Negotianum Satyricum, of de Quinta Essentia van den Toeback (1676), door Jean Pleyn de Courage [door Van Doorninck toegeschreven aan Jan van Bergen (Montanus)]. Het inleidend gedicht is ondertekend met ‘Medium tenuere Beati’; dezelfde onderkening staat meteen soortgelijk gedicht in het voorwerk van de Klucht van de Uyterse juffers. (ca. 1674)
Naar het exemplaar UBA OK 61-2005; facsimile bij books.google.
Er zijn verschillende edities; ook van het exemplaar UBA OK 62-1145 is een facsimile bij books.google
Uitgegeven door Marti Roos
Redactie A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.
Continue

[fol. A1r]

Negotianum Satyricum,

Of de

Quinta Essentia,

Van den

TOEBACK,

DOOR

JEAN PLEYN de COURAGE.

A°. 1676.

            ____________________________________


            Gedruckt tot Maersdamme,
            By Actaeon van Stamme,
            Op ’t hoeckje van Vulcani-straet,
            Daer de gebaerde Pijp in de gevel staet.



[fol. A1v: blanco]
[fol. A2r]

’t WERCK

Tot den LESER.

Aurea Mediocritas.

’k SChijn dat ick niet en ben, ’k ben, dat ick niet en schijn;
Een yder oordeel dan, wat dat hy wil, van mijn.
            ’k Ben ernst, noch jock,
            Klepel, noch klock,

            (5) Duyster, noch klaer,
            Voddig, noch raer.
            ’k Ben suer, noch soet,
            Noch eb, noch vloedt,
            Noch vis, noch vleys,

            (10) Noch geck, noch wijs,
            Noch prins, noch staets,
            Deugdig, noch vaets,
            Smaeck’lijck, noch goor,
            Tegen, noch voor,

            (15) ’k Ben laf, noch sout,
            Noch dreck, noch gout,
            Noch vals, noch fijn,
            Noch vuyl, noch reyn,
            Noch hooft, noch start,

[fol. A2v]
            (20) Vloeyent, noch hart,
            Rijck’lijck, noch schaers,
            Prosa, noch vaers.
            ’k Ben koorn, noch kaf,
            Noch mout, noch draf,

            (25) Noch schoen, noch leest,
            Noch minst, noch meest.
            Noch nul, noch al,
            Prijs’lijck, noch mal,
            Stemmig, noch dol,

            (30) Proefstuck, noch grol.
            ’k Ben ’t eerst, noch ’t lest,
            Noch ’t quaetst, noch ’t best,
            Noch schrael, noch vet,
            Slordig, noch net,

            (35) ’k Ben krom, noch recht,
            Noch puyck, noch slecht,
            Noch scherp noch plomp,
            Kunstig, noch lomp.
            ’k Ben klip, noch baeck,

            (40) Noch mis, noch raeck,
            Noch quaet, noch goet,
            Suycker, noch roet,
            Honig, noch gal:
            Maer van dit al

            (45) Ben ick plerumque,
            Inter utrumque.


                Medium tenuere Beati.



[fol. A3r]

Negotianum Satyricum,

Of de

Quinta Essentia

Van den

TOEBACK.

    Erige aures Pamphile, sey den Boer tegen sijn Paert,
    Want de ooren stonden hem even eens gelijck de staert.


HIer hebje, Messieurs, van den oprechten onvervalschten Canis-marinis,
Wiens gelijck voor twee duysent jaer in heel Christen-rijck niet gesien is.
s’Is gesaeyt op ’t Eylandt St. Christoffel,
Geplant op Vincent,
(5) Gewassen op Martinike,
Geplocken in de Virginis,
Gedroogt tot Amersfoort, in de schuer van Jonker Meester,
En gesponnen tot Amsterdam by Anselmus de Jood.
Den Saeyer, Messieurs, (wil ickje seggen) is een man (verstaje wel?) van groot verstand,
(10) Die koren en wijngaerden wist te zaeyen op een dorre hey en een barre strand.
De Planter, is een dings, seer bequaem om soo een dings met een ongemeene dings,
                (’k wil seggen properheyt) te planten,
Want om geen messie te verliesen, kackten hy (met verlof) in sijn wanten.
En die ’t hebben doen wassen zijn vier subtile venten;
Sommige noemen haer met de naem van Elementen;
(15) Haer meeste dingen doense soo in Compagnie,
En krijgense malkander altemet eens onder de knie,
Soo bruydt den een den ander als de Duyvel Jop:
[fol. A3v]
Maer al de Compagnie-makers zijn overgoten met een selfde sop;
Den Plucker (’t seggen is) is voor Calot, (’t seggen is) tot ziel-togens toe, doorschooten,
(20) ’t Geen de prijs van dese Negotianum merckelijck heeft doen vergrooten.
Den Droger heeft ’er noch gisteren in ’t Coffy-huys een pijpjen van sitten drincken,
En den Spinder gebruyktse voor mus-cliaet, om dat men niet seggen sou, dat de Joden
                        soo vehement stincken.
En om de waerheyt te seggen, waer vintmen oyt diergelijcke kruyen?
De lieffelijckste blom vande schone Angelica (dat sweer ick by St. Truyen)
(25) Is nergens na van geur soo soet en delitieus;
’t Is boven het gemeen, en slacht Jan Bruynens neus.
Haer afgang (soo men seyt) roock als een musculjaet;
Noch heeft dit kruyt een reuck wel eens soo delicaet.
’k Presenteer oock de Liefhebbers niet als van ’t echte bed, en dat soo super-naturel,
(30) Ofje de druyf inde mont had, al was ’t een muscadel;
Geen Ratelmans goedje voor stinckende beeren,
Voor tobbetjes-dragers, voor vullisvats heeren,
Voor poepen en knoeten, voor lappen en funnen,
Voor troggelaers, heyens, lantlopers en schunnen,
(35) Voor vierkante kinckels, voor knuppels van boeren,
Voor schoften, voor vlegels, en quastige loeren,
Voor hachten, voor schobbers, die ’t bedelgild plagen,
Koekoeken, en jolen die horenen dragen,
Voor ouwe roffianen, voor neus-lose pollen,
(40) Voor garde-le-çons, en fotsige knollen,
Voor pockige krengen, voor rottige stinckers,
Voor wevers en pelsers, voor beulen en hinckers;
Voor dief-leyers, happen, luyspoocken van snijers,
Voor deurwaerders, panders, en galge-bereyers,
(45) Voor hontsvotten, crauwers, klep-loopers, verklickers,
Huns-brocken, lap-ooren, stront-rapers, gat-lickers,
Snot-neusen, slenderhenkes, jan-hennen, jan-gatjes,
[fol. A4r]
Tureluertjes, robbeknollen, en luysige platjes;
Voor Schobbejacken, bougers, voor buffels, schavuyten,
(50) Voor knevelaers, schuymers panleckers en guyten,
Voor schotten en walen, voor lymers en loyers,
Voor baggerluy, bedelaers, hannekes en schoyers,
Voor draken, griffioenen, haes-koppige guylen,
Voor ravens en gieren, voor apen en uylen,
(55) Voor rekels, voor esels, voor bocken, voor bullen,
Voor traiters, koljonnen en vaetse kadullen,
Voor hekelaers, smuygers, voor schoorsteene-vegers,
Uytsuypers, naerskruypers, en kackhuyse-legers,
Voor bunsingen, beeren, Ulysses gesellen,
(60) Hans-kuyers, lap-luyers, en putionellen,
Voor lanterefanten, knol-baerdig kanaille,
Voor koot-jongens, stoepjes, en rappig rapaille,
Voor schelmen en boeven, voor dwasen en gecken,
Voor sotten en mallen, voor smousen en specken,
(65) Voor ’t hutjen en ’t mutje van hac en van joi,
                        van schurcken en fielen:
Maer ’t is een puyx puyk, een Orientaeltje voor rustige zielen.
Op trou durf ick het je toeseggen, en verkoop het je op mijn woort.
’t Is niet genoegh, datmen goekoop geeft: maer ’t leyt ’er oock an van wat soort;
Daerom die eens van mijn waer gehad heeft, sal by een ander niet koopen.
(70) Je meugt by die gepolijste Guytebackese lopen,
Maer se sullen je koreman spelen waer se kunnen of meugen;
’t Zijn quanters, die de duyker in ’t gat niet en deugen;
Je meent datje onse Lieven-heer by ’t hooft hebt, en je hebt de Duyvel by de voeten,
Mundus vult decipi, dat zijn haer sondachse groeten,
(75) De minste hoop, diese schijten, is een gouwe Mijn;
En sullen sweeren, dat paerdestronten de beste vygen zijn;
Ondertussen wortje van ’t hooft tot de zolen toe bestruyft;
En sit leelijck aen een pijpje stinckert en kluyft:
Doch deugt de waer niet veel dieseje verkoopen,
(80) De mooye woorden en ’t kramers latijn gevense weer toe met hele hoopen.
[fol. A4v]
Verbaque cinctutis non exaudita Caethégis;
Dat is te seggen, je sult mee drincken, als de kan leeg is.
O Broedertjes, je wort ’er gebotst!
Je rijd wel mee, maer datje de beste munt uyt de sacken hotst.
(85) Promissis dives quilibet esse potest,
Mijn Vrientjes, was ’t daer me te doen;
’k Beloofde je datelijck yder een Capoen,
Vry dicker, en vetter als de Consul van Marseille
Noch onlangs gewogen in de waeg van Juffrou Merveille!
(90) Maer dat is ’t saeckje niet, of daer een haes van een vent
Wat staet en swetst sonder eenig fondement,
’t Is maer wiltsang; de waer moet sig selven prijsen,
En de wercken moeten ’t vonnis wijsen.
Daerom, Liefhebbers, loop niet veer,
(95) Soeck maer eens de werld op ende neer,
Ja selfs buyten de werld, hier en daer, herwaerts en gins,
En hoort, of mijn goedt niet gepresen en word naest d’Edelluy van de Prins.
Dat zijn waren, daer men ja mee seggen kan;
Cras van goetje, waer door een Koopman eer in leggen kan:
        (100) Geen leuren
        En seuren,
        Geen wisjes of wasjes,
        Geen yle kalbasjes;
        Maer ’t isje soo suvver,
        (105) Als een Uterse stuyver,
        Als een Weugje van Woerden, daer menig Cadet,
        Sijn mutsje en futsje met een diepe reverentie voor af heeft geset.
Wat baet toch al ’t snorcken, al ’t pocchen, al ’t roepen,
Al ’t rasen en blasen van Moffen en Poepen?
(110) Laetse wat swetsen, en anderen haer backhuys
Soo propertjes setten, gelijcken een kackhuys,
En met ’t Guetje van Gent de Duyvel bedriegen,
Door ’t effen sien en stemmigjes liegen;
’k Achtse al soo weynig, soo gering, en soo kleyn,
(115) Als de Stadts Mannetjes tot Utrecht zijn,
En versekerje met een Menniste waerheyt, en een Edelmans woordt.
[fol. A5r]
By de reyne reynigheyt van St. Urseltjes poort,
Dat diesgelijcken nergens meer is te vinden:
Haer geurige perfumen ruyckt men over al, en met alle winden.
(120) Al blies Corus dat het kreet uyt den noorden, en je stond en smoockte in ’t zuyen,
Je soud hem neusen, en seggen, waerachtigesjot Sjout, ’t zijn van de beste kruyen,
En so lieflijck, dat een mensen hart opgaet dat men se ruykt.
Ter werelt kander oock voor de quaje lucht niet beter worden gebruyckt;
Al was ’t, dat yemant een wint liet, felder als den laetsten Orkaen,
(125) Waer voor kerken noch torens konden blijven staen,
En die negenentnegentig hondert duysentmael meer stancx kauseerde,
Of men een vuyl Ey met weegluysen lardeerde,
En hy smoockte een pijpje van desen onvervalschten Negotiaen,
Soo sou de stanck aenstonds als een schijtenden hond druypstaerten gaen.
(130) Vraegt yemant na de smaek, die kan men niet beschrijven;
Lardeert het neusje van een salm met olijven,
Met kappers, asia, magnis, bambous, ansjovis,
Limasses, campignons, siccis ranarum ovis,
En stelt het aen het oordeel van twee wijse Advocaten.
(135) Die seer smakelijk van allerley delicatessen weten te praten,
’k Wed zy haer neusen bey voor sulcken leck’re neus tot aen haer hoet toe trecken,
En hare lipjes na de geur van ’t pijpje lecken.
By koffy, by garlijn, by limonaed, by thee,
By borlesoesjes, secq, chocolaeth, giregiregé,
(140) En al den horlement van kex en podding hyysen.
Smaeckje een pijp toeback, veel eelder als het puyckst uyt al de haringhbuysen.
’t Doet u het vaetsel, huy, scherfots, gesojen dun,
Inswelligen voor Mom, en d’alderbeste klun.
’t Maekt dat schoon water smaekt soo delicaet, ja puycker
[fol. A5v]
(145) Als Nectar of Ambroos, en Rijnse wijn met suyker.
Haer koleur, trots al het maegdeschoon der Indiaense wangen,
Is met geen uyterlicke schijn, die gemeenelijck bedriegt, omhangen,
Maer is so bruyntjes, so stemmig, so effen, en so fijn,
Als de beste Lodesteynisten, die’er in heel Utrecht te vinden zijn.
(150) Keertse, wendse, kerftse, maeltse, stamptse, hackse,
Voeltse, ruycktse, snuyfse, proeftse, kauwtse, kackse,
Je sultse so van binnen bevinden als van buyten;
Daer vele van die gesifte by den eersamen niet veel en stuyten;
Uytterlijck schijnen ’t heele Sancten, en och armen!
(155) Van binnen zijnse vol valsigheyt, vol fenijn, vol stront en vol darmen,
En om dat dit heerlijck kruyt haer in meer deelen komt ’t overtreffen,
Hoort men het sommigen onder haer verachten in plaets van te verheffen,
Ja dorvender eenige in publijcke vergaderingen, en op stoel vileyn van spreken,
Ondertusschen is ’t onbesmet, en zy zijn vol gebreken.
(160) Maer laet ons die Broedertjes in den Heere niet te na komen;
Of wy souden noch seven jaer na den dagh van de Duyvel konnen dromen.
De Liefhebbers sullen lichtelijck dencken, hy maeckt dit kruyt soo geurigh,
Hy maeckt het so smaekelijk, hy maekt het so kleurigh,
Hy prijst het Hemelhoog, en stelt het wonder soet veur,
(165) Is ’t sulken Ooms seun, waer is ’t dan niet wel goet veur.
Waer ’t goet veur is? ’t is goet voor alderhande qualen,
Dat ick Doctor Schepels verstand had, ick souse je aenstonts verhalen:
Maer ’k sie dat ’er al vry wat aen schort,
En kom in mijn vijf sinnen meer als een heele Stads Docter te kort;
(170) Want de virtuten van desen Negotiaen zijn so supernaturel en extravagant,
Dat ’er geen humane capaciteyt word geconcipieert so suffisant,
[fol. A6r]
Diese na hare considerable qualiteyt en quanti[t]eyt sou konnen enar[re]réren:
Maer dat ick weet, Messieurs, dat sal ickje geern leren.
Voor eerst dan is ’t een suyvereyn recept voor de tantpijn;
(175) Schijt d’alderkruyigste medicamenten die ’er in ’t hele land zijn,
Schijt allerley slag van Baert-vegers, Dief-lappers, Tanttreckers, Quacksalvers,
                        Siecke-troosters, Piskijckers, Strontstampers en Drogisten,
Waer aen eer so veel reputationis causa haer geldt en gesontheyt bespottelijck verquisten.
Geen putredo dentium, verrottinge der tanden, of verdwijnt so geswind
Als een veest in de Kerck, daerse de ruymte van neusgaten vind,
(180) Geen sinkingen, geen caternen, geen scheurbuyk so vileyn,
Of dit heerlijcke kruyt is oock selfs in dat termijn
So dienstig, als ’t Kranen-oog voor een Krayvanger kan sijn;
Het opent de conduyten so flux als Kasenbroot,
Al waren de verstoppingen als een eyer-pruym so groot,
(185) Ja weet sig over alderhande gebreken,
Veel beter als ’t geweer van Don Quichot te wreken.
Oock is dese meer-als-gemenen Toeback seer goet voor de wormen,
’t Is een lust, so aerdig als dit lose kruit haer weet te bestormen;
Al zijnse noch so verguld, se moeten der aen;
(190) Niet een, die ’t hart heeft voor de deur van ’t kruythuys te blijven staen,
Maer komender altemael so holbollig achter malkanderen uytspringen,
Ofse met het lijck van Jan de Waerd te begraeffenis gingen.
’t Is oock een ongemeen groot preservatijf voor ’t gesicht,
’t Maeckt dat een blinde soo wel in doncker kan sien als by ’t licht.
(195) ’k Kack eens in al de brillen
Se mogen so fijn zijn als se willen.
Alwaren bey je ogen
Met een vlies als een Olifants-huyt overtogen.
[fol. A6v]
Het maecktse je soo suyver, soo klaer, en soo kant,
(200) Of ’er een Hoffelijcke Vilder achter sat met een Brabants verstant.
Laet and’ren wat kallen
Van spatten en gallen;
Daer schuylt niets so quaet in broecken of rocken,
Tot maseltjes toe, en Ouwe luys pocken,
(205) Of mijnen Essentie maeckt alles soo fris,
Als ’t lansje
Van Hansje
Tot Heden toe is.
En praetje van vonden,
(210) Tot vloeying der stonden,
Clijfkoorntjes, sevenboog, willige blade,
Etc. ’t Heeft ’er soo veel by als stront by pomade;
Ia al namje al de vettigheyt van ’t hayr, al de schubben van je kop, uyt de ooren al het
                        smout, al de nuchterheyt van d’oogen, al het merg uyt je neus, al ’t conserf van je tanden,
Uyt d’oxelen al ’t Ziroop, al ’t begroeysel vanje handen,
(215) Al den uytwas vanje nagels, al de semelen van je poort,
Kruyigheyt en speceryen, die men veelderley van soort
Vind by Pinxteren en Paessen, de pomade uytje toonen; ja al de geuren
Die een mensch heeft van onderen, van bovenen, van binnenen, van buytenen, van ter
                        zyen, van achteren en van veuren,
En se wierden in een mostert molen seven jaer lang onder malkanderen gemalen,
(220) Noch sou het by dit orientaeltie al soo veel kunnen halen
Als een snottebel by een oester; en soo ’t liegen na u sin is,
Als de Coccejanen by de Noxianen; of by ’t minste dat ’er in is,
Want het is ’t allentijen, en voor alle menschen gesont,
Al waerje soo rekelig Papist als Duc d’Albaas hont,
(225) En soo stoutelijck Geus als Calvinus luysen,
En soo vrywillig Armiaens als Arminius muysen;
En soo bruyntjes Minnist als Mennons ratten,
[fol. A7r]
En soo koppig Luyters als Luyterus katten,
Soo meug j’et nochtans soo liber en vry gebruycken,
(230) Als een pas van Condé daer noyt inquisitie aen heeft durven ruycken,
’t Zy boeren of Jonckers, jackhalsen of Graven,
’t Zy groothans of kleynhans, Banderheertjes of slaven,
’t Zy Monsr. Pover, of grande Sinjoor,
Al raeckt hy eens in de Bere-bijt, hy schijt ’er niet voor,
(235) Wanneer by maer in tijds dees kruyen appliceert,
Weg is den angst, en ’t lijf is onverseert;
Soo dat men met seecker Poëet, die de heete weggen
Achter de drollen stelt, wel te recht mach seggen,
Kernemelck en osse-pens
(240) Vond noyt yemant voor den mens
So gesont als dese kruyden,
’t Is een troost voor alle luyden,
’t Is de vreugt van ider een,
En de welstant van ’t gemeen.
(245) De minste leerling salder geen pijp af roocken,
Of hy vraegt na Bullebacken, Colrijsters, noch Spoocken,
Trots de alderfijnste Diacons en Advocaten,
Sou hy wel tegens Bitebouwen en Weervolven durven praten;
Ja dat imant de ruymte van dit kruyt wat nam,
(250) En wiert dan een hele nagt geleyt onder St. Maertens Dam,
Daer het plagt te krielen van Tovenaers, Hexen, Cabouter-mannetjes en Witte-wijven,
Met spuygen en schyten sou hy haer alleen verdryven,
Of anders door de kracht van dese Negotiaen,
De raemten om de Stadt wel braef daer mee beslaen,
(255) En recken haer gelijck men ’t laecken plag te recken,
Om meerder arme luy daer me te kunnen decken;
Want ’t is een euvel kruyt, het vraegt na Hel noch Doot,
’t Maeckt in de korte luy en in de lange luy de moet al even groot,
’t Doet sestien hondert man tegens tien duysent vechten,
(260) En tweemael het geschil met vlacke handen slechten:
In ’t kort, het is een kruyt om alle kordiale geesten te verheugen, alle vies-neusen te quellen,
[fol. A7v]
De Ziel der Soldaten en het leven van alle Zee-varende gesellen,
Oock maecktmen uyt desen Toeback so voortreffelijcke balsemen en conserven,
Datse de doden selfs kunnen bevryen voor ’t sterven,
(265) Trots de quinta essentia van den lang gesochten lapis Pbilosophorum,
Daer selden imant iets meer in vindt als viam paupertatis & dolorum:
Wiljet niet gelooven? vraegt het aen verscheyen,
So wel tot Utrecht, als te Jutfaes, of te Leyen,
Se soecken den lapis in de kroes, en s’hebben hem in den bol,
(270) Laten wy den toeback distilleren, en haer wijsen tot de prophezyen van Jan Knol,
Wiens geest getuygt, dat s’hem nimmermeer sullen vinden,
Als met een gespalckte neus, in de kruyige winden
Van Magre Pier, die hem inbeelde dat hy het perpetuum mobile vont,
Ondertussen was ’t een groote worm in een klooster-stront.
(275) Oock droogt dit kruyt op in de hoogste graet, ja tot de harsenen toe incluys,
En maekt vochtig tot in de laegste graet, te weten tot onder de zolen van de schoen,
en de vloer van ’t huys,
Hier by de as geblasen uyt de pijp, maekt so heerlijken loog,
Dat m’er een vloer me kan doen glinsteren als Polyphemus oog:
Het Haerlemmer schuersant, de bovelandse bick, d’Engelse aerde en de Spaense Zeep,
is’er al so veel by te gelijcken,
(280) Als de Hamelisten by die genen die tegenwoordig met het Kussen gaen strijcken.
Men gebruyckt het ook voor vloyen, muggen en mieren,
Men gebruyckt het op ’t hooft voor luysen, neten en kauwe klieren,
Het doet die ses-voetige Schild-knapen wel haest verkampen uyt haer erven,
Of stracx als Curassiers in volle wapens sterven:
(285) Het doet de eyeren aenstonts op swellen als een padt,
En knappen als een hayr, dat sig onlangs Lap-lul sag trecken uyt sijn gat;
[fol. A8r]
De knobbels groot en kleyn verstuyven soo geswint,
Gelijck in d’ope lucht een resolute veest, of onbekrompe wint.
Het doet de kouwe pis, graveel in blaes en nieren,
(290) So pal staen als een Mof, of ersling uyt marsieren.
’t Weet sonder capuchon of kluysters te weerhouwen
d’Opstijging van getrouwde en ongetrouwde vrouwen.
’t Jaeght in een Atlas wegh al ’s werelts fantasyen,
En doet de Fantastijck op narre koetsen ryen,
(295) Het drijft den suersten bul, de rimpels van de kop,
En kleurt sijn wangen bey gelijck een kermis pop.
Het tand-werck set’et je soo vast, dat het de slagen,
Van een wraeckgierig Aes kan mackelijck verdragen.
Het lichtje van den huyg, en weet de Apostemen,
(300) (Als een familie geld de beurs) haest wegh te nemen.
‘t Is goet voor doofheyt en verstoppinge der ooren,
Maer ’t schijnt dat hedendaegs de luy niet graeg en hooren.
’t Ruymt een verstopte neus, en ’t polypus moet wegh,
Gelijck een Claesjen Sul, voor een gespoorden dregh,
(305) ’t Drijft ongemeen d’urijn, en seyt Monsr. Erasmus,
Dat het de geessel is van droes en van ’t tenasmus.
Ambeye, dame, of verstopte kronckel darmen,
Die menigmael den mens hele eeuwen lang doen karmen,
En kruyen, puer of haer de pekel was ontlopen,
(310) Zijn mee door d’Oly van mijn kruyt so braef gesopen,
Dat’er niets aen ontbreekt, so drae maer Monsr. Pover
Haelt in sijn stene vat dees kruyen driemael over,
Alleen behoefje maer te leeren,
Waer aen men het ontsteeckt om wel te distilleren.
(315) Waer aen ontsteeckt men het? men ontsteeckt het aen het eelste Element het vier,
Men ontsteeckt het aen de kaers, men ontsteeckt het aen de lamp, men ontsteeckt het
aen papier,
Men ontsteeckt het aen hout, aen duyst, aen tintel en aen lont
Maer een fris turf-kooltje, daer noyt boer sijn gat aen geveegt heeft, is wel so gesont;
Men ontsteeckt het oock aen geswavelde kennip-stocken,
(320) Uyt welckers zaet Overbeeck sulcken meesterlijk Extract heeft getrocken,
[fol. A8v]
Dat het desen onverbeterlijcken Toeback doet schromen,
Of men niet wel dencken mocht, datse met Castor en Pollux uyt een ey waren gekomen;
Maer om je te toonen
Dat ’k niet ben in de boonen,
(325) Indien ick in dat kas met al de werelt lach,
Soo hoort noch eens in ’t kort, wat dat mijn kruyt vermach:
’t Maeckt kromme luy recht en rechte luy krom,
En ’t draeyt je den Hemel en d’aerde rontom,
’t Maeckt drooge luy vocht, en vochte luy droog,
(330) ’t Is wonder van kracht, en miser in ’t oog,
’t Maeckt blyde luy droevig, en droevige bly,
En ’t maeckt u van alle bekommering vry.
’t Maeckt ouwe luy jong, en jonge luy out,
En kouwe luy heet, en heete weer kout.
(335) ’t Maeckt goeje luy quaet, en quaje weer goet,
En menschen vol gal als honing soo soet.
’t Maeckt gecke luy wijs, de wijse luy geck,
De lecke luy digt, en de dichte weer leck.
’t Maeckt nette luy slorsigh, de slorsige net
(340) En hout’er noch dickmaels een uertje van ’t bet.
’t Maeckt stronten tot Coning, en Coning tot stront,
En smelt gelijck honing, Messieurs, in je mont.
’t Maeckt wilde luy tam, en tamme luy wilt,
Quispenningen gierig, en Gierigaerts milt.
(345) ’t Maeckt botte scherpsinnig, scherpsinnige bot,
d’lnhalige beesten tot allemans spot.
’t Maeckt uylen tot menschen, en menschen tot uyl,
Van menig mans beckjen een merekats muyl.
’t Maeckt korte luy lang, en lange luy kort,
(350) Wanneer het aen stoelen of bancken niet schort.
’t Doet gaende luy staen, en staende luy gaen,
En moediger treen als een engelsen haen.
’t Maeckt frisse luy quips, en quapse gesont
En vierkante luy als een kegel soo ront.
(355) ’t Geeft twistige vree, en vredige twist,
En maeckt dat’er menig sijn voorbroeck bepist.
’t Maeckt groene luy dor, en dorre luy groen,
[fol. B1r]
En doetje de kusjens vrypostiger doen.
’t Maeckt kuyssen ontuchtig, ontuchtige kuys,
(360) En ’t leertje de grepen na Trijnekes puys.
’t Maeckt rappe tot hentelaers, hentelaers rap,
En setje de benen als staken soo schrap.
’t Maeckt volle luy hol, en holle luy vol,
En menigen vogel een ander wijfs pol.
(365) ’t Maeckt ieten tot niet, en nieten tot iet,
En doet de luy spoken dat alleman siet.
’t Maeckt thienen tot nul, en nullen tot thien,
En Koeckoecken beesten, met hoorens versien.
’t Maeckt fijne luy werelts, en wereltse fijn,
(370) En duysende smuygers diacons in schijn.
’t Maeckt vette luy mager, en magere vet,
En leertje des morgens een klinckent gebet.
’t Maeckt moye luy lelijck, en lelijcke moy,
En jaeght ’er oock menigh, eer ’t tijt is, te koy.
(375) ’t Maeckt reyne besmet, besmette weer reyn,
En maecktje drievoetiger als een bagijn.
’t Maeckt domme luy snedig, en snedige dom,
Het laet sigh doorkerven, en klaeght ’er niet om.
’t Maeckt lage luy hoogh, en hooge luy laegh,
(380) En maecktje tot suypen te wonderlijck graegh.
’t Maeckt slechte luy deftigh, en deftige slecht,
Maer selden soo kuys, als Potiphars knecht.
’t Maeckt malse kost tay, en taye kost mals,
En haelt de secreten uyt mennigen hals.
(385) ’t Maeckt dagen tot nacht, en nachten tot dagh,
En doet de mensch sien, dat hy nirnmer en sagh.
’t Maeckt nedrige groots, en grootse gemeen,
En hout de geselschappen mooytjes by een.
’t Maeckt trouwe verraders, verraders weer trouw,
(390) En laet niet een geckje met rust in je mou.
’t Maeckt meerder tot min, en minder tot meer,
En slingert de grootste kadetten ter neer.
’t Maeckt kinderen vaders, en vaders weer kint,
En maeckt sigh by grooten en kleynen bemint.
(395) ’t Maeckt de State-luy Prins, en Prinse-luy Staets,
[fol. B1v]
’t Is selden met Priesters, en Papen goe-maets.
’t Maeckt losse bedaert, bedaerde luy los,
En ’t maeckje so listig als Reyntje de Vos.
’t Maeckt wroede luy mal, en malle luy wroed,
(400) En doet imant singen, al heeft hy geen goed.
’t Maeckt vremden tot kennis, en kennissen vremd,
En mennigen leerling Orange in ’t hemd.
’t Maeckt tere robust, robuste luy teer,
En mennich tot vercken, bunsing en beer.
(405) ’t Maeckt schoone luy vuyl, en vuyle luy schoon,
En Rijmers, die sweren by saen en idoon.
’t Maeckt willige weyg’rig, en weyg’rige ree,
’t Kan rijden te paert, en varen ter zee.
’t Maekt nauwe luy ruym, en ruyme luy nauw,
(410) ’t En spreekt niet een woord, al geef j’et een grauw.
’t Maekt jok tot ernst, en ernst tot jok,
En ’t prijstje de kelder knecht boven de kok.
’t Maeckt stramme luy rad, en radde luy stram,
’t Doet grijse luy lurcken als ’t kind aen de mam.
(415) ’t Maekt sieken gesont, gesonde luy sieck,
En mennig abollig en drolligen Grieck.
’t Maekt valse luy deugtsaem, en deugtsame vals,
En doet haer niet spreken als schots en als wals.
’t Maekt sloffe precijs, precijse luy slof,
(420) ’t Is ook den oprechte en suyverste snof.
’t Maekt moeje luy rustend, en rustende moei,
Veel wat’rige tanden, en mennigen foei.
’t Maekt gave luy quastig, en quastige gaef,
De grootste van ’t land sijn dienaer en slaef.
(425) ’t Maeckt veynsers recht-uyt, recht-uyten geveynst,
Dat mennig man op sijn wijfs knorrepot peynst.
’t Maekt sure lieftallig, lieftallige suer,
En sommige manluy haer wijven te huer.
’t Maekt regse luy slincx, en slincxse luy regs,
(430) Ook maekt het de Vrouluy te byster goet legs.
’t Maekt vrienden tot vyand, en vyand tot vrient,
’t Doet mennig laveren, schoon ’t wintjen hem dient.
’t Maekt vrye luy slaven, en slaven weer vry,
[fol. B2r]
’t Doet smaken de grutten als suykerden-bry.
(435) ’t Maeckt waerden tot gasten, en gasten tot waerd,
En ’t is ongemeen aenlockend’ van aert.
’t Maeckt vunse welrieckent, welrieckende vuns,
’t Doet menigen voerman verliesen de luns.
’t Maeckt deftige slecht, en slechte vermaert,
(440) En ’t bruyt oock wel eens een ruyter van ’t paert.
’t Maeckt geuse luy paeps, en paepse luy geus,
By die haer consessie maer doen voor de leus.
’t Maeckt stille luy schreeuwers, en schreeuwers weer stil,
’t Laet d’Arminianen geen libere wil.
(445) ’t Maeckt Mennon een vechter, en vechters mennist,
En ’t krijgt op sijn uytvaert gemeenlijck een kist.
’t Maeckt stoute luy blo, en bloje luy stout,
Oock slacht het de pagies, die worden noyt out.
’t Maeckt dicke luy dun, en dunne luy dick,
(450) Het laet sich verbranden, en seyt niet eens kick.
’t Maekt nuwen tot dan, en dannen tot nu,
By ’t laetste geluy, een pijpje sans plus.
’t Maeckt bruyne luy blanck, en blancke luy bruyn,
En ’t maeckt sijn aleyen tot binnen je kruyn.
(455) ’t Maeckt heeren tot knechten, en knechten tot heer,
En ’t brenght de vijf sinnen tot minder of meer.
’t Maeckt arme luy rijck, en rijcke luy arm,
En ’t hooft als een varse kauwjyse soo warm.
’t Maeckt harde luy weeck, en weecke luy hart,
(460) En ’t doetje meest gaen met een hangende start.
’t Maeckt paffe luy lustig, en lustige paf,
En ’t maeckje den afgang soo suyver als draf.
’t Maeckt sware luy licht, en lichte luy swaer,
Het benevelt de oogen, en maecktse je klaer.
(465) ’t Maeckt dolle luy stemmig, en stemmige dol,
’t Doet ramlen de winden, soo wel als een knol.
’t Maeckt hongerige sat, en satte weer graegh,
Het troetelt de harsens, en quispelt de maegh.
’t Maeckt lome luy handig, en handige loom,
(470) ’t Versachtje de nieren als suycker en room.
’t Maeckt kuggers en grijnsers, en stilt het gekrijt,
[fol. B2v]
’t Ontbintje de fluymen en maecktse je quijt.
’t Maeckt resten tot schut, en schutten tot rest,
’t Verjaegtje de muggen, en bantje de pest.
(475) ’t Maeckt doffe luy lucht, en luchte luy dof,
’t Bevrijdje de neus en mont voor een mof.
’t Maeckt boeren tot Jonkers, en Jonker tot boer,
En teugelt d’opsti[j]ging van vaer en van moer.
’t Maeckt straffe megaende, megaende luy straf,
(480) En doetje de pleuris verstuyven als kaf.
’t Maekt veel tot luttel, en luttel tot veel,
’t Verwarmt de borst, en suyvert de keel.
’t Maeckt helden tot traiters, en traiter tot heldt,
En dat u de nacht-merry nimmermeer quelt.
(485) ’t Maeckt basen tot jongens, en jongen tot baes,
Het schildert de gevel, en opent de blaes.
’t Maekt bleke gekamd, gekamde luy bleeck,
En alle hardlijvigheyt maeckt het je weeck.
’t Maeckt laffe luy hartig, en hartige laf,
(490) En tongen veel dunder als enckelden taf.
’t Maekt nieuwe versleten, versleten weer nieu,
Oock maeckt het de pintel van sommige trieuw.
’t Maekt luye luy naerstig, en naerstige luy,
Oock maeckt het de tantpijn een euvel gebruy.
(495) ’t Maeckt leken tot leeraers, en leeraers tot leek,
’t Is een item ’t geneest voor hou en een steek.
’t Maekt vise luy slobb’rig, en slobb’rige vies,
’t Preserveertse voor stanck van een rottende kies.
’t Maekt grootse luy ned’rig, en ned’rige groots,
(500) En kleurt haer de tronie, schoon siense wat doots.
’t Maekt stijve luy swack, en swacke weer stijf,
En veegje de Franse karwaesje van ’t lijf.
’t Maekt heusse luy guyten, en guyten weer heus,
Het loutert de pens, en kittelt de neus.
(505) ’t Beneemt de couragie, en ’t geeft den mens moet,
Ja ’t doet hem tot in sijn Jan Dirckse goet.
Summa summarum, en hierom en daerom, met een woort,

Nulla salutifero praestantior herba Tobaco.
[fol. B3r]
Want sou ’k al de krachten van dit nobile kruyt verhalen,
(510) Wie sou mijn ’t verslijten van mijn tong dan betalen?
Maer lichtelijck sullen de Liefhebbers denken,
Waer is het voor te koop, of sou hy ’t ons ook willen schenken?
Wy leeren van Holland wat ons schenken kan baten:
Maer waer ik het voor verkoop, daer hoor ik graeg af praten.
(515) Dat sal ickje wel haest met een woortjen of twee weten te seggen,
Sonder dat m’er eenige Comparitien over sal behoeven te leggen,
Schoon dat het hedendaegs wel om geringer saecken geschiet:
Maer dat een ander doet, dat raekt ons in alle geval oock niet.
’t Salje dan (kort uyt) met briefje met al, niet meer komen te staen
(520) Als een biertje, de helft van een paertje, of ’t vierdepart van een vaen,
Daer voor hebje een heel twee en dartigste part van een pont, in de Waeg genoemt een loot.
Mennig eyntje is ’er in de winter tijt pas even soo groot,
Daer een Juffer wel eens soo veel voor sou willen geven;
Maer alle eyntjes en zijn niet eens, gelijck wy ook by eene koop niet leven:
(525) Wilse ymant liever by de doos? of by de lange maet? soo verkoop ick se de Liefhebbers ook wel,
Want drie sulke eyntjes maken net een noortse deuvick, en drie noortse deuvicken net
                        een el;
Summa summarum, so sou de el net komen te belopen
Twee pintjes, twee mengelen, en drie hele stopen.
Wie sou voor soo geringen prijs soo heerlijcken kruyt willen missen?
(530) Al sou men ’t maer koopen om sijn houtwerk me te vernissen.
Geen sterffelijck mens kan dromen,
Wat ongeval hem schielijck sou kunnen overkomen,
En dan staen die nauw-naersen mennigmael so verlegen,
Ofse haer dimissie van de Graef van Horn hadden gekregen,
(535) Maer so’er yemant is, die hier niet graegh wil kopen,
Die koom maer aen mijn huys. het staet voor yder open;
Een yder magh mijn daer vry uyten sijn gebreken,
In kamer, in secreet, ’k ben over al te spreken.
[fol. B3v]
’k Veyl overal mijn waer, ’k heb allerley sortering;
(540) Die weynig heeft te koop, heeft selden goeje nering.
Vraegt ymant, hoe ik heet, van waer, en waer woonachtig,
Mijn bullen tuygen dat, als nieuwe mos so krachtig:
Maer evenwel, om u in alles te believen,
So luyster dan in ’t kort na d’inhout van mijn brieven.
(545) Voor eerst, hoe dat ick heet? ick heet Jan Pleyn Couragie;
Mijn naem en daet sijn eens, Messieurs, en not langagie,
Mijn Vader was een man van seer doorluchten huyse,
Die swabber wiert op een der grootste Haring-buysen.
Ik kom (dat jy ’t verstaet) hier op geen strowis drijven,
(550) En ’k meen (dat jy ’t verstaet) hier oock noch wat te blijven.
Mijn wapen, wel doorstreept met regt en kromme swieren,
Heeft, so Mama mijn seyd, wel ’t negentig quartieren.
Geen een, maer noch wel thien, en noch wel thien propheten,
Hebben van mijn geboort al eeuwenlang geweten.
(555) Ick ben dan, ruym soo groot als d’aldergrootste Groten,
Na dat men om mijn sond veel roeyers en piloten,
Niet uyt de roosmarijn, blomkool, of bitekroten,
Maer dicht by Bilderdam uyt Buyk-sloot eerst gesproten;
So dat ick luckig in de werelt arriveerde,
(560) Daer ick de kennis van dees brave kruyen leerde.
Nu, waer ick woon? ick woon, om duydelick te seggen,
Niet op de mokerhey in struyken of in heggen,
Ook niet tot Ouwerschie, Malacken of Westphalen:
Waer woon ick dan? waer ’k woon? dat sal ickje verhalen,
(565) Ick woon op galg noch rat, in kercken noch in schueren,
Maer ick woon aldernaest mijn aldernaeste bueren;
Wel eer soo woonden ick in al des werelts hoecken,
Die mijn dan hebben wou, die most mijn eerst gaen soecken,
Of ymant om Sinjoor Pleyn de Couragie seynden:
(570) Maer nu, wanneerje gaet een blinde straet ten eynde,
Dan komje wederom, niet waer? tourneerje billen,
Dan even eens gelijck de Stichse Hopluy drillen,
Wanneer sijn Hoogheyt komt; ’k heb meer als eens vernomen,
Dat, die die passen hout, wel weet te recht te komen,
[fol. B4r]
(575) Ja ’t alderkleynste kint, de dwasen en de blinden,
Die souwen door die weg het huys wel konnen vinden.
De straet heet St. Niclaes, een wonder milden Heylig.
’t Huys staet op ’t hoeckje, seer aenvalligh en heel veylig.
Vraegje, wat hangt ’er uyt? het Bisschopje van Munster,
(580) So net in sijn gewight aen een vergulden unster,
Dat hy staeg helt na ’t swaerst en wayt met alle winden.
Hoe duker of de luy elkaer so kunnen vinden!
d’Een Heylig by den aer, ’t is strontje by sijn broertje,
Maer Claesje kakt het uyt, en Hansje brengt sijn Moertje.
(585) Op ’t Venster staet een Moor, wel eens so swart, van ’t roken,
Als eenig haentje pick by d’onderaerdsche spoken.
Ook hebj’ een Friesse Boer die sit op een Canasser,
En lurckt so serieus als ’t kynt van Jan de Wasser.
De Goysche Mellik-meyt hout het met Trijn van Limpen,
(590) En acht een pijp so goet als darthien oortjes timpen.
Ook hebj’ een Bootsgesel, die me niet slecht versien is,
En in sijn arrnen torst een rolletje Virginis,
’t Kort jantjen in den beck, sijn mutsjen op een zy staet,
So bars als schuppe knecht; en op de selfde ry staet
(595) Een Goudse Burger met sijn gaepert so wijt open,
Dat’er een schijtend fret wel ersling in sou lopen,
Van stuckjes van Toebacx-pijpjes draegt hy een keten,
Wel vijftig ellen lang, en dat noch ruym gemeten.
Een apig aepje sit so aepig na het leven,
(600) Naest dese Gouwenaer; een stuyver soumen geven,
Om eens te sien, hoe snaecx en smaek’lijk dat dit krot sit;
Geen speetluys, soo sjentiel, so sjent op sijn schavot sit;
Sijn elleboogjes bey, die rusten op sijn knietjes,
En in sijn lincker klau heeft hy veel moye lietjes,
(605) Van den Orange Stam, en in sijn rechter pootje
Een witte pijp Toeback, wie sou sijn leste grootje
Voor sulck een suyv’re pijp niet willigh willen geven,
Wiens geur de dooden selfs by ’t proeven doet herleven:
En aen de luyffel hangt een reex Orange rollen,
(610) By Pintel-trieuw gedraeyt, soo kloeck als Reuse drollen,
En in de gevel staet het wapen van Nassouwen,
Op een Canasser door Jan Hagel uytgehouwen,
[fol. B4v]
En boven op het huys, op ’t tipje van de gevel
Staet Polyphemus met een afgesengde knevel,
(615) En huylt vast snot en quijl, dat door Ulysses vonden,
Sijn oog, sijn waertste pant so deerlijck is geschonden,
Nu soeckt hy in dit kruyt sijn droefheyt te versmoren,
En smoockt uyt grooter pijp als d’aldergrootsten toren.
Nu weetje waer ick woon, en waer ick meen te blijven,
(620) So men den handel niet soeckt uyt de stad te drijven;
De meesten hebben hier vermaeck in ’t rentenieren,
Of met een fulpe jak nae ’t Raethuys toe te swieren,
Of om een ampje met ’t lantarentje te lopen:
’t Was beter, datse hier by mijn wat quamen koopen,
(625) En veylden ’t achter lant aen reysigers en boeren,
’k Wed datse dan so licht niet achter uyt en voeren,
’k Wed men geen Mertens vond tot valse ordonnantien,
Noch oock geen schurcken met veranderde quitantien.
Liefhebbers, het word laet en tijt om te gaen wand’len,
(630) Heeft ymandt lust, mijn noch dit laetste af te hand’len,
Die spreek by tijts; Messieurs ick weet het salje spijten,
So ick het wederom kom in de kist te smijten;
Al wouje dan voor ’t loot een patacon betalen,
Je kreegt het niet, of’k most weer uyt mijn kist gaen halen.
(635) Nou, Za! liefhebbers, spreek, lusje noch wat te kopen,
Of daetlijck sluyt ik toe; wat segje? ’t is noch open,
Dat’s toe: wilje nu meer, Messieurs, je weet mijn woning
Op de hoek van S. Niclaes, in de Westphaelse Koning.

EYNDE.
Continue