aar ’t slinker uitgerukt,
’t Gereedschap afgesneen en daar weer ingedrukt.
Men vond in twee of drie nog egter eenig leven,
Dog ’t duurde niet zeer lang, de geest ging hen beeven.
Dit JEwierd aanstondsdenjongen Vorst geklaagt,
(430) Die al d’autheurs hier van zoodanig heeft belaagd,
Dat zy tot zestien stuks, hem in de handen vielen.
LANSPASSAAT.
Hy liet er tweemaal vier in ’t Slangenhol vernielen
Door een langzame dood: resteerd ’er nu nog agt,
Die wierden op een plaats byzonder zoet en zagt,
(435) En lekkerlijk gevoed; dog als ze wilden slapen,
Dan wierden ze al te zaam, door aangestelde knapen,
Met zweep en geesselslag gehouden van de vaak;
Dit was de Koning dan een overgroot vermaak:
Te meer, dewijl hy zelf dees straf had uitgevonden;
(440) Dit ging zoo nagt en dag tot aller tijd en stonden.
Doe dit drie weken lang geduurd had, riepen s’aan
De jonge Koning, dat ze wilden ondergaan
De alderwreedste straf, zoo m haar van dees ellende
Verlosten: Maar ’t was mis 3 zy mogten voor hun schenden
(445) Dit niet genieten, want men gaf er slag, opslag,
Die drong door vel en vlees, met schrikkelijk geklag.
Vijf weken had men haar van ’t slapen afgehouwen,
Maar niet lang na die tijd en agten ze geen krouwen
Van zweep, nog geesselslag, nog brand, nog smeulend vier,
(450) Nog #ans die gegloeid, schoon dat men met plaisier
Geheele stukken vlees tot ’t been quam af te nypen:
Zy wisten naderhand van blazen nog van pypen.
Maar stonden ’t alles door, zoo lang tot dat de dood
Hen al te zamen voerd na Charons lekke boot.
[p. 72]
QUART
(455) Dees schelmen zijn met regt aldus gelijk tirannen
Gehandeld. Maar dat men aanzienelyke mannen,
Die quamen by den Vorst pardon (gelijk gezegt
Verzoeken) qualijk doed, dat is te byster slegt.
Want veel die op zijn woord by hem gekomen waren
(460) Die liet hy door zijn beuls, (dit kan ik je verklaren)
De tygers tot een aas voorwerpen, die verscheurd
Zijn in een korten stond en van malkaar gesleurd.
Een party liet hy ook de adderen en slangen
Voorwerpen: Een party die liet hy ook ophangen.
(465) Veel and’re zijn geworgt: in ’t water veel versmoord,
Op deez’ en gene wijs ellendiglijk vermoord.
Dit was het nog niet al, want dezen zwarten Plugge
Die wilde d’Engelsen ook op den bult, of rugge:
Te meer, om dat ze met zijn vaar door groot geweld,
(470) Hen hadden tegens hem, zijn rijk, en kroon gesteld.
Hy wou hier om par fors, hun Pakhuis gaan verbranden,
Met al de Koopmanschap; hun zelf dan ook aanranden,
En strenglijk straffen met een pynelyke dood:
. Maar wy beletten dit, en hielpen ’s uit haar nood.
(475) Men laden Schip, op Schip, om alles te salveren,
En na Batavia hun goed te transporteren,
Alwaar het tot een deuit hen wierd ter hand gesteld
En zy beschermd, gered, van ’t overgroot geweld.
KORPORAAL.
Maar wat heeft ’t ons gebaat? wat dank heeft men ontfangen?
(480) Men sprak in Engeland van branden en van hangen:
[p. 73]
En dat men had dees krijg verwekt tot ons intrest,
Om daar door d’Engelschen te voog’len uit het nest.
King Sjims liet in den Haag den Marquis d’Albeville,
Om deze zaak wel digt doordraven, en doordrillen:
(485) Wat eischten hy een schat! En had het hem gelukt
Met Lodewijk de Groot, hoe had hy ons geplukt,
Gevild getornd, getarnd, geknikt, geknakt, gesleten!
Hoe had die Roomse Quast ons van malkaar gereten,
Met zijn gewaanden Prins, dat Franssint Joris-kind!
(490) Dog ’t heeft tot nog niet aars gebaard als enkel wind.
Al lang genoeg hier van: dit moet ik u nog zeggen,
Als dat de jonge Vorst, om dat hy niet zou leggen
De handen aan zijn Vaar, zoo liet de Compagny,
Alleen op zijn verzoek, met and’re nog daar by,
(495) In alle zekerheid na Batavia voeren,
Alwaar hy koninglijk door borgers en door boeren,
Wierd ingehaald: En voorts omringd door menig quant;
Dit volk wierd hem besteld tot gard en lijf trawant.
Hy ging niet uit nog in, had altijd groote stacy:
(500) Dit zet hem luister by: maar niet met zoo veel gracy
Als of hy zelfs Majoor, of meester van de Hut
Gebleven was, geensints: Ook gaf het ons dit nut
Dat hy hier door niet ligt heeft konnen eschapperen,. -
Om ons op zijn Javaans, die kunsjes te verleëren.’
(505) Met d’jonge Koning trof men ook in ’t kort akkoord,
Als dat het Koningrijk, met ’t geen daar toebehoord,
Aan d’ed’le Compagny voor eeuwig zoude blyven,
En dat men hem ter maand veel duizend ronde schyven
Zou tellen, om daar door een Koninglyken staat
(510) Zijn gantsche leven lang te houden vroeg en laat.
Ik schei nu hier van af, den Oorlog is ten ende:
[p. 74]
Wilt gy dit werk nazien in prosa, wil u wende
Na Stoffel Frikius, die heeft het bygewoond.
De Vries heeft ’t ons vertaald, en in ’t Neerduits vertoond.
LANT
(515) Nu lust het ons in ’t kort voor ’t laatst nog te verhalen,
Wie ’t opperste gebied, in ’t Oost als Generalen
Bekleeden in hun tijd, en wie den Luzitaan
De kruin zoo heeft verzet, met Moor en Indiaan.
QUARTIERMr:
Die met ’ery’zre vuist, de Vyand’lyke magten
(520) Versloeg en overwon, vernielden, en verkragten,
Was Pieter Both, en Gerard Reinst, Laurens Reaal,
Die ligten onder een de Spanjaards uit de zaal,
En #ste zoon Koen die sloeg haar dat het donderd,
Veroverd stan, en hakten onder ’t honderd
(525) Dat dreund, en daverden.
KORPORAAL.
                            En Pieter Carpentier,
Die klopten haar al mée digt op den Bandelier.
Zoo ras d’Heer Jaques Spex in ’t Oosten quam te landen
Zoo roerden hy zijn kling, zijn armen, en zijn handen
Ook Heer en meesterlijk: hydreef haar op de vlugt,
(530) En deed des Vyands Ziel verhuizen met een zugt,
Na ’t onderaardsche Rijk.
LANSPASSAAT.
                                    Den braven Heindrik Brouwer,
Dat was eeu Nobel man, en ook geen kleine klouwer
Van ’t Portugeese volk: Hy was niet traag, nog
Maar joeg haar vigiland de vliegen van den rug.
[p. 75]
QUARTIERMr:
(535) Van Diemen die ontdekt byzonder veel Eilanden,
Van ’t zuiderlijk gedeelt’ des Weerelds aan de stranden
van’t onbekend Zuidland.
KORPORAAL.
                                Kornelis van der Lijn,
Versloeg de Vyanden by t gros, en by t douzijn,
En Karel Reinierszoon. De Heer Johan Maatzuiker,
(540) Vereerden aan Sinjoor dikmaal een sterken ruiker,
Geplukt in ’t hof van Mars, en Winkel van Vulkaan.
Rijklof van Goens die sprak van hakken houwen slaan
In ’t land van Mallabaar: Veel naakte Edellieden,
Die maakten hy kapot, het overschot ging vlieden,
(545) Na Tempel of Pagood, maar Rijk ontzag dat niet,
Hy stuifd’er ook op in, met donderend geschiet
Uit snaphaan, en musquet: zy dansten door de klin
En #er d"Vengsters uit zig zels te berste sprin
Hie# veroverd hy de Vesting Cranganoor.
(550) De sterke stad Coilang, en and re volgen ’t spoor.
Kornelis Speelman heeft den Makassaar besprongen,
’t Geheele Celebes. (*) tot rust en vrée gedwongen;
(*) Het Eiland Celebes, waar van de Inwoonders altijd zoo vyandig tegen de Hollanders geweest zijn, is omtrent drie honderd mylen omvarens groot: was in vescheide Koningryken verdeeld, waar van Makasser het magtigste, al d’andere Koningen na zijn pypen deed danssen. Het is een volk zoo Ver- [p. 76] bond bondbrekend, en trouweloos, als eenige Natie van de weereld: Zy zijn trots, hoogmoedig, en opgeblazen, staan tegen hunne vyanden als palen: Zy waren als baarlyke duivels tegen de Hollanders verbitterd, van het begin der Compagnie, tot dat ze t’ondergebragt wierden, en dat alleenelijk door opruying van de Portugezen, om dat de Onze in de Moluxe Eilanden quamen te nestelen, en hen de zelve van tijd tot tijd, (als in dit Werk gemeld is) quamen afhandig te maken. En hierom was het dat die wrevelige Natie gemeenlijk eerst het Vosse-vel aantrokken, eer de Leeuwenhuit volgde: Want wat Eeden of Verbonden dat ze met de onze aangegaan hadden, als ze maar kans zagen, zoo verbraken ze die, en bragten een horribel getal Hollanders omhals; ja zelfs die Schip breuk. geleden, en doods kaken ontkomen waren. Zoo dat dit Kanaalje (nevens die van Bantem) met regt dus gestraft, hunne Koningen ’t land uitgevoerd zijn; den ouden Koning van Bantem na Batavia, en den Keizer of Ko- [p. 77] ning van Makasser na de Kaap. En wierd deze laastgenoemde (niet tegenstaande hy Koningl ik getrakteerd wierd) in den jare 1684, volgens ’t verhaal van Monsr. Fransois Timmers, levend met de voeten om hoog aan de galge gehangen, alleenelijk om dat hy wederom de oude nukken in de kop, met de Slaven en andere, een vervaarlyke verradery zogt te smeden.

Den Keizer zelfs vervoerd en aan de Kaap gebragt.
Verscheide Koningen, die liet hy onverwagt
[p. 76]
(555) Een dubble ladder op, door strop of koorde kyken,
En d’laatsten pork op ’t rad zijn levens kragt bezwyken:
Tot Bantem speelde hy ook braaf de Haagneveld,
En stut met groote magt het vyandlijk geweld.
Ter Zee was hy een schrik der vyand lyke Vloten,
(560) Van ver, en van naby, van kleinen, en van grooten.
Kamphuizen, en Wilhelmus van Oudshoorn
Ontzagens na die tijd, en schrikte voor haar toorn.
[p. 77]
Zoo dat geen Indiaan althans zig meer derft roeren,
Om door verraad, of moord, de vlag voortaan te voeren:
(565) Want al wie maar begind krijgt aanstonds kolder op,
Een houwer door den nek, of om den hals een strop.
EINDE.


[p. 78]

ERRATA.

Pag. 5. lin. 13. lees, geloofd me ’t zijn geen droomen
        30.     14. Attabalia lees Attabalipa.
        33.     16. Geeu-Huigen lees Géen-Huigen.

    De andere drukfauten kan de Lezer zelf verbeteren;
zo niet, al evenwel oremus.


[p. 79 en 80: blanco]

Continue