Continue

Daniel Mostart - Nederduytse secretaris - Tweede druk, 1637 (oorspr. ed. 1635). books.google
Uitgegeven door S. Venings.
Redactie: A.J.E. Harmsen, Opleiding Nederlands.
Continue

[fol. *1r]

D. MOSTARTS

Nederduytse

SECRETARIS

Oft

Zendbiefschryver, met
een Tytelboexken.

[Vignet: Anagr: Ick strii op sno eerde.]

t’AMSTELREDAM,

_______________________________________________


Voor Dirck Pietersz: Boeck-verkooper, inde
witte Pars op ’t Water, tegen over de
Korenbeurs. 1637.




[fol. *1v: blanco]

[fol. *2r]

DEN EDELEN
GROOTACHTBAREN,

Hooghgeleerden, welwyzen, voorzienigen,
ende zeer bescheyden Heeren,

Mijnen Heeren

SCHOUT, BURGERMEE-
STEREN ende SCHEPENEN

der Stadt

AMSTELREDAMME.

Edele, Grootachtbaere, Hooghgeleerde, wel-
wyze, voorzienige ende zeer be-
scheyde Heeren.
HEt is aenmerkens waerdigh, hoe dat in zoo groot een overvloedt van briefschryvers, zulk een verscheydenheit van stijl gevonden wordt, dat zelfs de gene, die voor zich nemen iemandt te volgen, den zelven, in alles, zoo wel niet naebootsen konnen, of men ziet in ieder van henluyden een merkelijk onderscheydt en eygenschap. ’t Welk waerschijnlijk voortkomen moet uyt de natuer: Die, gelijkze in zoodaenigh een gelijkheit der menschelijke Lichaemen, aen elk der zelver gegeven heeft zijn eyghen omtrek, en een verscheyde beeltenis en wezen; alzoo ook gelijk onderscheydt gemaekt heeft in ’t geluyt der stemme, in ’t maekzel der letteren, en in al de werken der handen ende des vernufts. Maer [fol. *2v] zoodaenigh verschil is zomtijdts ook veroorzaekt door de zeden der eeuwen en Hoven; Want men ziet, dat op zommige tyden omhelst is geweest d’eenvoudigheit in ’t schryven, zomwylen de cieraden, altemets het vloeyend en kort, en zomtijds het ghebroken en besnoeyt spreken, dat veel eer verwondering baert, dan het verklaert ’t geen ’er by verstaen moet worden. Alzoo prijst een ieder, ’t zy hy van, oft naer de konst schrijft, die manier, daer hy meest toe gedreven wordt, door zijn eyge neyging, oft door het oordeel, dat de neyging en gewoonte volght: dewijl ’er niets en is, dat de hoedanigheyden des gemoedts, en de verscheidenheit van ieders aert meer ontdekt, als het schryven en spreken. Daerom ziet men Plato onder de groote meesters der welsprekenheit, ook in den brieven toonen zijn’ zoo zinrijken, volkomen, maettalligen en zoeten stijl, Demosthenes zijn doordringentheit en de deftigheit; en zoomen die van Aristoteles zaege, zoumen, misschien, geen ander voorbeeldt van een’ volmaekten stijl behoeven te zoeken. Alle andere Griecsche schryvers hebben elk hun eygenschappen en onderscheydt. Onder den Latijnen steekt Cicero, mijns oordeels, ver boven allen anderen uyt in allerhande slagh van schryven, om zijn uytmuntenheidt in ’t spreken, overvloedt en verandering; maar byzonderlijk in’t briefsschryven, om de eygenschap zijns stijls, gepast naer allerley stof, om het uytdrukken der hartstoghten, om zijn levendige geestigheidt, bevallijkheidt, boerterijen, schrandre spreekwoorden, staetkunde, ende alle andre deelen, die in den brieven te prijzen zijn. Midts ’t welk hy alleen de bron en spiegel is aller volmaektheden in dees konst; hoe- [fol. *3r] wel men in den brieven van verscheide Roomsche Raedsheeren, aen hem geschreven, wel zien kan, dat’er te zynen tyde, vele waeren, die hem zeer nae by quamen. Na hem zijn’er veel andere, in verscheyde eeuwen, voortgekomen, gelijk eerst Seneca ende Plinius, nae hen de heylige Outvaders Cipriaen, Ieronimus en Augustijn; nae deze Simmachus en Kassiodoor; ende langh daer nae, doch niet al in een eeuw Petrarca, Aeneas Silvius, Politiaen, Bembus, Erasmus ende Lipsius: Maer niemandt van hun allen, heeft hem, op ver nae, inde voorverhaelde deelen, konnen volgen. By ons en onzer voorvaderen tyden hebben verscheide Italianen, Spanjaerts en Franssen gepooght de zuyverheit en konst der Grieken ende Latynen, in hunne bastaerdtalen uyt te drukken, hoe wel oft qualijk, laet ik tot oordeel van den Lezer. Erasmus en andere hebben in ’t Latijn, geleerdelijk, en Guarini en Tasso Italianen, elk, op een’ byzonder manier in hun tael, d’een wijdtloopigh, en d’ander in ’t kort, dees konst van ’t briefschryven verhandelt, maer niemandt, dat ik weet, in d’onze. En, midts dien, my in den zin geschoten wezende, ’t geen verhaelt van Diogenes Cinicus, dat hy de gantsche Burgery van Corinten bezigh ziende met het versterken dier Stad tegens den aenloop van Flips van Macedonien, hen met belegering dreygende, om in zoo groot een menighte van inwooners niet alleen ledigh te schynen, zynen ton, die hem voor lijf bergingh en woonplaets diende, heen en weder rolde, door de geheele stadt, heb ik, merkende, dat, in dees schrijfzieke eeuw, ieder een doende was met boeken te maeken en uyt te geven, niet konnen naelaten, [fol. *3v] ook mynen ton rollende, iet aen den dagh te brengen. Ende, gelet hebbende, dat ’er naeuwlijx eenigh ander stof in onze tael onverhandelt overigh was, als de konst van briefschryven, de zelve, als wezende een gedeelte mijns beroeps, ter handt ghenomen en afghevaerdight. Welk mijn werk ik uwer Ed: Erntv: Gr: Achtb: midts dezen toeeygen. Verzoekende dat uwe Ed: Erntv: Gr: Achtb: niet en believen te zien op de geringheidt der gifte, maer op ’t toegedaen gemoedt des gevers, die uwe Ed: Erntv: Gr: Achtb: in des Allerhooghsten, ende zich zelfs in uwer Ed: Erntv: Gr: Achtb: schut bevelende, ende hier mede, betuygende is altijdt te zullen blyven

            Uwer Ed: Erntv: Gr: Achtb:

                Dienstschuldige

                        D. MOSTART.

    In Amstelredam den 20. van
Zomermaent, des Iaers 1635.



[fol. *4r]

Op

Den Nederduytschen

Zendbrief schyver.

Van den Heere

DANIEL MOSTART

Geheymschryver de Stadt Amsterdam.

KLoeke vondt der reisbre spraeken,
Die haer’ stomheidt hoorlijk maeken
    Meenigh’ hondert mylen veer,
    U toe, wijd’ik d’oppereer
(5) Onder al, wat ’s menschen listen
Uyt hun brein te puyren wisten.
    ’k Zet geen’ geestigheit zoo hoogh,
    Als dat luistren in het oogh.
Maer, tot noch toe, was dit praeten,
(10) In ons Hollandsch enkel blaeten
    Van een wildt en laf geluydt.
    Dat het voortaen innekruydt
Zyne zinnen, ten verstande
Lieffelijk belezen, van de
    (15) Smaek der welgeschikte klank;
    Heb de schrandre Mostart dank:
Die ons geur van schrift leert kennen,
En de Nederduitsche pennen,
    Aerdigh, met de sneedigheen
    (20) Zijns vernufts, dus heeft versneen.

                                P.C. Hóóft.



[fol. *4v]

Op den Zendbrief schyver

van

DANIEL MOSTART,

Secretaris van Amsterdam.

O Weeligh Amsterdam, mijn hope,
Ghy glory van ’t vermaerde Europe,
    Die dartel zijt door soo veel keurs;
    Nu stof niet op u rijcke beurs,
(5) Noch op ontelbaer tal van zielen,
Noch wijde waelen, swart van kielen,
    Noch huyzen aen de lucht gebouwt,
    Noch op uw opgestapelt goud,
Noch al den oegst van ’t vruchtbre Polen,
(10) Noch d’eere der doorluchte schoolen,
    Noch Keiserlijcke wapenkroon,
    Noch wysen Raed vol aerdsche goôn,
En al het geen soo openbaer is:
Maer stof, om dat uw Secretaris,
    (15) Uw zendbriefschryver treed recht door,
    Op ’s Roomschen Burgemeesters spoor,
En volght den vader van ’t welspreken,
Soo dat ick hem de schaduw reken
    Van Cicero, die omme siet
    (20) En belght sich om dien volger niet,
Die, door het voorschrift sijner brieven,
Kan allerhande pen gerieven,
    En houden soo de rechte Maet,
    Dat elck ontmoet word nae sijn’ staet,
(25) En rechten eisch van schryvers stoffen.
Uw MOSTART heeft het wit getroffen,
    Daer menigh geest vergeefs op mickt.
    Sijn styl staet vast en onverwrickt,
Gelijck een suil van uw’ gestichten.
(30) Ontfang hem onder d’andre lichten,
    Daer uwe stad meê is vereert,
    En eer hem, die uw burgers leert.

                                    Iuste.



[fol. *5r]

Aende Heere

DANIEL MOSTART,

Der Rechten D. en Secretaris der Stadt
Amsterdam, op sijn Nederlandt-
schen brief-schryver.

INdien ons lichaem waer zoo vlugh als de gedachten,
’t Gebruyck der brieven waer van magere waerdy:



[fol. *5v]

Op den Secretaris van

DANIEL MOSTART,

Secretaris van Amsterdam.

DE klaer’ Apol, omringht van ’t heylegh negen tal,
Die hoorde
Medicis met pit van reden drijven;



[fol. *6r]

In Librum Ampliss. Doctissimique Viri

DANIELIS MOSTARTII,

Reip. Amstelodamensi à secretis,
de scribenda Epistola.

Petit C11

SCribite vulgares animae. tunc scribitur apte,
            Cum genio loquitur litera quaeque suo.
Decurrit gravibus regalis epistola dictis,
            Et tetricae dictant verba severa togae.

(5) Acer honoratum sermo compellat Achillem.
            Acrius ad Phrygium scribit Elisa ducem.
Mitius Oenone Paridem formosa salutat.
            Mitius Aegidem Cressa puella suum.
Intererit multum Davusne loquatur an ipse

            (10) In tabulis duro litiget ore senex.
Purpura grandiloqua est, lenis praetexta, severus
            Miles, amans facilis, vir gravis, aequa parens.
Ut difformis honos, sic dispar forma decori est,
            Atque aliis scribi vocibus illa cupit.

(15) Haec populos, Mostarde, doces. haec, optime scriptor,
            In mediis praestans Amstela discit aquis.
Scripsimus ad normam pueri. te praeside vocum
            Discimus exacta scribere lege viri.


                                                                            C. Barlaeus.

_________________________________________________

In Libellum

D. MOSTARDI

De Secretario, secundo excussum.

PAnde tuos sperate iterum Mostarde libellos,
            Aut iterum fructus pande libelle tuos.
Non moritura alio sic laus nova panditur aevos
            Sive tuos pandas, sive libelle tuos.



[fol. *6v]

Briefschrijvers korte les.

SEcretaris, brieve schryver,
Die uw’ Meester dient met yver:
    Aen die af zijn Meesters tolk,
    Oor voor’t jegenwoordig volk.

Continue
[p. 1]

Nederduytsche

SECRETARIS

Oft

Zendtbrief schryver.

Eerste Boek.

ONder alle wijzen ende slagh van schryven en is gheen ghebruykelijker, als ’t schryven van Zendbrieven; door dien men weynigh menschen vint, die hunnen vrienden niet zomtijdts te kennen geven hun begeerte oft gebrek.
    Die Zend-brieven schryven, doen het voor hen selven, oft als dienaers van groote Heeren, Staten en Steden. Dese laetste worden Secretarissen genaemt, ende zijn, van allen ouden tyden, by den Latijnen scribae ghenaemt gheweest, gelijk blijkt uyt de gheschiedenis door Livius beschreven, van Scaevola, die den scriba, dat is Secretaris, in plaets van den Koningh Porsenna doodde.
    Eenige willen, dat het woordt Secretaris zijnen oorsprong heeft van ’t woort secretus, anderen van die secreten, die door zijn handen gaen. Maer het is zeker, dat het woordt Secretarius, by den Latijnen, nocht inde eerste goede eeuw, die ik met Augustus eyndige, nocht in de tweede, die ik met Trajaen sluyte, in de voorstaende beduydenis, ghebruykt is geweest. Waer uyt ik geloof, dat het, ghelijk veel andere woorden, ingevoert is door [p. 2] den Gotten, die Italien verwoest, ende de Latijnsche tael verdorven hebben. ’t En waer men het wilde doen daelen van ’t woordt secretarium, wezende de plaets, daer de Rechters zich plaghten te vervoegen, om recht te doen; alzoo gheheeten, om dat aldaer de geheymschriften der Overheyd bewaert wierden. In welke beteykenis dat woordt ghestelt wordt in het wetboeck vanden Keyzer Justiniaen, genaemt Codex. Van dees plaets en schriften is, waerschijnlijk, jae noodigh dat bewaerder gheweest zy die schrijver van den geschriften des gemeenen besten, die, als voren, eerst scriba is genoemt geweest. En om dat niemandt, als hem, geoorloft was in het voorsz secretarium, oft Secretarije te gaen, gelijk hy daer van ook de sleutels hadde. Zoo zoude het wel konnen zijn, dat de naem van Secretaris zijnen eersten oorsprongh heeft vande zorge, die zoodaenigh schryver van de Secretarij hadde. Naer ’t voorbeelt van den welken, misschien daer nae, de Prinssen, die van hunnen dienaeren Secretarissen hebben beginnen te noemen, die, hunne brieven schrijvende, ook bewaerders moesten zijn van hunne Secretarije. Mijn voornemen dan zijnde te beschryven het ampt van zulk eenen Secretaris in ’t schrijven van zendbrieven, zoo zal ik van de regelen, daerin de konst van dien bestaet, als wezende het noodighste deel zijns ampts, spreeken; eerst in ’t algemeyn, en daerna, in ’t byzonder, van yeder slagh der selver brieven.
    [Bepaling eens zendbriefs.] Een Zendbrief is een begrip, uytgebreyt in geschrifte aen den afwezenden.
[p. 3]
    Het alghemeen eynd van den ghenen, die zendbrieven schrijven, is, om verstaen te worden van den afwezenden.
    ’t Geen daer wy te lichter door verstaen worden, is het behoorlijk maekzel van letteren, d’orde, het onderscheydt der woorden, ende het duydelijk te kennen geven van onze meeningh.
    Dees kennis zoude schijnen genoeg te zijn tot het schrijven van brieven, voor den ghenen, die geen ander wit en hebben, als om verstaen te worden; ’t welck als voren algemeen, ook noodig en ’t voornaemste is voor allen den genen die schrijven. Maer alzo het geen, daer in men zoekt verstaen te worden, strekt tot verscheyden eynden, namelijck om iemandt te ontbieden den voortgangh van zekere zaek; waer toe een fraey verhael noodig is, oft, om raedt te plegen in zekere handelzaek, oft om te versoeken, oft om te vertroosten, en diergelijcke. Ende, in allen zaken, om te doen gelooven en vroedt te maken het geen men schrijft, ’t welk een werk van konst en kennis is, zo is daer toe noodig een konstighe ende cierlijke manier van spreken. De Zendbrieven (zoo ik geloof) en hebben geen bepaelt onderworp [Subject]; want ment schrijft van allerhande stoffen [Materien] ende voorvallen. Ende al ’t geen, daer van onder den menschen handeling valt, wort gehandelt mondelingh oft by geschrifte.
    De Secretaris dient zijnen meester in beyde, hoewel het schrijven hem meest eygen is. Derhalven zeg ik het onderworp eens Secretaris te zijn de zaeken van zijnen Heere: [p. 4] En het eynd de zelve te schikken ende beleyden tot zijnen dienst en voordeel, ende naer zijn geliefte.
    De ervarenheyt van ’t schryven en stel ik niet in het maekzel der Letteren, in ’t schikken der zelve, nocht in de vaerdigheidt van met de pen konstelijk te konnen trekken, hoewel het zeer cierlijk is ende wel staet. Maer in ’t wel bereyden ende schikken der zaeken, in ’t wel ghebruyken der plaetzen van beweging, der manieren van vroedmaekingh, in de kracht en ’t cieraet der woorden, en in de konstighe formen van spreken der rederijkkonst. Vande welke de Secretaris redelijke kennis behoort te hebben, ende daer in taemelijk wel geoeffent te zijn.
    Hy en behoort ook niet onkundig te wezen van de Staetkennis: Maer dewijl in de handelzaken van staet, ende ook van byzonderen voornemelijk gelet wordt op de rechtvaerdigheit, die een richtsnoer is van alle handelingen, en van ’t Burgerlijk leven; welx wetenschap haeren oorsprongh heeft uyt de bronnen der Zede [Ethica] en Staetkonst [Politica]. Zoo behoort de Secretaris daerom, en om dat de wereldt door wetten bestiert wordt, ook niet onbewust te wezen van de konst der Rechtsgeleertheydt. En oft hy daer in niet volkomelijk geoeffent moght wezen, alzoo dees wetenschap een’ gheheelen mensch vereyscht, zoo moet hy, ten minsten, daer van zoo veel kennis hebben, dat hy de stoffen van dien konne vatten, ende daer van beter spreken en schrijven, als een die’er maer taemelijke kennis van heeft.
[p. 5]
    Eyndelingh, om dat hy van alle zaeken, daer redenen van vallen, schrijven moet, zoo ist ook noodig, dat hy, al ’t geen hy schrijft, genoeghzaem verstae. Want alsmen niet verstaet, watmen schrijft, zoo moet immers het geschrift onbequaem, onaertigh, onaenghenaem, nuchteren, van weynigh zins, en met veel onnutte en ydele woorden gestoffeert wezen. Waer uyt men dan lichtelijk de kleyne kennis des schrijvers afnemen kan.
    Behalven de voorsz wetenschappen, voor zoo veel hy ’er als boven van behoort te weten, moet hy ook vele dinghen gezien, waergenomen, gehoort, ende daer van aenteykeninge gedaen hebben, en de ledige uren, die hem overschieten, besteden in ’t lezen van History schrijvers, Redenaers, Poëten, en anderen, zich oeffenende in alle fraeye wetenschappen; maer meest in die gene, die hem dienstigh zijn tot zijn beroep: Voornemelijk wordt in een’ Secretaris zeer geacht de kennis van verscheyde talen; niet alleen van zijn aenghebore, waer in hy voor al meester behoort te wezen, maer ook van de ouwde, ende byzonder vande Latijnsche, die door geheel Christenrijk gebruykt wordt; ende den Secretarissen heel gemeen behoort te zijn.
    Belangende de konst van ’t schryven, zoodanig de stoffen [* Materien] zijn, zodanig moeten ook wezen de formen van spreken. De konst des Secretaris bestaet daer in, dat hy sijnen stijl voege naer het onderwerp, [   subject] ende naer de persoonen, en de zelve, naer den eysch schikke. Zulx dat hy zomtijds nedrig zy, ende, als langs de aerde, kruype, zomwylen dat hyze verhef- [p. 6] fe, altemets dat hyze uyt spreyde, ende op een ander tijdt, dat hyze inbinde. Welke wetenschap niet konnende bekomen worden, zonder langhdurigh blokken en gestadighe oeffening en moeyte, is ’t noodigh dat hy veel leze, en verscheyde schryvers doorloope, ende in yeder van henlieden waerneme ende vergadere d’eyge schoonheden ende volmaecktheden. Doch ’t geen tot het welschryven, ende eenen goeden stijl aen te wennen, zeer veel helpt, is ’t vertaelen van goede boeken, uyt de Latijnsche in onze tael; alzomen daer door verkrijght d’eygenschap, volheydt, een luyster der woorden, een vaerdigheydt in ’t verbreyden der begrippen, ende in ’t vinden en maeken van nieuwe wyzen van spreeken. Maer het beste ende uytmuntenste middel van ’t wel stellen, is ’t veel schryven, en den stijl te oeffenen in allerhande slagh ende manieren van schryven. Want men veeltijts gezien heeft, ende noch dagelijx ziet, dat eenigen, zonder konst ofte geleertheyd door ’t ghestadigh schryven ter Secretarijen daerze toegang hebben tot den brieven, die van allen gewesten aen hunne meesters geschreven worden, oft daer menze hen soo wanneer zyze beantwoorden zullen, ter handen stelt, tot het wel schryven geraeckt zijn. Door dien zy uyt de zelve zodanighe begrippen en manieren van spreken konnen vatten, dieze, zoo’er maer eenig oordeel by is, met weynig veranderings konnen hervormen, en hun eyghe maeken. ’t Welk nochtans korter en beter gedaen kan worden door ’t beblokken en lesen der brieven van oude en gheleerde schryvers: Want [p. 7] uyt de geleertheydt spruyt een overvloed der begrippen, en ’t passen der manieren van spreken naer den zin en aert der dinghen. Dies moetmen goede schrijvers verkiezen, en in de zelve waer nemen d’orde en wijze, by henlieden ghehouden, allenxkens innemende de zinnen, formen en konst.