Jaargang 4, nummer 5 (september 2004)

Bericht uit… 

Soms slagen medewerkers of studenten erin een paar maanden de Witte Singel achter te laten om een ver buitenland te bezoeken. Onder het mom van onderzoek doen, college geven of stage lopen doen zij buitengaats bijzondere ervaringen op. Forum haalt ze over die ervaringen met de thuisblijvers te delen. 

Deze keer: 
Henny van der Veere, Japanoloog

Mijn terrein van onderzoek is de Japanse religie en het Boeddhisme en dat brengt met zich mee dat ik regelmatig naar Japan reis om congressen bij te wonen en ter plaatse onderzoek te doen. Deze zomer kon ik mijn opgespaarde ADV verlof gebruiken om tussen twee congressen in de bekendste pelgrimage in Japan te bestuderen. De pelgrimage, Shikoku Henro genaamd, voert de pelgrim in een cirkel langs 88 heilige plaatsen rond het eiland Shikoku. De lengte bedraagt tussen de 1200 en 1400 km. Jaarlijks ondernemen naar schatting zo’n 200.000 Japanners deze tocht per bus, taxi of eigen auto. De route kan zo in een tijdsbestek van een week tot 10 dagen afgelegd worden. Deze pelgrims zijn echter niet de doelgroep van mijn onderzoek. Mijn interesse gaat enerzijds uit naar de pelgrims die de tocht te voet afleggen op traditionele wijze an anderszijds naar de historische veranderingen van de pelgrimswegen en de gewoonten en gebruiken die gegroeid zijn in de loop der eeuwen.

De Universiteitsbibliotheek Leiden is in het bezit van een Japanse kaart van de Shikoku pelgrimage uit het begin van de negentiende eeuw. Deze kaart is gemaakt op basis van een van de oudste beschrijvingen die we kennen van de heilige plaatsen van de route uit het eind van de 17e eeuw. Dit jaar ben ik met kopiën van deze kaart in de rugzak en gehuld in de traditionele witte pelgrimskledij naar een tempel op Shikoku gereisd om mij daarna voor zes weken in het pelgrimsleven te storten en deel uit te maken van de wereld van de loop-pelgrims.

De loop-pelgrim, de henro

Het merendeel van de naar schatting 1500 lopers per jaar onderneemt de tocht in lente of herfst en soms word je voor gek verklaard om in de zomer te gaan. Dit jaar was het erg heet, met regelmatig temperaturen boven de 35 graden en werd Shikoku ook getroffen door enige zeer sterke typhonen. Dat vermag de loop-henro niet af te schrikken, ook in de zomer kan men elke dag meerdere mensen ontmoeten. Hun motieven zijn zeer uiteenlopend. De economische malaise en reorganisaties van de laatste jaren heeft een toename bewerkstelligd van pelgrims die ofwel hun baan zijn kwijtgeraakt ofwel die zich grote zorgen maken over hun toekomst. Zij hopen hier de inspiratie voor een nieuwe start te vinden. Een mooi voorbeeld is de ex-leider van Japan’s grootste oppositiepartij Naoto Kan, die door een schandaal moest aftreden. Ook hij ondernam dit jaar een gedeelte van de tocht als loop-pelgrim, hetgeen groot in het nieuws kwam. Ik heb hem zelf echter niet ontmoet.

Een interessant aspect van de pelgrimage is dat het iedereen vrij staat te doen en laten wat hij of zij wil en dat er geen richtlijnen of voorschriften bestaan vanuit de georganiseerde religie. In de zes weken die de pelgrim onderweg is kan hij zo zijn religieuze oefening aanpassen. Dit is een groot verschil tussen de lopende en de gemotoriseerde pelgrim. De bus-pelgrim heeft veel meer te maken met de officiele tempels van het Boeddhisme die de heilige plekken beheren dan de loop-pelgrim die leeft in de wereld van het volksgeloof en het geloof in de heilige Kobo Daishi.

De kaart

Ik heb de tocht al een aantal keren eerder afgelegd en ben dus bekend met de wegen en de moeilijkheidsgraad van de verschillende berghellingen. In tegenstelling tot lopers die de tocht voor de eerste keer en eenmalig doen, weet ik wat me te wachten staat, waar ik kan lunchen en waar ik eventueel kan overnachten. Dat geeft wat meer rust en ruimte om ‘s avonds in het logement de bevindingen van de dag te noteren en de kaart uit de UB te bestuderen. Dat heeft een aantal interessante, hoewel niet geheel onverwachte, gegevens opgeleverd. Zo is te zien dat de loop van rivieren veranderd is, dat de tekenaar zich weleens vergist heeft in de afstanden, en dat bepaalde routes in onbruik zijn geraakt en andere daarvoor in de plaats zijn gekomen. Het valt vooral op dat de huidige Boeddhistische pelgrimage, die vooral met de heilige Kobo Daishi wordt verbonden, twee honderd jaar geleden een veel meer syncretistisch karakter had en dat weinig onderscheid werd gemaakt tussen Boeddhistisch of een Shinto- heiligdom. Het is mijn bedoeling deze gegevens later te publiceren.

Japanners en de pelgrimage

Vrijwel iedere Japanner kent de pelgrimage, velen zouden de tocht ook lopend willen afleggen, “als men maar tijd, geld en conditie had”. Om die redenen gaan velen per bus. Veel jongeren overnachten in de buitenlucht, wat de tocht aanzienlijk goedkoper maakt. Het merendeel der loop-pelgrims heeft problemen en wil tijdens de tocht een oplossing vinden. Sommigen zijn net gescheiden, sommigen begrijpen hun dochters niet meer. Anderen willen overleden familieleden herdenken en door het meedragen van een foto hen alsnog de tocht laten meemaken. Vorig jaar ontmoette ik een moeder met een zesjarig zoontje die de tocht maakten omdat zijn zusje om het leven was gekomen. Zieken lopen om de genezende werking van de pelgrimage of denken dat ze beter in de nabijheid van de heilige plekken van Shikoku kunnen sterven dan ergens anders. De pelgrimage heeft dus voor iedereen andere effecten.

De buitenlander

Als Nederlander en als “veteraan”, zoals de Japanners zeggen, neem ik natuurlijk een uitzonderingspositie in. Als ik in een herberg aankom na telefonisch onder een Japanse naam gereserveerd te hebben, is men vaak verbaasd een buitenlander te zien. Men hoopt dan maar dat de buitenlander de Japanse gewoonten kent. Men is echter vaak oprecht geinteresseerd in mijn motieven om de tocht te doen. Ik ben gewend geraakt aan opmerkingen als: “Ik wist niet dat Nederland Boeddhistisch was”, of “Gelooft men in Nederland ook in Kobo Daishi?. Andere conversaties zijn vreemder. “Waar kom je vandaan?”, “Uit Nederland.”, “O, uit Afrika!”. Dit soort ervaringen houden je alert, want een zekere gewenning en sleur gaat optreden als men dag in dag uit aan de pelgrimage deelneemt.

De terugkeer

Na zes weken in de henro-wereld verkeerd te hebben, elke dag meer dan 30 km gelopen te hebben, over asfalt en bergwegen, door typhonen en hitte, is het altijd weer even wennen in de Nederlandse maatschappij. Als ik binnenkort weer uitkijk op de Witte Singel en de herfst komt, zal ik nog regelmatig tijdens het uitwerken van mijn aantekeningen terugdenken aan de vergezichten van de bergen en de Japanse zeekusten. Dat levert wel weer nieuwe inspiratie op die ik zowel in het onderwijs als voor het onderzoek kan gebruiken.