HUGO DE GROOT: NEDERLANDSE POËZIE

Zeilwagengedichten
Bewys van den waren Godsdienst mitsgaders Christelicke gedichten, en gesangen (1683)
Klaghte der Vrouwe van Mechelen
Versoek-schrift van Maria van Reygersberg, om Louvesteyns uytgang
Aanspraak aan de kist
Gedichten van Vondel
Uitgegeven door A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden.
Met bijdragen van P. Koning.
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.
Zie ook: Grotius Latijnse poëzie.
Continue

DE ZEILWAGENGEDICHTEN

Vertalingen van de
Latijnse gedichten verschenen:
    1. compleet als bijschriften bij de gedrukte prent (1603);
    2. voor een deel in het Toneel der Steden van Blaeu (1652);
    3. in de vertaling van Prudens van Duyse (1846);
    4. gedicht XIX in de vertaling van Johannes Vollenhove (1686).



Bijschriften bij de Nederlandse prent (1603):

Wtlegginge der Wintwagens van sijn Vorstelijcke Ghenade.
Wt het Latijn.
I.
Aen den doorluchtichste Vorst
Maurits van Nassauwen, &c.

Genadelyckste Vorst, en seer geliefde Vader
Van t’lieve Vaderlandt, en onser al te gader,
ORAENGIE, die gevreest werdt van de Spaensche macht;
De welcke d’ander Werlt heeft onder t’jock gebracht,
So ghy tot korter stondt de sorgh van Hollandts saecken
Kondt stellen uyt t’gemoet, en t’hart gerustigh maecken,
Dit bladt ootmoedigh bidt, dat ghy u oogen slaet,
Op t’geen dat hier gedicht van u Windtwagen staet.
Ick sal een ander tijt met hooge schoenen treden
In t’schrift van uwen Krijgh, en d’overwonne steden,
En t’groote krachtigh heyr vernielt op t’Vlaemsche strandt,
Den slagh oock dien ghy slought in Turnhouts dorre landt.
Die sal een voorspel zijn: midts dat ghy wilt verdragen,
Dat ick my dus seer haest te mogen u behagen.

II.
Hoort die nakomen sult, de Wagens vande Goden,
Die in een kort gedicht u werden aengeboden.
Der Goden moeder Ops, en Attys haer gesel,
Door vreemde geest verwoet gaen met de Leeuwen snel.
Met Adlers Iuppiter placht door de locht te varen.
Dolphijnen trecken voort Neptunum door de Baren.
De Muylen voeren met de schoongehoornde Maen,
Als sy wil na het bedt Endymionis gaen.
Diana tot haer vlucht de Herten selfs gaet jagen.
In witte Duyfkens heeft Vrou Venus haer behagen:
Haer mede staet ten dienst den schoongeveerde Swaen:
Die oock met Phoebus wil en met de Nymphen gaen.
Mars en den gulden Son doen hare tocht met paerden.
Den dagecrayer houdt Mercurius in waerden.
Triptolemus wel eer die t’ploegen heeft versint,
En Ceres als sy socht Proserpinam haer Kindt,
En Esculapius met Slangen heeft gevaren,
Als oock Saturnus doet den Vader vande Iaren.
Lyaeus t’hooft gecranst met Wijngaerdbladren bandt
Met Tygren heeft gereen door t’Indiaensche landt,
Met al sijn groot gevolgh der Satyrs wildt van sinnen,
En t’leger Maenadum gekleet met huydt der Hinnen.
Wat is Slang, Vogel, Visch, Muyl, Hert, Leeu, Tygre, Paerdt?
GRAEF MAURITS is alleen die met de Winden vaert.

III.
De Spaegniaerdt als hy sagh, dat die van Hollandt gingen
Wijdt heerschen door de Zee, en d’ongeremde plas,
Ick sal hem, seyd’ hy, noch te lande gaen bespringen,
Daer hem noch zeyl en baedt, noch Windt en comt te pas.
Bedrieght u selve niet: wilt u niet seer behagen:
Hier is doch niet voor u. Ia d’Aerden is ons mee.
Denckt ghy om Leyden niet, so denckt om dese Wagen:
Als t’volck van Hollandt wil, so werdt oock d’aerde Zee.

IIII.
Het Hollandtsch volck dus lang had door de Zee gerent.
Geen wegh des Oceaens voor hen was onbekent.
Het Amsterdamsche schip na Westen is gevaren,
En ver aen d’ander kant na d’Oosterlijckste baren.
En daer de Straet bedwingt de Werlt van Magellaen,
En na t’volwindigh meer daer Iava leyt gegaen,
En daer des Ganges stroom sich spoeyt het goudt te losen,
En onder t’Beersche licht daer t’water is bevrosen:
En als het in de Zee niet meer voor sich en vandt,
So ging t’volck om de konst noch zeylen over landt.

V.
Als t’Schip werdt voor de wint door t’natte velt gebracht,
So rijst het water op, geperst door snelle kracht.
Men siet daer tegen t’hout opstijgen d’hooge baren,
Die door haer waterbergh benijden t’haestigh varen.
Hoe dat het stercker waeyt, hoe t’grooter golgen maeckt,
So dat de windt altijdt door windt in hinder raeckt.
Den Vorst had dat gemerct: (wat soud’ hy doch niet mercken,
Dien d’Aerden is bekent, en al des Hemels percken?)
En niet geleden dat de Windt so luttel doet:
Maer door dit edel werck getuyght sijn hoogh gemoet.
Hy heeft daer mast en zeyl doen stellen op de Wagen,
Of heeft de raen gheset om t’boveschip te draghen.
T’zy schip, of wagen dan, t’gaet over Hollandts strandt,
En weet niet dat het draeght den grootste van het Landt:
Den Vorst is aen het roer, en tusschen beyde gaende
Siet onder sijn gebiedt t’landt ende t’water staende:
En keert sich dickwils om, en siet hoe snel hy gaet,
Hoe grooten wegh alree hy achter ruggen laet:
Nochtans hoewel men hoort den Wint het strant door luyen,
So voelt hy t’minste niet van d’ongestuymde buyen:
Niet dat de Windt hem vreest te raecken sulck een Heer:
De Wagen en de Windt die loopen even seer.
Dan siet hy altemet, sich kerend’ tot de golgen,
Dat hem op t’derdendeel de schepen niet en volgen:
En als m’er wel op let, t’Schip tegen t’water klimt:
De Wagen valt voor windt: T’een vlieght, en t’ander swimt.

VI.
Die oyt sien vliegen heeft op t’Hollandsch strant de Wagen,
Dewijl dat d’ebbes kracht de Zee gaet zeewaert dragen,
Op een so kleinen wegh, also op d’eene kant
De Zee, aen d’ander zy den Duyn benaut het strandt,
Verschrickt hem dat het hout gevoert werdt van de Winden,
En datmen nau genouch op d’aerde t’spoor kan vinden.
Maer denckt wat soud’ het zijn, als op een even veldt,
Of een wijdstreckend’ hey, de Wagen waer gestelt.
Men soud’ al met gemack den windt ten halven breken,
En al met eenen bocht voortgaen op sesthien strecken:
Iae oock met tegenwindt sou t’werden gelaveert,
Als t’zeyl op ons gebruyck wierdt na de windt gekeert.
Ist wonder dat men siet, hem so veel wonders maken,
Wiens spel dat selver is so vol van ernste saken?

VII.
Ghy die niet veel en houdt van Scyllaes avontuyren,
Centauren, en Chimeer, en van Minoôs stiefkindt,
Siet hier een wonder werck van tweederley natuyren,
Op datmen u niet meer so wangeloovigh vindt.
Aenschout het crat, en d’as, de lindts, en de beslagen:
De waering, d’overloop, de mast, het roer, de kiel.
Het Zeyl is aen het Schip, het Zeel is aende Wagen,
Het eene gaet met Windt, en t’ander met het Wiel.

VIII.
Die t’Vaderlandt beschermt, de doot sijns Vaders wreeckt,
In t’Ooste werdt geeert, en werdt gevreest in t’Weste,
Die ist die nu bezeylt des groote Waters veste,
Daer hy het Hollandsch strandt met sijne wielen breeckt.
Met opgetoge zeyl gaet sijn snelle Wagen,
Met een Zuydweste windt deursnijden t’zachte zandt.
Eer dat ghy omme siet, terstondt verdwijnt het landt,
En van de koelte werdt de koets so ras gedragen,
Dat ghy den duyn verliest, en siet nu daer, dan hier.
Wie sou t’gelooven doch? Ick hebt gesien dees Wijlen,
Dat in twee uyren tijdt gereyst zijn veertien Mijlen.
De Wagen ongeschut ontloopt haer Winden schier:
En al dat ergens vlieght, en al dat swimt de same,
Het eene door de Locht, en t’ander door het Meer,
T’wijckt dese Wagen al. Dan een loopt wel so seer,
Dat is de Wagen van GRAEF MAURITS groote Fame.

IX.
Doen hier de Walvisch lag, soo groot schier als het strandt,
Daer Catwijck houdt den naem van t’oude Vaderlandt,
En sagh men nergens na den Zeeman so verschieten,
Als doen hy vliegen sagh de Wielen met de sprieten.
(5) Hy seyd’ is dat een werck als Argo, of noch meer,
Dat Pallas heeft gemaect haer grijsen oom ter eer?
Is dit de Wagen niet, waer mee den Heer de baren
Met sijnen drietandt heeft laetst over t’landt gevaren,
Doen al het volck verschrickt, als voor den jongsten dagh,
(10) Den omgeroerden grondt van d’Aerde beven sagh?
Sie ik de Nymphen niet daer onder t’vaenken springen,
En Triton op den hoorn met heesche stemme singen?
T’mach zijn dat Boreas Erichthin dien hy mint,
Of Chlooin Zephyrus gaet soecken met sijn wint.
(15) T’mach zijn dat Aeolus met flesschen is gecomen
Alhier, en van Neptuyn sijn afscheyt heeft genomen.
Hy rade meest al mis. dan een ding was gewis,
Want dit een Wagen doch der groote Goden is.

X.
Als dese Wagen liep,
Den Schipper uyt Zee riep:
(Want hy te seer sijn baken,
Dees Wagen sach genaken.)
T’is al verloren nu,
Een ongestuynde Buy
Heeft al het lant verdroncken,
En t’strant de zee geschoncken.
Nu Schipper zijt te vreen:
Want ghinder isser een,
So lang hem Godt wil sparen,
Kan t’lant niet qualick varen.

XI.
O Span der Winden snel, die in de Wagen gaet,
Die door de wijde locht, door d’ongebaende velden,
Voert met u sterck geblaes, wiens loop noyt stil en staet,
Den Veltheer van het Lant, den grootsten Heldt der Helden;
Gaet na de Sterren toe, en d’alderhoochste vlam,
En segt het hemelsch volck, en al die jonge Sonnen,
Segt dat een groote Spruyt, uyt der Nassouwen Stam,
So schoonen stercken lant door t’Swaert heeft overwonnen:
Dat hy Neptunus zee heeft onder hem ghebracht:
Dat nu t’rijck Aeöli voor hem heeft moeten swichten,
En al der winden aerdt. Daer rest niet voor sijn macht,
Als t’gout verwulfsel noch en d’onghebluste lichten.
Het comt hen mede doch al toe met groot ghelijck.
Maer wy het Hollandsch volck, en t’Nederlandsch geslachte,
Wy bidden, dat hy noch den tocht nae s’hemels Rijck
Wtstelle voor een tijt, en hier met ons verwachte.
En dat hy zy te vreen den Hemel door t’verstant
Te boven zijn gegaen, dewijl hy al het dwalen
Der Sterren, en des Maens, en oock des Sonne brandt,
Met een groot onvermoeyt vernuft gaet achterhalen,
Navolger van wel eer Euclides stout bestaen,
En het Wiskonstigh spits des Geests van Syracúse,
En overwinner in de voorghetrede paen
Van t’hoogh-gemoet verstandt gesproten uyt Pelúse.
Laet hen veel liever hier een Vader s’Vaderlandts,
En Schermheer zijn genoemt van t’volck en d’Heere Staten:
Laet hem t’hooft cieren hier met eenen laurenkrans,
So dick den Castillaen sal moeten t’veldt verlaten:
En tot des Zegens merck in t’Eylandt van den Rhijn
Laet dese wagen hem tot een Triumph-coets zijn.

XII.
Hadt dese vondt geweest den ouden tijdt gewesen,
Een groote watervloet en stont hun niet te vresen.
Wilt dit met peck, en lijm, besluyten, en bedecken,
Tsal op u nat en droogh voor schip en wagen strecken.
Wie sou dan vresen noch ondiepte, zandt, of strandt,
Als t’radt liep over zee, en t’zeyl liep over t’landt?

XIII. Dit is een recht toneel des Aertrijcx. Waer het mijn,
Ick sou ghelijck den Rus een Wagewooner zijn.

XIV.
De Wagen spreeckt.
Maeckt Iupiter een plaets in t’hemelsch vyer voor my,
Op dat ick by de twee een derde Wagen zy.
Ghy moocht my mee met haer in t’Noorden wel gaen setten,
Dat my bestove raen het water niet en letten.
(5) Ick heb nu al geleert te mijden s’waters kant
Dewijl ick hier mijn reys droogh vorder over strandt:
So sal my niet geschien, dat my niet soude lusten,
Te raken t’Westersch stroom ontrent de Spaensche kusten.
Doet my de eer dien ghy den Dolphijn en den Stier
(10) Wel eertijts hebt gedaen, en t’goudgevelde Dier.
Arion, Hellen mee te voeren, of Europen,
Is t’meer als onder t’jock van sulck een Heer te lopen?
Dit is genouch: maer doch alleen de reden niet,
Also de krans coemt toe de geen die snelste vliet.
(15) Den Arendts vlucht en mijn en kanmen niet veel liegen:
Oock Ledaes lief de Swaen en sal t’my niet ontvliegen:
Noch Perseus snel gehielt, die door den Hemel vaert:
Noch van Bellerophon het ongetemde paerdt,
Is hy gestert die oyt de paerde span versinde,
(20) Denckt wat dat ick verdien die eerst vaer met de Winde?
Men siet in ’t hoochste dack Argo geschildert staen,
De welcke dorst alleen door natte wegen gaen.
Wilt ghy niet ick en sal de Bergen niet vergaren:
Maer met mijn As en Windt nae s’hemels percken varen.

XV.
Dat my bestove raen het water niet en letten.
Ick heb nu al geleert te mijden s’waters kant
Dewijl ick hier mijn reys droogh vorder over strandt:
So sal my niet geschien, dat my niet soude lusten,
Te raken t’Westersch stroom ontrent de Spaensche kusten.
Doet my de eer dien ghy den Dolphijn en den Stier
Wel eertijts hebt gedaen, en t’goudgevelde Dier.
Arion, Hellen mee te voeren, of Europen,
Is t’meer als onder t’jock van sulck een Heer te lopen?
Dit is genouch: maer doch alleen de reden niet,
Also de krans coemt toe de geen die snelste vliet.
Den Arendts vlucht en mijn en kanmen niet veel liegen:
Oock Ledaes lief de Swaen en sal t’my niet ontvliegen:
Noch Perseus snel gehielt, die door den Hemel vaert:
Noch van Bellerophon het ongetemde paerdt,
Is hy gestert die oyt de paerde span versinde,
Denckt wat dat ick verdien die eerst vaer met de Winde?
Men siet in ’t hoochste dack Argo geschildert staen,
De welcke dorst alleen door natte wegen gaen.
Wilt ghy niet ick en sal de Bergen niet vergaren:
Maer met mijn As en Windt nae s’hemels percken varen.

XVI.
Aan den gevangen admirant.
O Konincklijcke stam van Arragoen, die Kleven,
En al t’Westfaelsche landt nu laestmael hebt doen beven,
En t’water daer den Rhijn sijn eerste hoornen staen,
Hoe haest is dijne pracht Mendoza nu vergaen?
In onses Vorsts Triumph werdt ghy geleyt gevangen,
De Wagen die u voert is met een zeyl behangen,
En hadt ghy sulcken een gehadt op t’Vlaemsche strandt,
Ghy hadt daer mee seer wel ontvloon des Winners handt.

XVII.
Nu laestmael was op t’Strandt een ongepaerde Wagen,
Men siet een heele Vloet nu vande Windt gedragen.

XVIII.
O Son, zijt niet verbaest: siet vry de Wagen aen:
Want had ghy sulcken een, den dach sou sneller gaen.


DE REYS.

Hoort wonder, doch by my gesien, en wel bekent,
Hadt ickt noyt selfs gesien men deedt my noyt gheloven.
Daer Hollandt streckt nae t’West met d’Oceaen belendt,
Dit noemen wy de Zy, het is oock daerenboven
De rechte Zy vant Landt; de Zee alhier ons scheyt
Van t’Rijck van Engelandt, met golgen ende baren.
Neptun die laeft hier t’zandt dat droogh en dorstigh leyt,
En nu de watren dwingt, nu wijt en breet laet varen.
Sijn palen hy hem selfs gestelt heeft, dese wal
Selfs groeyend’ uyter Zee bedwingt sijn onbedwanckheyt.
Een mijlken vanden Haech men Schevring vinden sal,
Alwaer van versche visch de best’ en meeste vanck leyt:
Van hier tot Petten toe, of aen der Zypen dijck
Men veerthien mylen telt, waer van elck op een uyre
Een ganger clouck en radt pas soude gaen, ghelijck
Een Kempenaer, of een van Luyck, of sijn gebuyre.
Dees wegh men vliegen most ter wagen; elck sat neer;
Voor d’oogen Hemel was, en strandt met des Zees wichte.
T’seyl stont so ras niet ront, de Vyerboet was heel veer.
Ia d’pincken, en t’gants Dorp van Schevring uyt t’gesichte.
My docht hier of de Windt hem belchde dat hy niet
Sijn eygen vracht en voerd’, en scheen geheel te ruysschen,
Bycans gelijck daer snuyft een pijle die daer vliet
Snel van een fieren booch in Ruysschen en in Pruysschen:
Of als het yser huylt, twelck uyt een half Kartou
T’voorleden Iaer voor Berck en Meurs, nu voor der Graven
Geschoten werdt deur last des Vorste van Nassou,
Maer stracx hier na de Windt en coud’ ons heel begaven.
So ras wy onse streeck nu hadden vast geset,
Aeolus sijn gemoet scheen heel te laten dalen:
Het was meer swoel dan kout, des Wints cracht scheen verplet:
T’zuytwesterlijck geblaes cond’ ons niet achterhalen.
T’was, daer de raders snel ons voerden, stil en sacht,
Sulcx t’somers op een bergh de Windt men siet verflouwen;
De rasheyt van het Wiel nau t’spoor op d’ouver wracht,
Dan daert bol was en gul, twelck ons dan dee weerhouwen.
Alsdan men wolcken sach van stof, het schuym der zee,
Twelck Venus oorsprong gaf, sprong ons dan om der ooren,
Soutwatersregen viel, van stof, van schilpen mee,
Ick docht nu isset waer dat wy van Syrten hooren.
Het Dorp van Catwijck houdt van langen tijt den naem,
En brengt den oorsprong me daer wy van zijn gecomen.
Der cloucken Hessen Landt ter oorlogh seer bequaem
Sandt hier de Bataviers dien wy Hollanders nomen.
Op Brittenburger gront stondt Caius toorn, Seveer
Hadt hier sijn Wapenhuys: zandt, zee daer over loopen:
Steen, yser is vergaen, selfs de rivier dats meer,
De mondt des Rhijns is wech, sijn kil met grooter hoopen
Van duynen hemels-hoogh verheven men hier siet:
De raders loopen nu daer oyt de schepen plaghen,
Tstrandt is aen een verheelt, twelck twater niet toeliet,
Van t’een tot t’ander eyndt bebaent dit padt de Wagen.
Hier na comt Noortwijck aen, wiens Heer is vander Does.
Gegroet zy t’Vaderlandt der grootste twee Poëten:
Ick wilde Santvoort sien te rugge, maer, gans droes,
Wy waren Wijck voorby eer wy dat conden weten.
Ghy Egmondt eel gesticht, die hier de wiegh eerst waert
Vant Christelijck geloof, ghy huis van oudt heercomen
Der Coningen, ick acht u heylgen selfs vervaert
Van sulcken snellen vlucht, dit meynden te zijn dromen.
So vloogh de Wagen voort, schip nochte vogel ras
So veer voorheen niet was wy gingent’achterhalen.
Wie is die niet gelooft t’Siciliaens gebas,
Daer d’Hollantsch Oceaen heeft honden op sijn palen.
Tis Scylla daer genaemt, het welck hier Honsbosch hiet,
De Schipper vreest dees plaets om schipbreeck niet te lijden,
Het hooft ter zeevaert in men bruysschend’ alhier siet,
Het Bosch van hout en steen de baren t’landt doet mijden.
Want anders Nereus soect te doen hier sijn profijt
Met schade van ons Landt, en meent daer in te boren,
Gheen plaets in Hollandt werdt so seer besorght met vlijt,
T’landt anders stont in vrees hier deur te gaen verloren.
Ten waer dit sterck gebou der stormen cracht benaem,
Gants Hollandt waer geen Landt, t’ging als in Noës dagen,
Ia selver het gewelt van steen en d’eycken raem
Breect ende berst van een, en leyt langs strandt verslaghen.
Maer werck op werck gewrocht, hoop steens op steen gehoopt
Maect dat den grimmen moet sijn wil niet kan volbrengen.
Hier werden wy geschut, also t’werck dat hier loopt
Dwers over t’Petmer strant geen voortgang woud’ gehengen
De Moschlen groeyen hier aen boomen, d’oude faem
Werdt by ons metter daet waerachtich nu bevonden,
Sy hebben versch en wit van Petten haren naem:
Lucrijnsche Woesters noyt so lecker smaecken konden.
Hier deun aen leyt de Zijp, in ons tijt weer bevorst,
Twelck nu Landt en dan Zee geweest is tot meer malen,
Den acker korenrijck alhier nae t’water dorst,
Alwaer men t’schobgediert met netten plach te halen.
T’Marsdiep met Lallings ooch, en t’Vlie niet veer van hier
Gelegen is, een gat in storm niet lang om duyren.
Voor dus veel plaets so beeft den Spangiaert trots, en fier:
Wy zeylden al dees wegh ter Wagen in twee uyren.

VAN DEN VINDER.
Het Windtvoortvliegend’ hout heeft Tiphys in de baren,
En Iupiter daer na gebracht in s’Hemels perck?
Maer door Stevijnen konst, is t’over t’landt gevaren,
Want dat noch Tiphys was, noch Iupiter sijn werck.

VAN D’AFBEELDING.
So d’eene Wagen is te sien op t’Hollandtsch strandt,
So d’ander in de plaet van konst seer eener handt.
Dien heeft Stevijn (die t’Wicht, en t’wercken der getalen
Eerst sach, en hoe de Zeen door vloedt en ebbe dwalen,
T’eerdcloot stof roersel mee) gevonden en verzint:
En over t’zandich veldt doen zeylen met de Windt.
De konstigh’ handt de Geyns heeft dese doen gelijcken,
Voor alle Koningen, en alle Koninckrijcken.
Ick acht aen t’zeyl de Windt bedrogen komen sal,
Altijdt te lande vlieght oock desen over al.

VAN DE SELVE.
Ghy siet in konstigh werck Neptuyns geschuymde veldt,
En t’water dat door kracht des bernings werdt geweldt,
En t’hoochgekrulde blaeu, daer t’woest getier der baren
Van t’schoongemarmert nat t’geklanck t’strandt door doet varen.
De pincken spreyden uyt t’bedriegelijcke Wandt;
T’geschildert Scheepken snijdt het water over kant.
De versche vang op t’strandt verwacht aldaer sijn heeren,
En doet t’aensiende volck des hongers lust vermeeren.
Ghy siet wel Hollands vreucht, maer noch het wonder niet,
Dus lang so moocht ghy noch gelooven dat ghy siet.
Siet daer, hoe dat de Windt de Wagen wech gaet rooven,
Want dat t’radt aerde raeckt t’spoor ons nau doet gelooven.
Den Buy werdt in de schoot geschut. Zeyl, en Bezaen
Verbieden het geblaes verloren wegh te gaen.
De paerden achter aen ver hijgen ende sweten,
Die t’opgeblase zeyl te volgen haer vermeten.
Der honden jacht beswijckt, en kan niet langer gaen,
Noch t’branden vanden dorst, noch d’hitte tegenstaen.
Het volck staet al verbaest, en als het eens sijn oogen
Van t’schouspel heeft gekeert, ist schouspel hem ontvlogen.
T’welck altemael de Geyn heeft konstigh nagemaeckt,
En door t’graefyser is’t daer na in t’licht geraeckt.
Men siet de saeck hier self. t’kan geen geloof verkrijgen.
Wat baet het seggen dan? Nu Musa laet ons swijghen.

Tot Leyden, by Hans Christoffels van Sichem, ende
        Hendrick Haestens. Anno 1603.



Willem Blaeu: Tooneel der steden. Amsterdam 1652.

[Fol. 2Gg1r-2Gg1v:]

DE ZEYL-WAGEN

die de doorluchtige Vorst
MAURITS VAN NASSOU,
Prins van Oranje, Graef van Nassou, &c.
heeft doen maken.

DE doorluchtige Vorst MAURITS, Prins van Oranje, Graef van Nassou, Catsemelibogen, Vianden, Diest, Meurs, Buren, &c. Gouverneur van Gelderlant, Hollant, Zeelant, &c. Opper-Veltheer van de legers der vereenighde Nederlanden, en Admirael der zee, &c. nu in een aengenaeme rust sijnde, na soo veel heerlijcke oorloghs-daden, nae ’t winnen van soo veel stercke steden en schanssen, pooghde met een eerlijck vermaeck, den Vorsten betamelijck, de moeyelijckheden der vorige groote en gewichtige beesigheden te versachten. Hier toe liet hy dese Zeylwagen op een wonderlijcke wijse maken, daer hy en de Grooten van het hof sich somtijts in verlustighden. Indien gy acht neemt op de asse, raderen, en diergelijck toestel, ghy sult seggen, dat het een wagen is: maer soo ghy de seylen, en het roer aensiet, en bemerckt dat het de wint doet voortgaen, dan sult ghy toestaen, dat men ’t een schip behoorde te noemen. In voegen, dat men om dese saecken over een te brengen, dit kunstigh stuck een Schip met raders, oft een Zeylwagen, gelijk in ’t gemeen geschiet, moet noemen. Acht-en-twintigh menschen konnen daer bequamelijk in gevoert worden, en dat met sulck een gewelt en snelheyt, als de wint goet is, dat men die niet onderscheyden, ja naeulijcks het bewegen der raden sien kan: want in twee uren kan hy veertien Hollantsche mijlen seylen, te weten, van Schevering, een dorp by ’s Gravenhage, langs de strant der Noortzee, tot Petten.
    De nieuwigheyt en wonderlijckheyt van dit varen oft rijden, oft eygentlijcker beyde te gelijck, scheen ongelooflijck, en trock yders nieusgierigheyt; soo dat veele Grooten, als Princen, en Graven, en de Gesanten van Vranckrijck, Engelant, Denemarcken, ja self van de Keyser, d’ondervinding hier af begeerden en verkregen. Franciscus de Mendosa, Admirant van Arragon, die in de Slagh in Vlaenderen by Nieupoort gevangen was, en omtrent ’s Gravenhage bewaert wierd, had lust en verworf verlof om daer in gevoert te worden. De Poëten versieren, dat Berecynthia, der goden moeder, in een wagen van leeuwen voortgetrocken, en Iupiter van een adelaer door de wolcken gevoert word, dat Diana herten, Venus swanen, Apollo oft de Son paerden, Triptolemus slangen, en Iuno pauwen, voor haere wagens hebben. Maer Maurits alleen verdiende, dat de winden, die over ’t geheele aertrijck vliegen, hem langs de Hollantsche Zeekusten voerden, terwijl ’t gerucht van sijn heerlijcke daden door de gantsche weerelt klonck. De vinder en toesteller van dit overkunstigh stuck wercks was Symon Stevin, een vermaert Mathematicus oft Wiskonstenaer, die Prins Maurits bysonderlijck beminde, om sijn uytnemend vernuft in een wetenschap, die hy niet niet alleen ten hooghsten achte en eerde, maer self oefende. Iacques de Geyn, een kunstigh schilder en plaetsnijder, heeft dese Zeylwagen eertijts in ’t groot uytgegeven. De onse heeft sijn geestigheyt niet vergeten in de gene die ick u hier vertoon, en ghy sult ’er volkomelijck de minste dingen, die de kunst kan voorstellen, in gewaer werden. De lof, die een yder van dit seltsaem werck sprack, was d’oorsprong van vele gedichten: maer boven alle andere munten uyt de gene, die de doorluchige geest van de weergaloose Hugo Grotius, eertijts Gesant van de Koningin van Sweden in Vranckrijk, in Latijn en Neerduyts gebaert heeft; waer van ick die van d’eerste tael, om haer welsprekentheyt, scherpsinnigheyt, en diepe geleertheyt, in ’t Latijnsche Tooneel der steden gevoeght heb: wat de Neerduytsche belangt, die hier terstont volgen, daer van laet ick u self oordeelen; hoewel ick vertrou, dat de verstandige sullen bespeuren, dat dese groote Poëet, door sijne onsterflijcke lof-rijmen, dese Zeylwagen veel verder, dan de snelle winden met al haer blasen vermogen, voert en bekent maeckt.



H. GROTIUS RYMEN
op de selve
ZEYL-WAGEN.

DOen hier de Walvisch lag soo groot schier als het strant,
Daer Catwijck hout den naem van ’t oude Vaderlandt,
En sagh men nergens nae den Zeeman soo verschieten,
Als doen hy vliegen sagh de wielen met de sprieten.
(5) Hy seyd’, is dat een werck als Argo, of noch meer,
Dat Pallas heeft gemaeckt haer grijsen Oom ter eer’?
Is dit de Wagen niet, waer meê den Heer der baren
Met sijnen drietandt heeft laetst over ’t landt gevaren,
Doen al het volck verschrickt, als voor den jongsten dagh,
(10) Den omgeroerden gront van d’aerde beven sagh?
Sie ik de Nymphen niet daer onder ’t vaenken springen,
En Triton op den hoorn met heesche stemme singen?
’t Magh zijn dat Boreas Erichthin dien hy mindt,
Of Chlooin Zephyrus gaet soecken met sijn windt.
(15) ’t Magh zijn dat Aeolus in Hollandt is gekomen,
En van den Watergodt sijn afscheydt heeft genomen.
Hy rade meest al mis. Dan een dingh was gewis,
Want dit een Wagen doch der groote Goden is.

MAeckt Iupiter een plaets in ’t Hemels’ vyer voor my,
Op dat ick by de twee en derde Wagen zy.
Ghy mooght my meê met haer in ’t Noorden wel gaen setten,
Dat mijn bestoove raên het water niet en letten.
(5) Ick heb nu al geleert te mijden ’s waters kant,
Dewijl ick hier mijn reys droogh vorder over strandt:
Soo sal my niet geschiên, dat my niet soude lusten,
Te raken ’t Westersch nat omtrent de Spaensche kusten.
Doet my de eer dien ghy den Dolphijn en den Stier
(10) Wel eertijdts hebt gedaen, en ’t goudgevelde Dier.
t’Ontvoeren Hellen, of Arions, of Europen,
Is ’t meer als onder ’t jock van sulck een Heer te lopen?
Dit is genoegh: maer doch alleen de reden niet,
Alsoo de krans komt toe de geen die snelste vliedt.
(15) Den Arendts vlucht en mijn en kan men niet veel liegen:
Oock Ledaes lief de Swaen en sal ’t my niet ontvliegen:
Noch Perseus snel gehieldt, die door den Hemel vaert:
Noch ook Bellerophon uw ongetemde paert:
Is hy gesternt die ooyt de paerde-span versinde,
(20) Denckt wat dat ick verdien die eerst vaer met de winden?
Men siet in ’t hooghste dack het schip geschildert staen,
Dat eerstmael dorst alleen door natte wegen gaen.
Doch wilt ghy niet, ick sal de bergen niet vergaren:
Maer met mijn As en Windt na ’s Hemels percken varen.

DIt is een recht tooneel des Aerdrijcx. Waer het mijn,
Ick sou gelijck den Rus een Wagewooner zijn.

ACht en noch twintigh zijn van dit Gespan gedragen.
’t Getal alleen ons doet verwondren van de Wagen:
Noch meer ’t gewicht van dien doet schricken ons verstant;
Oranjen is daer eerst des Hemels liefste pandt:
(5) Den broeder van den Heer der Deenen is daer mede:
Graef Hendrick: oock die naest zijn Broeder is de tweede
Daer onse saeck op steunt: en ’t Huys van Nassous eer,
Veel krijghsliê wijt beroemt, en Duytsche Vorsten meer:
Den Heer van Busenvael die is daer oock t’aenschouwen
(10) Des grootsten Konings beelt, mijn çiersel en vertrouwen:
Den bloem van Engelandt en Vranckrijck vroom gemoet,
Zijn tegenwoordigh daer, en ’t Hollantsch edel bloedt.
Den Spanjaert is getuygh gevangen hier te landen,
Die ooyt was Admirant der Arragonsche stranden:
(15) En onder al het vreemdt dat hier is omgegaen,
Van sijn Gesanten, sal den Keyser dit verstaen.
Want wat wil ick hier doch de Stuurluy gaen verhaelen,
En ’t Wage volck, en die ’t zeyl hoogen en doen dalen?
Soo ick my noemen nu by sulcke Heeren magh,
(20) ’t Is moogh’lijck dat men my meê onder allen sagh.

Aen den Gevangen
ADMIRANT.

O Konincklijcke Stam van Arragon, die Kleve’,
En al ’t Westfaelsche landt nu lestmael hebt doen beven,
En ’t water daer den Rijn sijn eerste hoornen staen:
Hoe haest is uwe pracht Mendoza nu vergaen?
(5) In onses Vorsts Triumph wert ghy geleydt gevangen,
De Wagen die u voert is met een zeyl behangen,
En hadt ghy sulcken een gehadt op ’t Vlaemsche strandt,
Ghy had misschien onvloôn des Overwinners handt.



De Zeilwagen van Simon Stevin, naar de Latijnsche gedichten van Hugo Grotius. Gent 1846. [TMD 224]
Gebruikt exemplaren: KBH 763 K 19; UBGent G 6756.
(In dit boek is naast de Nederlandse vertaling door Prudens van Duyse ook de Latijnse tekst uitgegeven.)


DE

ZEILWAGEN

VAN

SIMON STEVIN,

NAAR DE LATIJNSCHE GEDICHTEN VAN HUGO GROTIUS.

DOOR

PRUDENS VAN DUYSE.

****

GENT,

DRUKKERY VAN C. ANNOOT-BRAECKMAN.



1846.




DE

ZEILWAGEN

VAN

SIMON STEVIN,

NAAR DE LATIJNSCHE GEDICHTEN VAN HUGO GROTIUS.

DOOR

PRUDENS VAN DUYSE.

Wonder en is gheen wonder.
Zinspreuk van Stevin.
————

GENT,

DRUKKERY VAN C. ANNOOT-BRAECKMAN.



1846.



OP DEN ZEILWAGEN.

——

Eerste Puntdicht.

——

Aen Prins Maurits.

O Vader van de Nederlanden,
Wiens vuist naer ’t wrekend lemmer greep;
Voor welken hy, die in zijn handen
Een halven wereldbol verneep,
Terug krimpt, wil ’t de zorg gedoogen,
In hof en heir u toegevlogen,
O Maurits, onvermoeibre Vorst!
Aenhoor wat op den Wonderwagen,
Met linnen wiek door ’t ruim gedragen,
My stroomde uit diepverrukte borst.

De tijd genaekt met reuzenstappen,
Waerop ik, met verheven broos
Voorttredend, u zal tegenklappen;
Als Turnhout u tot schild verkoos,
Na ’t, afgestreên, zijn trotsche wallen
Voor uw bazuingeschal zag vallen,
En Vlaendren voor u boog. Verschoon
Dit zwakke lied, weldra vervangen
Door statelike zegezangen,
En weze uw gunst mijn lier ten kroon!

II.

Leeuwen draefden, door Cybeel
Stout geslagen in ’t gareel;
De Aedlaer droeg op breede vlerken
Jupiter ter hemelperken.
De Dolphyn sneed, fier de kruin
Opgeheven, met Neptuin
Door de zee; by ’t muilen-sporen,
(’t Voorhoofd trotsch op dubblen horen)
Reed de Zuster van de Zon
Naer uw sponde, Endymion!
Herten dreef Diana henen;
Venus, in de lucht verschenen,
’t Duivenpaertjen, of de Zwaen,
Ook der Muzen teedre liefde.
Met een Paerdenspan doorkliefde
Phoebus d’open hemelbaen.
Woeste Mavors zweepte mede
Rossen, pletterend de Vrede.
Hermes koos den wakkren Haen.
Triptoleem deed vreesbre slangen
Aen zijn minste wenken hangen
Onder ’t ploegjuk: Proserpyn
Zag die onderdanig zijn,
Als haer oog gebiedend vonkelde.
Het voorzichtig dier, ten toon
Door Saturn gesteld, omkronkelde
Uwen staf, Apolloos zoon.
Pauwen, by het oogstaert-wemelen,
Trokken de Godin der hemelen.
Door de thyrsen voortgespoord,
Rolden tigers Bacchus voort,
’t Eeuwig blonde hoofd omslingerd
Met het loover van den wingerd,
By des Saters huppeling,
In een uitgespatten kring.
Maurits heeft alleen voor wagen
Winden, in ’t gareel geslagen.

III.

’’ ’k Beken (riep de Iber uit), o Batavieren!
        Stout heerscht gy op der golven baen;
Maer wyken zult ge in ’t veld voor mijn banieren:
        Dien weg ziet gy niet openstaen
Voor ’t bolle zeil, of voor des Austers gieren.’’
        O dwazen, wat verdoolde waen!
Ons is ook ’t veld: niets blijft u, Soudenieren.
        Is Leydens zege uw geest ontgaen,
Ziet dan de zeilen van de Scheepkoets zwieren.
Zoo Batoos telg ’t bevel slechts uit wil stieren,
        Wordt de aerde ook Oceaen.

IV.

Wy, Batavieren, wy beploegden ’t ruim der baren,
Zoo verre de Oceaen zyne armen slaet om de aerd.
Zag Gibraltar de vloot des Amstels nadervaren,
Ook de Arabier aenschouwde ons moedig waterpaerd,
In Magellanesstraet, trots stormen, rotsen, kolken;
Op Javaes woeste golf, en Ganges gouden vloed,
En waer de winter heerscht by eeuwig grauwe wolken,
En eeuwig yskristal, ten zetel van zijn voet.
Op gantsch den Ocean bleef ons geen eereloover
Meer te vrybuiten: zie! wy zeilen ’t aerdrijk over.

V.

Als een schip door zee, al dobbrend, by genegen winden snijdt,
En door ’t kunstige bewegen ’t tegenbruisend nat bestrijdt,
Rijst dit somtijds berggewyze: de opgestoven afgrond loeit,
En de kiel, ten trots der winden, ligt daer pal en vastgeboeid.
Dit zag Maurits; hy, die de aerde, die het starrenrijk doorpeilt,
En hy wil niet dat het vaertuig ruste, als op een klip verzeild.
Neen, hy wil niet langer dulden, dat het werkloos windenchoor
Zich de vleugelen zie knotten, en zijn heerschappy verloor.
Maurits sprak; reeds staet daer ’t vaertuig, dat op zee of aerd’hem voer’.
Is ’t een schip, of is ’t een wagen, met een dijssel of een roer?
Schonk men masten aen den wagen? Schonk men wielen aen het schip?
’t Vaertuig glibbert over d’oever, vry voor waterberg, of klip.
Onder ’t zwaer gewigt niet buigend, dat het voert in zynen schoot.
Aen den steven zit held Maurits, Maurits door den geest ook groot;
Maurits, die met kalme blikken op de zee en aerde staert,
En den staf op allebeide zwaeit, met hulpe van het zwaerd.
Eéne stond (om ’t ruim te aenschouwen, zoo voorspoedig afgeleid)
Wendt hy ’t aengezicht daer henen, in ontzachtbre majesteit;
Schoon de stormige oever davert, schoon de wind in ’t aenschijn snort,
Uit het Noorden opgebroken, met de wieken onverkort:
Maurits laet zijn blikken waren langs den naesten Oceaen,
En ten minste driemael trager ziet hy ’t snelste vaertuig gaen.
In de golven, op den strande vaert, door stroom noch zand beklemd,
Wagenschip of Scheepkar even: deze vliegt, het gene zwemt.

VI.

Hy, die de vliegende Koets mag zien op het strand der Bataven
        (Wen nu de brandende zee deinst, met bezwykende golf),
Baer, waer nauw eene baen zich ontsluit, en heerschzuchtige Tethys
        Prest van den eenen kant, en van den andren tot duin
’t Oeverzand rijst, ziet verbaesd, haer schichtig by gunstige winden
Dryven, en laten geen spoor van hare glippende vaert.
En wat waer het, zoo langs ’s Oceaens onafmeetlyke velden,
        Tot onafzienbare baen ’t ruime daer grootsch voor haer lag?
Dan zou de Koetse gewis, tot spijt der onzekere winden,
        Zelfs by hun schuinschen tocht, stout nog de reize bestaen.
Ja, waer’ de wind ook vyandig, de vaerder (gelijk de Bataef doet)
        Wendde in beurtlingschen zwaei ’t wederom zwellende zeil.
Wie, die het ernstige werk van Maurits niet zoude bewondren,
        Steekt er alreeds zoo veel nuts in zyne uitspanning alleen?

VII.

O gy, die de Chimeer zoo stout ontkennen dorst,
                Van drakensteert voorzien, en leeuwenborst,
En Apis, wien half mensch, half os de wierook steigerde,
                Aenschouw (waer ge ook geloof aen weigerde
Te slaen) dit saemgemengd gewrocht, dat ginder koomt.
Zie schoot, en wiel, en mast, en zeil, en roer, en steven;
                Zie ’t Schip, door winden voortgedreven,
                        Door ’t radspan ingetoomd:
Een wonderwerk, waervan nooit de oudheid heeft gedroomd.

VIII.

Hy, dien het Oost bemint, voor wien het Westen beeft,
Zijns Vaders wreker, de beschermer van den lande,
        Zeilt in een wagen langs den strande,
Bestoken door de zee, die toornig naderstreeft.
Zijn wielen ploegen ’t zand: by koele Westerwinden,
Bruist ’s Austers ademtocht in d’opgezwollen schoot
Van ’t zeil: de Wagen schijnt de ruimte te verslinden;
Terwyl er menig windgenoot
Tot riem en spaen verstrekt, om door het zand te zwalpen,
Ontdekt hy, en verliest steeds nieuwgerezen Alpen.
’k Zag op twee uren tijds niet minder ingekort
Dan veertien mylen; ’k zag de wondre Scheepkoets wiegen,
En, door geen golf omwoeld, snel als de winden vliegen.
        Al wat op vinnen snort,
        Of rent op vleugelen,
Strijkt voor dit kunsttuig. Door geen hinder te beteugelen,
Vliegt, overheerschende het aerdrijk en den vloed,
Slechts Maurits zegekar met bliksemender spoed!

IX.

Min verstomde elk strandbewooner, wen te Katwijk aen de reê
De onafmetelyke walvisch, uitgesmeten door de zee,
Lag gestrekt, als toen de landman uitriep, na hy ’t wonderwiel
Met de zeilen heen zag snellen: ’’Dit, dit (op myne arme ziel!)
Zag ik gantsch mijn levensdagen op het water, noch op de aerd.’’
En te recht: hier voor dooft Pallas schepping, Argoos fier gevaert.
Ja, men zegt, dat op die zeilkoets onlangs zelf Neptunus kwam,
Langs de baren, met den elger in de vuist, verschriklijk gram.
De aerde beefde van des elgers forschen bons, als van d’orkaen,
En men zag de water-Nymphen rond de koets ten danse gaen.
Triton toette op krommen horen, en de winden allegaêr
Speelden, fladderden vriendschaplijk, by het dartlen van de baer.
Aen Neptunus heerschappye, Aeolus, beweest gy eer,
Zoo gy dacht: gy waert bedrogen, maer bedroogt u niet te zeer!

X.

Terwijl deez’ wonderkoets langs de aerd
Voortfladdert, ziet haer in zijn vaert
By ’t naderen van strand en baek,
Een zeeman, met verbleekte kaek:
’’Geen strand meer (roept hy): Oceaen
Zoo ver, zoo ver myne oogen gaen.
’t Is met het Vaderland gedaen!’’
Neen, beste makker! geen gevaer
Begrimt u: Maurits is nog daer.
Die wagen, met zoo fiere kruin,
Voert Maurits nog, en zijn fortuin.

XI.

Ga, Windgespan, die ’t eindloos luchtgebied
Doorrent, en ’t aerdrijk aen uw voeten ziet,
En toch de dienst des Bataviers u wijdt.
Stijgt hooger dan uw hoogen zetel! Rijdt
Ter starren heen, en meldt aen ’t Godendom,
Dat de overwonnen, aerd van eerbied stom,
Vóór Maurits ligt, en dat hy d’Oceaen
Wist zonder drietand, in den band te slaen.
Ja, dat hy zelf (o wonder nooit gezien!)
U met zijn zegescepter wil gebiên;
Zoo dat alleen de hemel overblijft,
Waerheen hy eens vol heldengrootheid drijft.
Dan, Holland wenscht dat zulks maer spade zy:
Hy blijve op aerd nog lang; hy blyve ons by,
Te vrede, dat hy, op verheven strael
Van ’t zielenoog, de hemelen doordwael’,
De Zon- en Maen- en Starrenloop bespied’,
Berekene, en op ’t spoor stapp’ van Euclied
En Archimeed; en burchten overal
Neêrdondere, by wraektrompet-geschal.
Lang streele ’t hem, dat volk en raed te saem
Hem Neêrlands Vader noemt, een heilge naem!
Moog’ hy nog vaek Hispanjes overmoed
Verpletteren met zynen reuzenvoet,
En voere hem voor ’t oog van Nederland
Deez’ Wagen rond, d’olijftak in de hand!

XII.

Had vroeger eeuw met zulk een vond zich zien verryken,
Wie had er dan gevreesd voor de onafmeetlijkheid
Des zondvloeds? - Zoo men slechts die koetse wil bestryken
Met ondoordringbaer pek, is zy tot schip bereid.
        Door de golven kan ze streven,
        Langs den bodem kan ze zweven.
Men vreez’ geen noodloot meer, of ’t zeil langs de aerde wieg’,
        Of ’t wiel op ’t water vlieg’.

XIII.

Door de winden voortgedragen
Langs de golven, op den grond,
Geef my enkel zulk een wagen,
En ik vaer den aerdbol rond.

XIV.

Omkroon, o Jupiter, my ook met starreglansen;
’t Zal de eerste koets niet zijn, die blinkt aen de oppertransen:
Twee wagens pryken daer. Al stelde my uw hand
In ’t Noord, opdat geen golf mijn wielen moge omspoelen,
Geen nood! Ik leerde reeds my aen de zee ontwoelen,
En droog doorloop ik ’t vlak van ’t onafmeetbaar strand.
Zoo kome ik nooit in ’t oord van Hercules pilaren!
Zoo moge ik verre van Hesperië steeds varen!
Gun my ook de eereplaets, geschonken den Dolphijn,
Arions vriend - den Ram, waer Helle zich aen kleste -
Den blanken Stier, waerop Europe’s min zich vestte;
Of is’t min eer, zoo’n held tot oeverpaerd te zijn?

’k Verg daerom niet alleen die schittrende belooning:
Mijn snelheid is mijn kroon. In uw bestarnde wooning
Versteek’ geen Starrebeeld my van dien zegepalm:
Geen klepprende Adelaer; geen Zwane, Leda lievend;
Geen Perseus, ’t luchtperk met gewiekten hiel doorklievend;
Ja, geen gevleugeld Paerd, fier op der Dichtren galm.

Wie ’t paerdespan eerst vond mag, nachtflambeeuw, ginds flonkeren:
Wilt gy den luister van het Wagenschip verdonkeren?
Zie Argo (de eeuwge kiel!) barnt aen de hemeltin,
Zy, die slechts golven ploegde! En mocht ge onbillijk weigeren,
’k Behoef geen bergen, als de reuzen, om te steigeren
Tot u: my voere dan de wind ter starren in!

XV.

Acht en twintig droeg de Wagen,
Die voor zeilschip tevens geldt.
Fier mocht de achtersteven dragen
’s Hemels wellust, Nieuwport’s held.
By dien wakkren landbehoeder
Zat des Deenschen Konings broeder,
En wie na den Prinse treedt,
Fredrik-Hendrik, in ons leed
Onze nieuwe hoop en bystand;
Met nog vorsten, uit den tronk
Der Nassauwers, en den vyand
Vreeslijk om hun heldenvonk.
Gy ook, Busenvael, mijn luister,
Die des franschen Konings beeld
Trouw weerkaetst: naest de echte teelt
Van den Celt en Pict, die kluister-
Schuwen, en de schoone blom
Van Bataefschen edeldom.
Gy bleeft aen dit schouwspel hangen,
Trotsche Spanjaert, krijgsgevangen,
Die den staf van Admirant
Over ’t schoon Hesperisch strand
Zwaeide, met manhafte hand.
Gy, Germanjes afgezanten,
Zaegt, met blikken t’ alle kanten
Snellend, ook den wondervond,
Niet den minsten van dien grond.
Wat zou ik de stuerliên tellen,
En de wakkere gezellen,
En wie by het vreemde roer
Ter besturing zat te loer?
Zoo ik na die groote namen
Me om den mynen niet moet schamen,
’k Melde, als blyden tochtgenoot,
        Huig de Groot.

XVI.

O bloed van Arragon, Vorst, voor wiens bliksemslagen
En Kleve sidderde, en de ontzachelyke Rhijn,
Mendoza, gy verhoogt uws vyands zegewagen:
Hoe spoedig zonk uw trots, versmolt uw vreugd tot pijn!
Der winden kerker neemt in houten ingewanden
U op; gy wiegt, en vliegt in ’t Wagenschip langs de aerd
        Met vaste vaert.
Vorst, hadt gy ook zoo’n koets bestuert op Vlaendrens stranden,
Wellicht ontsnaptet gy aen ’t zegeryke zwaerd.

XVII.

Een enkle voerde een ongelijkbren waterwagen:
Door zulk een vaertuig wordt nu gantsch een stoet gedragen.

XVIII.

Wat ziet ge, O Phoebus, neêr op aerde
        Verwonderd! - Ja, zie vry:
Zoo gy met zulk een Zeilkoets vaerde
Nog spoediger reedt gy.

XIX.

Deed Tiphys ’t schip de wiek in bare zee verbreiden,
En Jupiter in ’t oord, waer ’t starrenchoor ontbrandt,
Stevin’s ontembre geest bestond iets meer dan beiden:
        Hy wil: zijn Schip vliegt door het zand.

XX.

Men ziet te Schevening een van de Wagens pryken,
En d’andren, hier gemaeld, als kunststuk hem gelyken.
        Stevin, wiens geest en yvervolle moed
De Weeg- en Cyferkunst, als schepper, kon verryken -
                Stevin, die eerst der zeeën vloed
                En ’s aerdrijks omzwaei heeft bevroed,
        Beval het zeil zich d’oever te vertrouwen.
Van Geyne’s groefstael geeft ons d’andren ook te aenschouwen.
Bedrieg ik my, of vliegt (waer in zijn heerlijkheid
                Deez’ nieuwe Wagen is verschenen)
De bulderende wind reeds naer zijn zeiltop henen,
En voert, als zijn’ genoot, hem naer de onsterflijkheid?

XXI.

Vrees niet voor ’t lot van Icarus,
Al rolle ’t rad ook dubbel snel.
Want vliegen kunt ge als Dedalus,
Bestuert ge maer den Wagen wel.

XXII.

Gy ziet dit groene meir, door ’s kunstnaers hand geschapen -
Dien kronkelende vloed, die rijst en nederzinkt,
        Als daer, waer, by des afgronds gapen,
Het forsche golfgeklots met vreesbre woede klinkt.

De looze netten zijn ten zeebuit uitgesmeten;
’t Geschilderd scheepje ploegt die onafmeetlijkheid.
        De visscher denkt, by ’t strand gezeten,
Aen ’t schubbig kroost der zee, waerop de huisdisch beidt.

Gy, die hier ’t lustbedrijf der Batten moogt aenschouwen,
En niet hun wonderwerk, gelooft uwe oogen licht.
        Maer, zie! een koets, by ’t zeilontvouwen
Door ’t windenheir slechts achterhaeld, snelt als een schicht.

Ter nauwer nood raekt zy den grond, terwijl zy ’t vlugge
Toesnorrend windgebruis in ’t bolle zeil vergaêrt:
        De klepper, wien van hals en rugge
Het zweet ontdroppelt, volgt vergeefs haer reuzenvaert.

De ranke jachthondtroep, met afgetobde lenden,
Bezwijkt, door zonnegloed van dorst gantsch afgestreên.
        De aenschouwers van dien Wagen wenden
Eéne enkle stond den blik er af - en hy verdween.

Zoo praelt het kunsttafreel, met stoute hand gedreven,
De Gheyn, in stalen plaet! Wie of hier zingen wil?
        Men ziet het levend wonder zweven,
En staet er voor verstomd. Verrukte Lier, zwijg stil!

LOOP DES ZEILWAGENS.

Ik zing iets wonders, maer dat menigeen aenschouwde;
Dat ik betwijflen zou, had ik het niet aenschouwd.
Daer, waer de bodem, dien de Batavier bebouwde,
Naer ’t Westen zich verbreidt, scheurt ons het zwalpend zout
        Van ’t neevlig Brittenland; daer strekken
        Zich de akkers uit ten oeverboord,
Dien vader Oceaen wil beurtelings bedekken
Met zynen groenen dosch. Hy zelf heeft in dat oord
        De pael gesteld, waerin zijn plassen
                De velden overwassen,
        Of rugwaert vliegen op zijn woord.

Daer heft, niet verre van den Haeg, ’t bly Scheveningen
Het duinenryke hoofd, en roemt zijn vischvangst. Daer
Loopt de effen oeverbaen langs Petthem, en zijn klingen,
Die veertien mylen telt. Hy, die een draver waer’
Als Iphiclus, kon nauw, met wieken aen de hielen,
Haer op dien tijd betreên. Daer zouden ’s Wagens wielen
Nu wentlen. Elk zit neêr: zoo ver het oog verdwaelt,
        Slechts duinen, oever, zee, en hemel.
Pas zwelt het klettrend zeil by ’t windgebruis, reeds daelt,
        By ’t ons omdansende gewemel,
                De vuerbaek neêr.
Als verontwaerdigd om die zege, zucht het heir
        Der winden, morrend in den hoogen.
                Zoo sijffelt, afgevlogen
Van ’t trillend koord, de pijl, die ter verwoesting snelt,
Geschoten door den arm van een Sarmaetschen held.
Zoo sist de zwavelgloed, al buldrend losgebroken,
        Als Nassau, met den donder in de vuist,
Langs de oevers van den Rhijn de siddering doet spooken.

Wanneer nu de eerste wrok des winds was uitgebruist,
        Wanneer wy, voortgedreven
                Langs vaste baen,
Voortwemelden, by ’t gram gebrom van d’Oceaen,
Scheen ’t rustloossnorrend wiel van ’t windenheir begeven;
        Als of ’t de koets niet volgens kon,
En ’t was alom zoo zwoel, waer zy ons henenrukte,
Als wen het windeken verkwijnt by zomerzon,
                Die hem den adem jukte.
        Het wiel beschaûwde nauw den grond,
Ten zy als ’t mulle zand ’t vertraegde ééne enkle stond.
Nu viel een stofwolk, als een dwarrelwind gestegen,
                Op ons ter neêr.
Dan vloog een schelpenjacht ons in het aenschijn tegen,
                Gelijk by storremweêr.
        Te Katwijk, dat de naem der Katten
Voor ’t laetste nakroost leven doet,
        Uit welker tronk de aloude Batten
        Geteeld zijn, trotsch op d’eigen moed,
        Stond eenmael Caius gryze toren;
        Severus koornaerd lag er meê.
        Van allebei geene enkle sporen:
                ’t Is alles zee.
        Zelfs ’t puin bezweek: dan, waertoe klagen!
Of dempte niet de Tijd, met zyne ontzetbre vuist,
De monden van den Rhijn, die in verzwolgen dagen
        Vol majesteit daer heeft gebruist?
Daer vaert de Wagen nu, waer ’t ranke bootje eens vaerde,
        En ’t strand met effen pade lacht.
Hy nadert Noordwijk, dat een’ waerden Dichter baerde:
U, Dousaes heilge wieg, werd onze groet gebracht.
’k Wou Sandvoorts tempeldak aenschouwen, en ik staerde,
                En ’t was niet meer.
O Egmonts grijs gesticht, waer vorsten uit ontsproten,
Die, als der Godsdienst wieg, omvonkeld zijt met eer,
U is, met vliegend zeil, de mast voorbygeschoten
(Geen vogel is zoo snel, die d’Oceaen doorwaert).
Verstomde ’t schimmenheir uws puins niet by die vaert?
Het scheen, als gingen zeegedrochten hier aen ’t bassen.
        Wie kent er ’t Hondsbosch niet,
Om schipbreukramp altijd des vaerders bang verdriet?
        Niet verre van die streken schiet
        Een woud omhoog, der golf ontwassen,
        Die machtloos aen zijn voeten knaegt.
Geen ander oord, waer meer gevaren u verrassen.
Waer’ geen ontzachelijk gevaerte er opgedaegd,
        Reeds lang zou daer de golf weêr grommen.
Schoon steen en eik ze terg’, ligt steen en eik daer neêr-
Gestort, steeds vruchteloos door kracht van armen weêr
                Omhooggeklommen.
Hier staen we: een hoogte rijst, die Pettems oever scheidt;
’t Lucrijnsche strand gelijk, waer ’t oog wellustig weidt
In vergezichten, zielverrukkende tafreelen.
        Waer de afgrond woedde, ziet men geelen
        De milde korenairenschat,
En in de verte kromt en kronkelt Flevoos nat.
Wat tijd behoefde er, om die streken te doorsnellen?
                Een dubbele uer alleen.
Zoo krimpt het oord in voor ’s Lands Held, en zijn gezellen -
Het oord, Hispanjes schrik, al is het nog zoo kleen.

Statius: At nunc quae solidum terebat,
        Horarum via facta vix duarum.
De baen van éénen dag krimpt tot twee uren in.

Aantekening van Prud. van Duyse:
Het verhaal van de zeilwagen speelt ook bij den beroemden romanschrijver Sterne, een der oorspronkelijkste navolgers en letterdieven dien Engeland te roemen hebbe. Even als Erasmus wist hy de doctorale bonnet aerdig met de belletjes der zotskap te omhangen. (het personage oom Tobias).
Over het einde van zeilwagen zie Meerman’s uitgaven van H. de Groot’s Vergelyking der gemeenebesten.

Er is ook een vertaling van XIX. gemaakt door J. Vollenhove, die getrouwd was met een kleindochter van Stevin, Catharina Rooseboom (blijkens een plaats uit de dichter Geeraerd Brandt.) (Zie ook Verhaeghe, Voorlezing op Stevin, blz. 66):

Een stuk van Tifis eerst gebouwd, doorsneed de baren;
’t Quam door Jupijns bevel de starren ingevaren:
Een zeilend schip te lande is ’t Konstwerk van Stevyn.
Want zulken wonder wrocht noch Tifis, noch Jupijn.
Continue
Hugo de Groots Bewys van den waren Godsdienst. Mitsgaders zyne andere stichtelyke gedichten, en gesangen. Den derden druk. ’s Gravenhage, Johannes Tongerloo, 1683.
Gebruikte exx.: GBR 1353 G 14; UB Gent BL 7343 en Heremans 772; Princeton University Library 5713.411.15.


[fol. *1r: frontispice]
[fol. *1v: blanco]
[fol. *2r]

H. de GROOTS

BEWYS

Van den waren

GODSDIENST.

Mitsgaders zyne andere

STICHTELYKE GEDICHTEN,
EN GESANGEN;


Met eenige korte Aanteekeningen, en aan-
wyzingen van SchriftuurpIaatzen ver-,
klaart, en vermeerdert.

DEN DERDEN DRUK:

[Typografisch ornament]

By JOHANNES TONGERLOO, Boekverkoper.

MDC LXXXIII.


[fol. *2v: blanco]
[fol. *3r]
GEdoogh, waarde Leezer, dat ik u voor ’t leezen van dit boek een weinigh ophoude. De tytel van dit werk, de doorluchtige naam des Schryvers, geeft genoegh te kennen, dat het iet voortreffelyks, en ten hooghsten leezenswaardighs, is, ’t welk hier, door den druk, op nieuw wordt gemeen gemaakt. De Schryver hadt den naam van DE GROOT van zyne voorouderen ge-erft en aangenoomen, maar verdiende dien veel meer door zyne groote geleerdtheit en groote deughden. Hier door waaren al de geleerden van veele eeuwen kleen by deezen De Groot. Want wanneer, of waar, was ooit iemant tot zoo hooghen top, in alle soorten van geleerdtheit, opgesteegen, die zoo veele proeven en bewyzen van zijn onuitputtelyk verstandt, en schranderen geest, met zulk een juistheit van oordeel, den naakoomelingen naaliet? Onder andre werken van dit groot vernuft telt men ook dat bondigh Bewys van den waaren Godtsdienst, in den jaare van MDCXX in de Louvesteinsche gevangkenisse geschreeven. Toen heeft hy, naa ’t leezen en overweegen van al wat in de voorige tyden tot bevestiging der waare Religie geschreven was, zigh gedient van zyn eigen oordeel, en, zynen geest de vryheit gevende, die men zyn lichaem te dier tydt onthieldt, dat uitneemend Schrift op ’t papier gebraght. Hy schreef het in Hollandtsch dicht of rym; op dat men ’t te lichter in zyn geheughenis zou prenten en van buiten leeren. Zyn ooghmerk was zynen landtsluiden, inzonderheit die de zee bouwden, met dit werk te dienen: op dat ze hunnen tydt, in de leedigheit der lange zeereizen, nuttelyk mogten besteeden, en zich van kennis voorzien, om hunnen Godsdienst te konnen verdeedigen; den ongelovigen, den [fol. *3v] Heidenen, Jooden en Mahumetanen, van de zaalighmaakende waarheit t’ overtuygen, en ’t Christenryk verder uit te breiden. Dit werk werdt, korts na dat de Schryver, door d’ enge boekekist uit Louvestein gedraagen, wêer in de ruime lucht zyn adem moght scheppen, insgelyks in ’t licht gebraght, en van alle verstandige en reedelyke Christenen, geleerde en ongeleerde, met lust, verwonderingh en genoegen, geleezen. Elk hadt behaagen in den inhoudt, d’orde, d’aardigheit en klaerheit van styl. Men vondt ’er onwraakbaare en onwederleghelyke bewysen der allernoodighste waarheden, en een kort begrip van de leere, daar alle Christenen, hoewel verdeelt in zoo veele gesindtheden, in overeentquaamen, en die, zyns oordeels, genoegh was ter zaaligheit: want de zaaken daar men gemeenlyk over twistte, waaren duister en onnoodigh, en van zulk een aardt, dat ze de menschen zclden beeter, en veeltydts erger maakten. ’T gerught van dit loffelyk werk quam daarna ook ter ooren van de geenen, die der Hollandtsche taale onkundigh waaren en veele vreemden zochten ’t ook in hunne spraaken te zien: oordeelende dat een schrift, ’t welk tot nut der geheele Christenheit kon strekken, binnen de naauwe paalen der Hollandtsche taale niet moght beslooten blyven. Om hun te wil te zijn heeft eindelyk de Heer de Groot, op het aanhouden en ten gevallevan den Hooghgeleerden Heere Hieronymus Bignon, Advocaat des Konings van Vrankryk in ’t Parlement van Parys, dit boeksken, of liever des zelfs inhoudt en zin, in den jaare M D C XXVII, uit het Hollandtsch rym in Latynsch prooze vertaalt, en daarna met zijn geleerde Aantekeningen verklaart en ver- [fol. *4r] ciert. Sedert quam het tot kennis van alle de geleerden der Christe werelt, die met ongemeene eenstemmigheit moesten bekennen, dat nooit Schryver het Christendom met beter waapenen hadt beschermt, en de godtverzaakery en ongeloovigheit met grooter kracht van redenen bestreeden. Ten bleef niet by die vertaaling. Uit dat Latyn werdt dit gulde botksken, toen de Schryver tot het Koninghlyk Gezandtschap was verheeven, in ’t Fransch, door den geleerden Stephanus Curcellaeus; in ’t Engelsch door een ander, in ’t Griex door een’ Predikant van den Engelschen Gezant in Vrankryk, en door anderen ook in ’e Persisch, overgezet: ten einde dat het ook zou konnen dienen tot overtuiging en bekeering der Mahumetaanen. Te vooren was ’t ook tweemaalen uit het Hollandtsch in’t Hooghduitsch vertaalt: eens door den vermaarden Duitschen Dichter Martinus Opitius, en noch door een’ ander, ik meen Christophorus Colerus. Doch terwijl ’t by andere volken, en in andre taalen, overal werdt geleezen, was ’t in ’t Hollandts, daar’t de Schryver zelf in hadt gestelt, by na verlooren, en de tweede druk overlang uitverkocht: ’t welk den Boekverkooper Johannes Tongerloo bewoogh tot het aanleggen van deezen nieuwen druk, met eenige korte Aanteekeningen of uitleggingen, en d’aanwyzingen van Schrifuurplaatzen vermeerdert. D’Onderwyzing der gedoopte kinderen, door den Heer de Groot, in de Haaghsche gevangkenisse, voor zyn dochter geschreeven, werdt hier bygevoeght: ’t welk een kort begrip der geheele Christelyke Religie; met een wonderbaare beknoptheit en konst by een gestelt, en daarna door den Schryver in Latynsche vaarzen, en in Engelandt in ’t Engelsch, door Franciscus Goldsmith, en in ’t Griex door Christophorus [*4v] Waze, vertaaIt. Daar op volgen noch de Saamenspraak over de deught van weinig spreeken en d’Uitlegging over ’t gebedt des Heeren, insgelyks in de gevangkenisse gerymt: voorts al d’andere stichtelyke Gedichten en Gezangen, die ooit by hem in’t Hollandtsch zijn gestelt. Hier uit kan men zien van wat gedachten de hooghgemelde Schryver in den kerker zwanger ging: toen hy niet dan teekenen van godtvruchtigheit en liefde, tot Godt en de menschen, uitaademde, en anderen inboezemde. Het schryven zelf, en de wyze van dien, in zulk een’ tydt en plaatse, strekt hier tot een klaar bewys van de gerustheit des gemoedts en zuiverheit van geweeten, in ’t midden van zoo veele zwaarigheden, en gevaarelyke tegenspoeden. Het slot van al deeze werken is zijn Beklagh over de verdeelde Christenheit, ’t welk te wenschen waare dat ten gemoederen der genaamde Christenen te recht moght indringen. Dan zou men niet langer twisten over ’t onnoodige: de haat zou dan verdwynen, de tweedraght sterven, ende liefde zou de vrede en eenigheit herstellen: een heil dat men met verlangen te wenschen heeft, en naaulyks derft hoopen. Doch al worden de betrachtingen en vermaaningen tot vreede door de twistzieken wederstreeft en wedersprooken, de gedachtenis der vreedtzaamen, onder welker getal de Heer de Groot een der eerste plaatzen verdiende, zal echter, by alle vroome en oprechte Christenen, in hooge waarde blyven, en hunne schriften zullen met te meer yver geleezen worden. Op dit vertrouwen koomen al dees’ Gedichten weér te voorschijn. Ontfang ze dan met zulk een herte als ze eerst zyn geschreven, en gebruik ze Gode ter eere, tot nut van u zelven, en van anderen. In Amsterdam den I van Junius, in den Jaare MDCLXXXIII.
G. BRANDT.



[fol. *5r]
Continue
[p. 173]

De thien Geboden beschreven by Mo-
ses n’t XX. Hoofdstuk van’t tweede Boek
en in’t vijfde Hoofdstuk van zijn vijfde
Boek.

Op de Wijse vanden CLX. Psalm.

ICk ben u God en uwen Koning:
Hoort nae my Israëls geslagt:
Die uyt d’Egyptsche slaefsche woning
U kraghtelik heb uytgebragt.
    (5) Keert u dan tot geen andre Goden
Om die te dienen nevens my:
Maekt u geen beeld (het is verboden)
Nogh geenerhande schildery,
    Nogh van yet dat in ’s hemels ronden
(10) Verheven staet, nogh van het geen
Laeg op der aerde werd bevonden,
Of in de watr’en daer beneên.
    Buygt u daer voor niet nederslaghtigh,
Nogh werd den zelven tot geen knegt.
(15) Ik ben uw God, u Heere kraghtigh:
Een yver draegh ick tot mijn regt:
    Zo dat ick op de kindren mede
Verhael der ouders booze daed,
Jae tot de derd’ ende vierde lede
(20) Der geener die my dragen haet.
    Maer wederom heb ick behagen
Om duysenden te doen ghenaê
Der geener die my liefde dragen,
Wel slaende mijn geboden gaê.
    (25) Uws Heere Godes naem gepresen
Licht te ghebruyken u wel wacht,
Want hy zal niet onschuldigh wesen
Voor God wie Godes naem veragt.
    Gedenkt den Sabbath al u leven
(30) Om die te eeren t’elker tijd.
Ses dagen zijn het werk gegeven:
Neemt dan u neering waer met vlijt.
[p. 174]
    Den sevenden so moet gy rusten
Ter eere Gods, die sulx gebied.
(35) Laet u alsdan geen arbeyd lusten:
Laet self u beest dan werken niet:
    Nogh uwe slaeff, nogh uw slavinne,
Nogh uwe dogter, noghte soon,
Nogh eenigh vremdelingh die binne
(40) U poort gekomen is ter woon.
    Want God wild’ in ses dagen maken
Der hemelen lazuire perk,
Land ende zee en alle saken
Die ingevoegt zijn in dit werk.
    (45) Den sevenden dagh van de weeke
Zo ruste God: daerom heeft hy
Zijn segen over dien gestreecke
Op dat die rustdagh heylligh sy.
    Uw ouders houd in eer ende waerde,
(50) Op dat sy maken dat gy leeft
Veel goede dagen op der aerde
Die uwen God den Heer u geeft.
    Ziet dat gy niemand neemt het leven,
Nogh echtbreuk, nogh dieft’ en begaet:
(55) Wacht u van valsch oorkond te geven
Tot uwes evennaestes quaed.
    Begeert uws naestes huys nogh have,
Nogh ’t wijf dat by hem is getrout,
Zijn ezels, os, slavin nogh slave,
(60) Nogh yet dat hy als eygen houd.



[p. 175]

De Geboden onses Heeren Jesu beschre-
ven by Mattheus in’t vijfde, seste ende
sevende Hoofdstuk zijns Boeks.

Op de wijse vanden XLV. Psalm.

DOe Jesus sag het volk van alle wegen,
Zo is hy op den naesten Bergh gestegen,
En als hy nu daer was geseten neêr
Zo quamen by die volghden zijne Leer.
(5) Alsdoen heeft hy zijn heyl’ge mond ontloken
En’ t’onderwijs tot allen* uytgesproken:
Wel saligh zijn die arm zijn in den geest:
Het hemelrijk komt hun toe allermeest.
    Wel saligh zijn die tegenwoordigh treuren:
(10) Den selven sal een goeden troost gebeuren.
Wel saligh zijn die saght zijn van gemoed:
Want t’aertrijck heel sal zijn haer erflik goed.
Wel saligh die met hongher zijn beladen
En dorst des reghts: sy zullen haer versaden.
(15) Wel saligh zijn der welcker hart erbarmt:
Sy sullen self oock werden verontfermt.
    Wel saligh zijn die suyverhartigh leven:
Want God te sien sal werden hun gegeven.
Wel saligh ook die na de vrede staen:
(20) De toenaem van Gods kind’ren komt haer aen.
Wel saligh die weldoende moeten lyden:
Sy sullen haer in’t Hemelrijk verblyden.
Wel saligh sult gy wesen oock altijt
Wanneer men u doet schade, spot ende spijt.
* *            * *            * *
*               *               *
(25) Wanneer gy werd met allerley quâ reden
En leugentael om mynen ’t wil bestreden,
Zijt dan verblijd, verheught u in den nood:
U loon sal sijn in’t Hemelrijk seer groot.
So hebben sy vervolght oock de Propheten
(30) Die voor u tijd de wil Gods haer deên weten.
Des aerdes sout zijt gy: als ’tsout nu wan
Ende kraght’loos werd hoe salmen souten dan.
[p. 176]
    ’Tis gantsch onnut, en daerom salmen’t moeten
Gaen werpen wegh, jae treden met de voeten.
(35) Gy zijt het light waer door des werelts rond
Bestraelt behoort te werden t’zijner stond.
Een Stad die hoogh staet op een bergh geresen
Kan noit bedeckt, kan noit onschoubaer wesen.
Niemand so sleght, die t’light ontsteken gaet
(40) Om ’tselve dan te stolpen met een maet:
    Men sal het hoogh op eenen lighter toonen
Van waer t’beschijn’ al die het huys bewoonen.
Laet ook alsoo u helder klare light
Sigh open doen voor t’menschelyk gesigt,
(45) Op dat sy siend’ uw werken waerd om prysen
Den Vader, God des Hemels, eer bewysen.
Denkt niet dat ik verschijn nu reghte voort
T’ontdoen de wet oft der Propheten woordt.
* *            * *            * *
*               *               *
    Veel eer kom ick om alle Godes wetten
(50) In haer ghebruyk ende volle kracht te setten.
Ick seg voorwaer, Gods wet sal niet vergaen
So langh de aerd’ end’ Hemel sullen staen:
Jae niet een stip nogh jod sal gaen verloren:
Al sal’t geschiên zoo’t was geseyt te voren.
(55) Wie der gheboôn een los maekt of verkeert
Al waer’t het minst’ en so de lieden leert,
    Sal zijn de minst wanneer na ’t aerdsche leven
Het Hemelrijk sal werden uit gegeven:
Maer wie dat leert ende doet so ’twoord vermeldt
(60) Sal d’hooghste zijn ten selven tijd gestelt.
Ick seg ’ten zy dat u gereghtigheden
Te boven gaen de Pharizeesche zeden
Ende watmen by de wetgeleerden siet
In’t hemelrijk en zult gy komen niet.
    (65) Gy hebt gehoort dat tot de oude Joden
Dus is gheseyt: geen menschen sult gy doden.
Wie hem verstout een mensche dood te slaen
Die sal een swaer dood-vonnis niet ontgaen:
Maer ick seg u, om u te maken vroeder,
(70) Wie hem verstoort ligt tegen zijnen broeder,
Den selven sal so boeten voor de schuld
Gelijk het regt ter vierschaer werd vervuld:
[p. 177]
    Maer wie zijn broer versoent sal straffe laden
Zulx als geschied voor d’hoogste Joodsche Raden:
(75) Maer wie seyt sot, sal lijden sulken pijn
Als die in’t vier van Hinnomsdale zijn.
* *            * *            * *
*               *               *
    Wanneer gy draeght ten Outaer uw geschenken,
Indien gy dan komt haestelyk te denken
Dat uwen broêr hem over u beklaegt,
(80) Voor’t outaer legt de gaven die gy draegt:
Gaet uwe saeck met uwen broeder klaren
Ende brengt alsdan u gaven ten outaren.
Maekt haest verdragh met uwe wederzy
Terwijl gy zijt op wegh so wel als hy,
    (85) Op dat hy niet tot uwer groote schande
U overgeev’ in ’s harde rechters hande,
De reghter voorts u lever’ aen den kneght
En dat gy dan gevangen werd gelegt:
Voorwaer daer uyt en salmen u niet halen
(90) Of gy en zult den laetsten deut betalen.
Gy hebt gehoort dat tot de oude liên
Dus is geseyt: den eghtbreuk moet gy vliên:
    Maer ik seg u so wie begint een vrouwe
Uyt quade lust bekoorelyk t’aenschouwe,
(95) Die heeft alreê in ’t harte quaet gedaen
En ’t overspel inwendelyk begaen.
* *            * *            * *
*               *               *
Indien een lidt al waer’t u reghter ooghe
U van het goed of tot het quade toghe,
Trekt uyt terstond ’t beletsel van de deugd,
(100) En werpt het wegh zo verr’ ook als gy meugt:
    Want beter ist een enkel lidt t’ontberen
Dan dat het vier’theel lichaem sou verteren.
Belet u ook u eyghen reghterhandt
So snijtse af ende werptse aen een kant.
    (105) Want beter ist een lidt te min te tellen
Dan met het lijff te branden inder hellen.
Gy hebt gehoort dat eertijts is geseyt,
Verlaet gy t’ wijf geeft haer ’t verlaet bescheydt:
Maer ik seg u wie van de vrouw by’t leven
(110) Hem scheyd, ’t en waer zy hoerdom had bedreven,
Die maeckt dat zy den eghtband niet en houdt:
[p. 178]
Hy breeckt oock egt die de verlate trout.
* *            * *            * *
*               *               *
    Gy hebt gehoort dat vorder tot den ouden
Geseyt is: past u van meyneed t’ onthouden,
(115) En hebt gy yet aen God belooft, so moet
Gy draghen sorgh dat gy den eedt voldoet.
Maer ick seg u wilt t’eenemael niet zweren
By t’hemelsch hof: het is den stoel des Heere.
Nogh ook by d’ aerd: God neemt daer in zijn lust
(120) Als in een bank, daer zijne voet op rust.
    Zweert oock niet by Jerusalem: de wooningh
Is dese Stadt van Godt den grooten Koningh:
Nogh by het hoofd: gy kunt nogh dat nogh dit
Der hayren ’s hoofds swart maken ofte wit.
(125) Laet jae zijn jae: neen, neen in uwen monde:
Wat verder gaet komt dogh uyt quaden gronde.
Gy hebt gehoort dat eertijds is verhaelt,
Oogh zy om oogh, tand zy om tand betaelt:
    Maer ik seg u loont geen quaedt met het quade
(130) Geen bose daed weerstaet met bose dade.
Slaet iemand u aen uwe rechterkaek
Biedt d’ander ook, onthoud u vande wraeck.
So iemand u wil voor den Rechter dagen
En u alsoo poogt uwen rok t’ontdragen
(135) Veel liever laet u mantel mede gaen
Dan dat gy soud sulks dwanklijk wederstaen.
    Wilt iemand u een mijl te gaen bedwingen
Gaet met hem twee: wilt niet daer tegen dringen.
Wie yet begeert dien geeft en hulpe biedt:
(140) Wie yet te leen versoukt ontsegt hem niet.
* *            * *            * *
*               *               *
    Gy hebt gehoort hoe datmen eertijds seyde:
Uw naeste mint, uw vyand doet vry leyde:
Maer ik seg u den vyanden bemint:
Jae zegent die u vlouken ongesint:
(145) Jae doet ook goedt den geenen die u haten:
Bidt selve voor die liên die niet en laten
U rustelyk vry leven ongequelt,
Maer overlast u aendoen en geweldt.
    Op dat gy moegt zijn kindr’en allegader
(150) Van die bewoont den Hemel, uwen Vader,
[p. 179]
Die zijnen Son laet rijsen ende gaen
Ghelijckelyk so over goên als quaên:
Die oock vergunt het regen-nat goedaerdigh
Aen beyden so opreght als onregtvaerdigh.
(155) Zijt gy ’s vrunds vrund en agt gy die u agt
Wat loon kan ’t zijn dat gy daer uit verwagt.
    De Tollenaers doen ook gelijkerwijse.
Wat ist ook waerd om sonderlingh te prijsen
Groet gy een mensch die u gegroetet heeft?
(160) De Tollenaers zijn immers so beleeft.
Gy weet gy hebt in ’s Hemels hooghste sale
Een Vader die heel goed is t’ eenemale
Siet dat gy dan na al u zieles maght
U daer na reght en na volmaektheit traght.

SESTE HOOFDSTUK.

(165) Wagt u te doen barmhartelyke werken
Voor ’s menschen oogh op datmen ’t soude merken.
Want andersints en sal ’t niet zijn geloont
By uwen God die in den Hemel woont.
Maer so gy wilt uw aelmis wel beleyden
(170) Door geen trompet laet uwen lof verbreyden.
Sulx in ’t gemeen is der schijn-deughden daedt
So inde Kerk als ook op ’s heeren straet.
    Sy doen ’t om eer van menschen te belangen:
Voorwaer haer loon dat hebben sy ontfangen.
(175) Uw regterhand wanneer een aelmis doet,
Uw slinkerhand daer van niet weten moet.
’Tis waer dat dan u aelmis sal geschieden
In ’t heymelyk verborgen voor de lieden:
Maer uwen God die siet ’t verborgen al,
(180) In ’t openbaer u sulx vergelden sal.
* *            * *            * *
*               *               *
    Als gy voor God sult komen met gebeden
Wilt dan niet doen als die geveynsden deden,
Die in de kerk of op der straten end
God roepen aen, staent’ om te zijn bekend:
(185) Want die sulx doen haer loon is haer verschenen
Maer gy wanneer gy biddet gaet alleene
In uw slaepsteê en’ trekt de deur aen slot
Ende bidt aldaer den alles-ziende Godt.
[p. 180]
    Hy die alleen ’t verborgen kan doorgronde
(190) Sal ’t opentlyk vergelden t’ zijner stonde.
Hy die alleen ’t hart ende de nieren siet
Sal ongeloont u bidden laten niet.
In ’t bidden wilt niet kakelen, als plaghten
Des heydendoms verbond’loose geslachten,
(195) Die meenen dat haer meenighvuldigh woord
Sal maken dat zy sullen zijn verhoort.
    Gy die met hoop ende met gheloof moet spreken
Wilt geensins met die vremden zijn geleken.
Uw vader weet eer gy doet uw gebed
(200) Wat dat u is van nood’ en wat u let.
* *            * *            * *
*               *               *
    Wanneer gy dan wilt storten u gebeden
Voor uwen God gebruykt dan dese reden.
O Vader ons, die in den Hemel woont
Aen uwe naem sy alle eer betoont:
(205) U rijk toekom: u wille zy van waerde
In’t Hemelrijk ende oock hier op der aerde.
U is bekend ons dagelyksche nood,
Geeft huyden ons ons huydendaeghsche brood.
* *            * *            * *
*               *               *
    Vergeeft ons schuld, gelijk wy ook vergeven
(210) Wie dat iet quaets heeft tegen ons bedreven.
Leyd ons oock niet in al te swaren strijd,
Maer uit genaed’ ons van het quaed bevrijd.
Rijk, kraght en eer, zijn u in in d’eeuwigheden:
Laet Amen dan het slot-zijn der gebeden.
(215) So gy vergeeft den menschen, uwen Heer
Des Hemels God sal u vergeven weêr:
    Maer soo gy niet de sonden quijt wilt schelden
Den geenen die u lasterden of quelden,
So zult gy ook van Gode niet ontfaên
(220) Vergiffenis van ’t gunt gy hebt misdaen.
* *            * *            * *
*               *               *
    Wilt als gy vast geen droevigh aenschijn dragen,
Gelijk als veel schijn-heyl’gen eertijds plagen,
Op dat haer sulx sou dienen tot een toon:
Voorwaer ik seg zy hebben wegh haer loon.
(225) Veel liever wilt met oly’ u bestrijken
Op dat gy soud’ niet vastende gelijken:
[p. 181]
Veel liever ook het aensicht suyver wast:
Op datmen niet en segge, siet hy vast:
    Op dat gy niet den menschen schijnt te basten,
(230) Maer God den Heer die t’binnenst kan deurtasten.
Want hy voorwaer die al t’verborgen siet
Sal ’t opentlik te loonen laten niet.
Wilt op der aerd’ hier geenen schat vermeêren
Waer aen de mot en wormen komen teeren,
(235) Alwaer een dief kan breeken deur de muyr
En al het goet ontdragen op een uyr.
    In’t Hemelsch hof daer geene wormen byten,
Daer geene roest het goed en kan verslyten,
Daer geenen dief steelt breekend’ door de wand,
(240) Legt daer u schat en allerwaertste pand.
Het hart sal zijn al waer den schat sal blyve.
Des mensches oogh is ’t licht van ’t heele lyve:
Heeft dan het oogh een onvervalscht gesicht,
Het heele lijf is niet dan enckel licht:
    (245) Maer is het oogh bedorven, ’t kan niet missen
Het hele lijf sal zijn vol duysternissen.
Denkt werd u licht tot duyster omgekeert
Hoe groot moet zijn den duyster die u deert.
* *            * *            * *
*               *               *
    Niemand en dient twee Heeren wel te mate:
(250) Den eenen sal hy minnen, d’andr’en hate’,
Of die sal voor, deez’ achter zijn gestelt:
Gy kont te gaer niet dienen God en ’t geldt.
Hierom seg ick besorght niet u gemoeden,
Waer meê gy u zult laven ofte voeden
(255) Of kleeden ook. Is leven ende lijf
Niet meerder waerd dan spijs ende kleeds gerijf?
    De vog’len siet die in de lught gaen swaeyen
De welke niet en saeyen noghte maeyen,
Nogh voorraed doen. Uw Vader goed van aerd
(260) Die noghtans voed. zijt gy niet meerder waerd?
Wie uwer is ’t die met hem self te quellen
Een halve vaêm kan aen zijn lichaem stellen?
Waerom zijt gy bevanghen met sorghvuld
Waer meê dat gy u leden decken sult?
    (265) Wilt in het veld de lelien aenschouwen
[p. 182]
Die immers niet en spinnen nogh en bouwen,
Ende Salomon noghtans in al zijn eer
Was bet ghekleed als dese nimmermeer.
Indien ’tghewas dat nv staet inde hoven
(270) Ende morghen werd ghesmeten inden hoven
Ghekledet werd van God so schoon ende reyn,
Hoe veel te meer gy van gheloove kleyn?
* *            * *            * *
*               *               *
    Wilt u dan niet bekommeren ende spreken
Waer is het brood dat wy dan sullen breken,
(275) Waer is den dranck die ons dorst sal verslaen,
Wat sullen wy voor kled’ren trecken aen?
Men siet om sulcx de heyd’nen allegader
Bekommert zijn: maer gyluyd’ hebt een vader
In’t Hemelsch hof die u niet en vergeet
(280) End’ al dat u van nooden is wel weet.
    Daerom voor al zijn Coningrijck wilt achten
Ende vlijtigh Gods gherechtigheyd betrachten:
So gy dat doet, zijt daer me’ vry vernought:
Het vorder sal u werden toegevought.
(285) Weest nimmermeer bekommert voor den morgen
Den morghendagh sal voor hemselven sorghen.
Van yder dagh de moeyt’ ende slaverny
Is dogh ghenoegh al doetmer niet meer by.

’TSEVENDE HOOFDSTUK.

    Noyt oordeelt streng, op datmen niet u leven
(290) En oordeel oock. wat vonnis gy sult geven
Sult gy ontfaen: so als gy meten gaet
So salmen u doen met de selve maet.
Hoe komt dat gy een splinter, ja van verde
In uw’s broe’rs oogh so haest gewaer kon’t werde:
(295) Daer gy den balck die in u ooghe steeckt
Niet eens en merckt, niet eens daer van en spreeckt?
    Hoe spreeckt gy tot u broe’r met dese tale
Laet uyt u oogh my desen splinter halen?
Hoe zijt gy soo vermeten ende stout
(300) Daer in u oogh steeckt een so groten hout?
Geveynsden ey laet uyt u eyghen ooghe
[p. 183]
Dien grooten balck eerst werden uytghetoogen.
Dan sult gy met veel seeckerder ghesicht
Het veezelken doen uyt uw’s broeders licht.
* *            * *            * *
*               *               *
    (305) Wilt ’theyllighdom niet voor de honden goyen,
Gheen paerlen oock wilt voor de varckens stroyen,
Op dat sy niet sulcx met de voeten tree’n,
Haer keeren om, ende breecken u de lee’n,
Eyscht ende gy sult bekomen goede saken:
(310) Zoeckt ende gy sult aen’t vinden wel gheraken.
Klopt aen de deur van’t huys vry dapper aen
Ende voor u sal haest werden opghedaen.
    Want alle wie te eysschen haer verkloecken
Ontfanghen gift: ende wie met yver soecken
(315) Die vinden haest: ende wie wel stijf en herd
Klopt op de deur dien oock gheopent werd.
Wie uwer is’t, die, als zijn soon sal vraghen
Nae een stuck broods hem daer voor toe sal draghen
Een harde steen: of als hy eyscht een visch
(320) Daer voor een slangh sal rechten op den disch?
    Indien gy dan die boos zijt goe’ geschencken
U kind’ren geeft, behoort gy niet te dencken
Dat nogh veel meer den vader boven al
Veel goeds aen die hem bidden geven sal?
* *            * *            * *
*               *               *
    (325) Gelijk gy soud u te geschieden wenschen
Van and’ren doet so self aen and’re menschen.
Want hier in is’t dat d’heele wet bestaet,
Hier toe so streckt oock der Propheten raed
Tracht in te gaen (hier aen is’t al geleghen)
(330) Door d’enge poort wijdstreckend’zijn de weghen,
De poort is ruym, die ten verderve leyd
Ende veelen zijn daer door te gaen bereyd.
    Maer wederom de poort is engh begrepen,
De paden zijn oock nauw ende seer benepen,
(335) Rondom beset, die tot het leven gaen
Ende weynig lie’n de selve treffen aen
Gy moet u voor de waenpropheten waghten
De uyterlyk bedeckt met lammervaghten
Van binnen niet dan felle wolven zijn,
[p. 184]
(340) Die haeren roof beklee’n met schonen schijn.
    Wilt gy die lie’n wel kennen, soo slaet gade
Haer eyghen vrucht; geen druyf met wijn beladen
Oyt werd gepluckt van eene doorne plant,
Geen vijghen van een distel scherp getand.
(345) Van een goe’ boom oock goede vruchten komen
Ende wederom quae’ vruchten van quae’ bomen.
Van een goe’ boom en is de vrucht niet quaet,
Nogh een quae’ boom geen goede vrucht en laed.
    Den boom waer aen geen goede vruchten groeyen
(350) Die weptmen uyt ende doet daer ’tvier me’ gloeyen.
Op dat gy dan de valsche leeraers kent
Op hare vrucht te letten u ghewent.
* *            * *            * *
*               *               *
Niet die tot my luy’ roepen Heere, Heere,
En zullen al ingaen na haer begeeren
(355) In’t hemelrijck, maer die betrachten wel
Des Vaders wil’ en’ ’themelsche bevel.
Veel zullen my ten jongsten daghe spreecken
Wy plaghen, heer, uyt uwen naem te preecken,
Voorseggen oock, iae duyv’len uyt doen gaen,
(360) Wy hebben oock veel teyckenen ghedaen:
    Maer ick sal haer dan wee’r tot antwoord bieden:
Ick heb u noyt ghekent voor mijne lieden:
Gaet wegh van my die u lust hebt gheleyt
In’ d’oeffeningh van ongherechtigheydt.
(365) Wie dat mijn ree’n nv hoort ende sonder wijcken
De selve doet, die wil ick gaen ghelijcken
By eenen man die wijs voorsichtigh leeft
End’ op een rots zijn huys ghetimmert heeft.
    De wind ontstack, daer stortt’en eenen reghen,
(370) De stroom verhieff, al om ’thuys te beweghen,
Dan het en viel niet omme, want het stond
Op eenen steen wel vastelick ghegrond.
* *            * *            * *
*               *               *
    Maer waer daer nv een ander, die wel hoorde,
Dogh niet en dee’ nae dese mijne woorden,
[p. 185]
(375) Die waer gelijk een man los van verstand
Die een schoon huys ghetimmert heeft op ’t sand.
Den regen quam, de wind ontstond te blasen,
Een hooge vloed begon op ’t huys te rasen,
’T welck, onbequaem te dragen sulken weêr,
(380) Grondbrakigh viel aen duysend stukken neêr.
    Als nu het hoofd van alle de Propheten
Zijns vaders wil aldus had uitgemeten,
So was al ’t volck dat by hem had gestaen
Met wondering van dese leer bevaên.
(385) Want hy niet als de Joodsche wetgeleerden
Veel woorden sprak die ’t hart niet om en keerden,
Maer als begaeft met Goddelyke maght
Doorsneê ’tgemoed door levendige kraght.



[p. 186]

De uyterste wille van onsen Heere Je-
sus Christus beschreven by Johannes
in’t XVII Hoofdstuk zynes Boeks.

Op de Wijse vanden VI. Psalm.

MYn pijn ende myne schande
Sijn nu seer haest voor handen:
Mijn loop ten eynde gaet.
Wilt vader eer betoone’
(5) Aen uwen liefsten soone
Die nu so werd versmaedt.
    Wilt zijner haest gedenken,
Hem rijkelyk beschenken,
En die nu werd veraght
(10) Ten Hemel doen op vaeren,
Iae opentlick verklaren
Door koninklyke maght:
    Op dat door uws soons werken
De menschen weêr bemerken,
(15) De kraght van uwen troon,
Bekennende te gader
Den sone door den vader
Den vader door den soon.
    Want t’is dogh u behagen
(20) Den sone toe te dragen
In plaets van dit verdriet
Regt over groot en’ kleyne,
Der menschen in’t ghemeyne
Met opperste ghebied:
(25)     Op dat hy ’t eeuwig leven
Die menschen moge geven
Die door u woort en geest
Haer harte tot hem neygen
En hem alsoo tot eygen
(30) Gegeven zijn geweest.
    Want hier in zijn gelegen
De naeuw-bepaelde wegen
Van ’t leven sonder end,
Dat gy o God Almachtigh
(35) Als enigh God waraghtigh
Werd over al bekend,
    Dat Jesus Christus mede
Gelooft werd en’ belede’
Als uwen afgesant,
(40) Om wien gy gunt den menschen
Te mogen hare wenschen
Ontfangen uyt zijn handt.
    Ick heb op d’aertsche pade
Door leer ende wonderdade
(45) Uw eer en’ lof verbreyd,
Ick heb my ingetogen
En’ nederigh gebogen
Tot uws naems heerlykheit.
    Gehoorsaem en ootmoedig
(50) Heb ick met harte spoedigh
Op uwe wil gepast,
Volbraght ook tot het leste
’T gunt tot der menschen beste
My by u was belast.
(55)     Wilt om my te verklaren
Den menschen openbaren
Die glants end’ hoogheyd nu,
Die ick al eer de gronden
Des werelts oyt ontstonden
(60) Beseten heb by u.
[p. 187]
* *            * *
*               *
    Ten heeft my noyt verdroten
Uws naems eer te vergroten,
Bysonder by’t getal
Dat gy my had gegeven
(65) Om van mijn leer ende leven
Te tuygen over al.
    Sy quamen u toe, vader,
Als wesend’ allegader
U schepsel en u werk,
(70) End’ ook als bondgenoten
Uit Israel ghesproten
Geteykent met u merk.
    Door uwes raeds beleyde
Hebt gy haer uit gescheyde’
(75) En my gestelt ter hand:
Gy hebt om my te kennen
En aen mijn stem te wennen
Geopent haer verstand.
    Zy hebben vroeg en spade
(80) Door uwes geests genade
My naerstelick gehoort,
Ende tot den dagh van heden
Bewaert in’t hart de reden
Van’t Goddelyke woord.
    (85) Sy hebben wel vernomen
Van u te zijn gekomen.
Dat ik haer heb geleert,
Dat ook de doôn verresen
De sieken zijn genesen,
(90) En duyvels afgekeert.
    De woorden van het leven
Die gy my had gegeven
Gaf ik haer wederom:
Sy onderrecht mids desen
(95) Geloofden waer te wesen
Als dat ick van u kom.
    Dat andren veel bestreden
Dat hebben sy beleden
En warelyk gelooft,
(100) Dat ik ben d’ eengeboren
Des vaders uitverkoren
En aller menschen hoofd.
    Alsoo dan sonder beyden
Ik nu van haer moet scheyden
(105) Soo veel het lijf belangt,
So is dit mijn begeeren
Dat gy haer, Heer der Heren,
In uwe hoed’ ontfangt.
    Ik bid niet dese bede
(110) Voor die des werelts zeden
Sorgloselick betreên,
Maer voor die u groot aghten
En alles goeds verwaghten
Van uwe hand alleen.
    (115) Gy had haer my bevolen
En als bestelt ter scholen:
Want sy u quamen toe:
Ik nam de moeyte garen:
Want om haer te bewaren
(120) En was mijn ziel noit moe.
    Maer nu ick moet vertrekken,
Wilt uwe sorgh uitstrekken
Tot schut van haer geloof:
Want sonder u ontfarmen
(125) So waren sy, ogharmen,
Niet als des duyvels roof.
* *            * *
*               *
    Het mijne dat is dijne,
Het dijne dat is mijne.
Sy hebben my geëert
(130) Ende door my t’openbaren
En mijn eer te verklaren
Is oock u loff vermeert.
Ick sal nu met den lyve
Niet lang ter werelt blyve’:
(135) Te reysen ben ick ree’:
Maer hun die van my leerden
[p. 188]
En die met my verkeerden
Beveel ick mijne steen.
Sy moeten hier nogh sweven
(140) In’t aerdsche brose leven,
Als ick nv tot u gae:
Daerom o heyll’ge Vader
Bewaert haer allegader
Dat zy ons volghen na.
(145) Dit zijn de lieve panden
Die ick van uwe handen
Als gaven heb ontfaen:
Geeft dat sy al te samen
In uwen heyll’gen name
(150) Volhardigh blijven staen:
Op dat ghelijck wy beyden
Zijn een end’ onghescheyden,
End’ ick doe wat gy doet,
Sy oock nae al haer machten
(155) Ons beyder wil betreachten
Met eenerley ghemoed.
So langh ick op der aerde
Hier was, ick haer bewaerde
In uwes naems belijn:
(160) Sy zijn oock niet besweecken,
Nogh van my afgheweecken
Maer staagh gebleven by:
Een alleen uytgenomen
Die tot den val ghekomen
(165) Is door zijn eygen schuld.
Men leest in d’oude bladen
Dan een my sou’ verraden,
Nv werd de schrift vervult.
Tot u kom ick getreden:
(170) Maer zijnde nogh beneden
So spreeck ick midd’ler tijd
Dees’ woorden voor haer oren,
Op dat sy die aenhoren
Ende daar door zijn verblijd.
(175) Want als ick uyt haer oogen
Sal werden afgetoghen,
In’t midden van haer pijn
So sullen de ghebeden
Die ick voor hemluy’ dede
(180) Haar troost ende blijschap zijn.
Geen menschelicke vonden
Ghebout of losse gronden
Heb ick haer wijsgemaeckt:
maer vader t’uwer eere
(185) Door uwe ware leere
Heb ick haer t’hart geraeckt:
Om dat sy zijn ontvloden
De wereltsche gheboden
De werelt haer versmaed:
(190) ’Ten is oock vry geen wonder
Wie leven wil bysonder
Dat hem de werelt haet.
Want u ende mijne weghen
Sijn dogh de werelt teghen,
(195) Sy volgen ons gebodt
Daerom is’t dat gestadigh
De werelt onghenadigh
Haer lastert ende bespot.
Ick wil u nogh niet bidden,
(200) Dat gy haer uyt het midden
Des werelts nemet wegh.
Sy moeten gaen verhalen
Door al des werelts palen
Het woord dat ick haer segh:
(205) Maer dat gy haer wilt rechten,
Op dat sy het aenvechten
Kloeckmoedigh wederstaen,
En niet door sware strijden
Van wellust of van lijden
(210) Weerom te rugghe gaen.
Mijn leer ende mijne wandel
Sijn vremd van, werelts handel
Sy hebben haer bereyd
[p. 189]
Om onse wil te naken,
(215) De werelt de versaken
End’ all’ onreynigheyd.
Gheeft dat door waerheyds krachten
Sy d’heyligheyd betrachten
Ende daerin nogh gaen voort.
(220) De waerheyd die kan leyden
In alle heyligheyden
Dat is u suyver woordt.
Gelijck gy my ghesonden
Hebt in des werelts ronden
(225) So send ick haer weer uyt,
Om tot des werelts scharen
De waerheyd te verklaren
Door opentlick gheluydt.
Ic heb haer doen aenschouwen
(230) Mijn heyligheyd ende trouwe
Ende mijn oprecht gemoed.
Nae soo veel goede wercken
Sal ick haer nogh gaen stercken
Door ’toffer van mijn bloed:
(235) Op dat oock insghelijcke
Haer deughden mogen blijcken
Voor ’tmenschelick ghesicht,
Ende dat door haer ontsteken
Mag sijn door ’swerelts streken
(240) Des waerheyds klare licht.
’Tgunt ick nv heb gebeden
Voor haer, dat bid ick mede
Voor alle die voortaen
Door ’twoord van hare leere
(245) Haer tot my sullen keeren
End’ in’t gheloove staen,
Op dat ghelijck ick woone
In u, als uwen soone,
Ende gy weer in my blijft,
(250) Sy oock so in ons beyden
Als een end’ ongescheyden
Vast werden inghelijft:
Ten eynde nogh veel andr’en
Ons siende met malcandr’en
(255) Eendrachtelick ghehecht
Ghelooven ende vermonden
Dat gy my hebt ghesonden
Tot aller luyn berecht.
Ick heb ghestadigh desen
(260) Oprecht’lick onderwesen
Dat u de eer comt toe
Van al de wonderwercken
Die sy aen my bemercken
Ende wat ick vorder doe:
(265) Op dat sy wel ghedachtigh
Zoo dat wy zijn eendrachtigh,
Oock eensch zijnd in de leer
U hartelick beminnen
End’ als des goeds beghinne
(270) Toeschrijven alle eer.
Ghelijck gy t’allen daghen
My liefd’ hebt toeghedraghen
End’ in my zijt gheweest,
So wilt o Vader gheven
(275) Dat ick in haer magh leven
Ende wercken door den geest,
Op dat alsoo de leden
Door volle eenigheden
Vast hanghen aen haer hoofd,
(280) Ende daer door onser beyde
Naem ende woord zich spreyde
Wijd ende breed gheloofd.
Want dan sal blijcken klaer’lick
Niet alleen, dat ick waer’lick
(285) Van u ghesonden ben,
Maer dat gy wel besinnet,
Iae hartelick beminnet
Dien ick als mijnen ken.
[p. 190]
    Nadien zy nu ter tijden
(290) Deel hebben aen mijn lijden
Versmaedheyd ende pijn,
Geeft Vader oock na desen
Daer ick met u sal wesen
Dat sy daer met my zijn.
(295) Op dat sy daer aenschouwen
In plaets van leed ende rouwe
Mijn allerhooghste macht,
Die gy my voor het maken
Van de geschapen saken
(300) Uyt liefd’ hebt toeghdacht.
O vader gantsch goedaerdig,
Daer nevens God rechtvaerdig,
Het menschelick gheslacht
Heeft nv seer langhe tijden
(305) Versuymt u te belijden
End’ u geboo’n veracht.
Maer ick heb onbesweecken
Om u loff uyt te spreecken
Mijn arbeyd aengewent,
(310) Ten eynde na mijn wenschen
U naem by my alle menschen
Sou’ moghen zijn bekent.
Als wijse my verstieten,
Als lauwe my verlieten,
(315) Soo bleven dese vast,
Ghelovende te deghen
Dat ick van uwent wegen
Quam met volcome last.
Ick heb aen dese slechten
(320) U kracht end’ uwe rechten
Wel klaer ghewesen aen:
Ick sal’t haer oock na desen
Als ick sal zijn verresen
(325) Nogh beter doen verstaen,
Op dat u magh behaghen
Die liefd’ haer toe te draghen
Daer mee’ gy my bemint
Ende mijnen geest haer stercke,
Die door zijn brand de wercken
(330) Des werelts overwint.



[p. 191]

Ghebed der gheloovigen beschreven
by Lucas in’t vierde Hoofdstuck
zijns tweeden Boeks.

Op de wyse van den Lofsang van Simeon.<

O Heer gy zijt die God,
Die hebt door u ghebod
Ghegeven het beginne
Aen aerdrijck ende zee,
(5) Aen ’s hemels ronden mee’,
End’ al wat daer is binnen.
Seer wel hebt gy gheseght
Door David uwen knecht
Ende zijnen mond doen singen:
(10) Hoe rot het volck te hoop?
De luy’ met t’samenloop
Beraeden yd’le dingen.
De Coningen van’t land
Met staffen in haer hand
(15) Te samen zijn ghecomen:
De Vorsten zijn daer mee’
Vergadert t’eener stee’
End’ hebben raed genomen,
Al teghen God den Heer,
(20) Ende teghen hem die d’eer
Van Gode heeft genoten
Dat hem ’thoofd heel te gaer
Met kostelicke waer
Van salff is overgoten.
(25) ’Tis waerlick soo geschied:
Want tegen Iesus siet
Dien gy ghesalft hebt, vader,
Herodes met zijn raed
Ende Pontius Pilaet
(30) Gecomen zijn te gader.
Het volck van Israël
Met de Romeynen fel
Gevoeght heeft zijne krachten
Om u onnosel kind
(35) Van u so seer bemindt
Seer wredelick te slachten:
Dogh uwe hooghste hand
Heeft haer vol onverstand
Wel weten te regieren:
(40) Te vooren was een perck
Ghestelt voor al haer werck
Door uwes raeds bestieren.
Heer slaet dogh gade nv
Haer dreyghen ende wilt u
(45) Daer kracht’lick tegen stellen.
Geeft dat u dienaers voort:
U heylligh suyver woord
Vrymoedelick vertellen.
Reyct uwe hand, o Heer,
(50) Op dat u ware leer
Werd opentlick bewesen
Ende klaer geopenbaert
Door teick’nen wond’renswaert
Ende siecten te ghenesen,
(55) Vyt kracht ende tot betoon
Van uwen heyll’gen soon
Wiens naem is hoog verheven,
Op dat het blijcken magh
Dat diemen dood hier sagh
(60) Nu weder is in’t leven.



[p. 192]

Beschrijvinge van de wedergeboorte.

Op de wyse vande thien Geboden.

O Christenen wilt naerstigh hooren:
Niemand ten Hemel in kan gaen
Ten zy hy weder zy gheboren
Ende Christus hebbe aenghedaen.
(5) Den vader God den Heer almachtigh
Brengt self dit nieuwe schepsel voort,
In zijnen soon, door zijn gheest crachtigh:
’T zaed hiervan is des levens woord.
Een mensche dan door dese leere
(10) Krijght d’oghen des verstands verlicht,
So dat hy siet den glants des Heere
Als met een onghedect ghesicht.
Gheen saeck en acht hy waerd te weten
Dan Christus die daer in hem werct:
(15) De hooghte, diepte, lengt’ ende breet’e
Van Christus liefd’ hy staagh bemerct.
De hope staet hem voorgheschreven
Van d’uytghenomen erffenis:
Hy siet op ’theerlick eeuwigh leven
(20) ’T welck des gheloofs beloning is.
Hy leeft niet meer na ’svleeschs begeeren,
Ghelijck de woeste werelt doet:
Hy wil hem langher niet gheneren
Na d’ydelheyd van zijn ghemoed.
(25) Den ouden mensch, de aerdsche leden,
Heeft hy ghekruysset ende ghedood:
’T hart sonder handen is besneden
Ende van onreynigheyd ontbloot.
Het lichaem ende kracht der sonden
(30) Heeft nv in hem gheen overhand,
Maer hy is van dien dienst ontbonden
Ende van dien slaeffelichen band.
Hoe soud’ hy konnen hem begheven
Te gaen ghelijck de werelt gaet,
(35) End’ aen te trecken ’tsondigh leven
Na dien in hem woont Godes zaed’?
Als Gods bemind’ end’ uytvercoren
Bewandelt hy de goede pae’n,
Ghelijck of hy waer nieuw gheboren
(40) Of uyt de dooden opghestaen.
Want hy hem selven is ghestorven
Ende d’eyghen lust begraven heeft:
Een nieuwen aerd heeft hy verworven
Niet hy maer Christus in hem leeft.
(45) Hy gheeft zijn leden over Gode
Tot wap’nen der gherechtigheyd
Met vlijt betracht hy Gods gheboden
Ende werd door Christus Geest gheleyd.
Barmhartigh, heyligh, ende rechvaerdigh
(50) Oodmoedigh, vriend’lick, vreedsaem, soet,
Vergraeghsaem, matelick, goedaerdigh
Godsaligh, langhsaem van ghemoed,
Hem gevende tot goede wercken
Ende tot ghebouw van Godes huys,
(55) ’T gheloof door liefd’ hy soeckt te stercken,
Volght Christus nae: neemt op zijn kruys.
Het voorschrift van de heyll’ge leere
By hem met trouw ghehoorsaemt werd,
Het zuyver leven onses Heere
(60) Als een schoon beeld staet in zijn hart.
Daerom zijn dwaling uyt onweten
Ende swackheyd daer hy teghenstrijd
Wil God den Vader gantsch vergheten
Ende niet ghedencken t’een’ger tijd.
(65) Wel waer is’t dat hy door het lijden
Seer dickmael moet ten proeve staen,
Maer hier in moet hy hem verblijden
Dat Chrisus hem is voorgegaen,
Ende wat dat hier hem staet te draghen
(70) Dat sulcks op veel na niet is waerd
Die eere die ten jongsten daghe
Aen hem sal zijn gheopenbaert.
Ende midd’ler tijd heeft zijn ghewisse
Een troost die alles overwint:
[p. 194]
(75) Zijn hart geeft hem ghetuychenisse
Dat God om Christus hem bemint.
Och Heer wilt dogh de roeckelosen
Vertoonen haere droev’ ellend:
Ruckt wegh den menschen uyt het bose
(80) Ende maeckt haer uwe wet bekent.
Die hare dienstbaerheyd nu mercken
End’ houden uwe wet voor goed
Verlost haer dat zy niet en wercken
Dat strijdigh is met haer ghemoed:
(85) Gheeft dat haer langher niet doe suchten
De sware wet van hare lee’n,
Maer dat zy door’t ghestadigh duchten
Tot liefde moghen voorwaert tree’n.
Die nv beginnen eerst te bloeyen
(90) Ende die nogh zijn als kind’ren teer
Vergunt haer dat zy moghen groeyen
Ende krijghen wasdom meer ende meer:
Die nv veel hebben toeghenomen
Ende mannelick verwinnen ’t quaed,
(95) Geeft dat zy nogh al naerder komen
Des Heere Christus volle maet,
Op dat de zielen zijnd’ herschapen
Ende met den heyll’gen Geest gepaert,
De lichamen na haer ontslapen
(100) Oock werden wederom ghebaert,
Niet met haer eerste stands ghebreken,
Maer door een Goddelicke kracht
Met Christus’ lichaem vergheleken
Ende tot een Hemelsch’ eer ghebracht.


Het onsen Vader:
Op de wyse van den CIV. Psalm.

O Vader ons die in den Hemel woont,
Aen uwen naem sy alle eer betoont.
Uw rijk toecom’, uw wille zy van waerde
In ’t hemelrijk en ook hier op der aerde.
[p. 195]
(5) U is bekent ons dagelyksche nood:
Geeft huyden ons ons huydendaeghsche brood.
Vergeeft ons schuld, gelijk wy ook vergeven
Wie dat yet quaeds heeft tegen ons bedreven.
    Leyd ons ook niet in al te swaren strijd,
(10) Maer uit genaed’ ons van het quaed bevrijd.
Rijk, kragt en eer zijn u in d’eeuwigheden.
Laet Amen dan het slot zijn der gebeden.


’T gelooff:

Op de wyse van den VIII, XVIII, en XLV. Psalm.

K Geloof in God, die’t al vermagh den vader
Die hemel, aerd’ end’ ons schiep allegader.
In Iesus oock zijn eenghebooren kind
Van hem ghesalft, ons Heer die ons bemint:
Ontfanghen uyt den Geest der prophetie:
Gheboren uyt de reyne maeghd Marie:
Dien Pontius Pilatus lijden dee’,
So dat hy is ghekruyst ghestorven mee’,
In’t graf geleyt, als t’hellewaert ghesegen,
Maer ’sderdendaegs weer levend’ opgestegen,
Ten hemelwaert ghevoert, gheseten by
Zijns vaders Gods Almachtigh rechterzy,
Van waer hy weer sal comen vonnis gheven
Aen allen die of dood zijn of nogh leven.
Oock in den geest die werct al ’theyligh werck:
Ende datter is een alghemeyne kerck:
Dat d’heyllighen te samen zijn ghebonden:
Vergiffenis gheloof ick van de sonden:
’Topstaen des vleeschs: een leven sonder pijn
Ende sonder end’: ja Amen ’tsal so zijn.


Morghen Gebedt:

Op de wyse vanden XLII. Psalm.

GOdes soon altijd gepresen,
Light gheboren uit het light,
[p. 196]
Nu den dagh weer is gheresen
Voor het menschelick ghesicht,
Wy door uwe sorgh ghespaert
End’ in desen nacht bewaert
Komen met ootmoedigh buyghen
Onse danckbaerheyd betuyghen.
Laet de kracht van uwe stralen
Binnen in ons harte gaen,
Hoed ons dat wy niet en dwalen
In de swarte Duyst’re pae’n,
Laet de waerheyd van u woord
By ons blincken ende voort
Door de gantsche werelt schijnen
Ende de blindheydt doen verdwijnen.
Wilt bestieren d’ Overheyden,
Heer der heeren, dat wy stil
Leven onder haer beleyden
Na u Goddeliche wil.
Keert van ons krijgh ende strijd,
Oproer sterft’ ende dieren tijd:
Wilt oock de verbroken deelen
Van de Christenheyd verheelen.


Avond Gebedt:
Op de wyse vanden XXIV Psalm.

O Schepper van dagh ende nacht,
Den duyster door u voortgebracht
Bedeckt dit al met zijne vlercken:
Wilt oock alsoo tot deser stond
Door u genade sonder grond
Bedecken onse quade wercken.
Den vyand is op ons gestelt
Met lose list ende met gheweld:
O harder waeckt voor uwe schapen,
Op dat wy vry van bose lust
Ende sware sorge welgerust
In uwe hoede moghen slapen.
Wilt alle die ghevangen zijn,
[p. 197]
Belae’n met sieckten ofte pijn,
Vertroosten in haer droevigh lijden:
Als dese loop zal zijn gedaen
Wilt dan door uwe rust voortaen
Ons in der eewigheyd verblijden.


Gebedt voor den eeten.

GOd die de werelt hebt ghebout,
Ende nogh staagh alles onderhoudt
Ende die den mensch so hebt verheven
Dat gy hem alles hebt ghegeven,
Die ons de gunst door Christus doet
Te moghen eten al wat voed,
Geeft dat door dese goe’ gheschencken
Wy uwe mildigheyd ghedencken,
Ende dat door matelich ghenut
Ons lichaem werde onderstut
Om al te doen dat t’uwer eeren
Of t’onses naestes dienst kan keeren,
Verwachtende dat leven vroo
Daer spijs nogh dranck sal zijn van noon.

Gebedt na den eeten.

WY dancken u o Hemelsch broodt
Ghekomen uyt des Vaders schoot
Dat gy ons dus veel hebt ghegeven
Tot noodtdruft van ons broose leven.
Gheeft dat wy danckbaer ende bly
Van kommerlicke sorghe vry
Het tijdelick van u verwachten
Ende t’Hemelrijck voor al betrachten.
U lieffelick onschuldigh bloed
Zy waren dranck voor ons ghemoed:
U lichaem met zijn bitt’re smarten
Zy ware voedsel onser harten:
Zend’ ons den Geest die waerlick is
het pandschat onser erffenis.
[p. 198]

Lofsang van de Jonkvrouw Maria
beschreven by Lucas in’t eerste Hoofd-
stuk zijns eersten Boeks.

MYn ziel tracht meer ende meer
Te loven God den Heer
Van weghen zijne daden:
Des juyght oock mijnen gheest:
Want God my is gheweest
Een Heylland uyt ghenade:
Op zijnes dienstmaegds staet
By andr’en zeer versmaed
Belieft het hem te achten:
Voortaen sal ick gheroemt
Ende saligh sijn ghenoemt
By alle de gheslachten.
Hy die almachtigh is
Heeft nv aen my ghewis
Bewesen groote dinghen.
Seer heyligh is zijn naem:
Gheen mensch en is bequaem
Die waerdelick te singhen.
Sijn gunste noyt vermoeyt
Seer mededogend’ vloeyt
Tot allen die hem vreesen,
Alsoo hy wil voorwaer
Gantsch eew’lick over haer
Goed ende barmhartig’ wesen.
Door zijnen arm seer sterck
Heeft hy een treff’lick werck
Ghewroght tot desen daghe,
Ende van den trotsen siet,
Heeft hy ghebracht te niet
D’hovaerdige raedslagen.
Hy heeft als met gheweldt
Vyt haren stoel ghestelt
De Vorsten van den lande.
Die ned’righ zijn van sin
Heeft hy ghevest daer in
[p. 199]
Als met zijn eyghen handen.
Met allerhande goed
Heeft hy seer mild ghevoed
Die schier van hangher storven:
De rijcken ongheëert
Zijn van hem weerghekeert
End’ hebben niet verworven.
Aen Israël zijn knecht
Wijst hy de wegh te recht,
Iae gaet hem selver leyden,
Ende toont door dese deugd
Dat hy seer wel gheheugt
Al die barmhaertigheyden
Die, door een vast verbond,
’Twelck eeuwigh duyrt, zijn mond
Belooft heeft ons voorsaten,
Te weten Abraham
Ende die van zijnen stam
Van haer noyt te verlaten.

_________________________
Zacharias Loff-sangh by Lucas
beschreven in’t eerste Hoofdstuk
zijns eersten Boeks.

Op de wyse van den CXVI Psalm.

LAet ons dancken ende loven
Godt van Israëls gheslacht:
Want hy heeft als nv van boven
Op zijn volck ghenomen acht,
Ende den zelve los ende vry
Quijt ghemaeckt van slaverny.
Hoogh heeft hy het huys verheven
Nu van David zijnen knecht:
Want een rijck dat heyl sal gheven
Heeft hy daerin’ opgherecht,
Zulcks hy door de heyll’ghe tongh
Der voorseggers eertijds songh,
[p. 200]
    Dat hy ons van ons’ vyanden
Vry sou maken ende behoed
Voor al onser haters’ handen
End’ ons ouders doen groot goed,
Denckende tot zijner stond
Aen zijn heyllighe verbond,
Dat hem komen zou te voren
Nu te geven aen zijn stam
’Tgunt hy eertijds had ghesworen
Aen ons vader Abraham,
Dat wy vreeseloos ghestelt
Buyten ’tvyantlick gheweldt
Daer door tot een heyligh leven
Ende rechtvaerdigheyd verplicht
Zouden ons ten dienst begeven
Voor des Heere klaer ghesicht
Voorts ende voorts de daghen al
Die ons leven duyren sal.
Ghy zult oock gheluckigh wesen
Iong ghebooren kindelijn:
Bode van God hoogh ghepresen
Dat sal uwen toenaem zijn:
Ghy zult voor den Heere tree’n
Ende zijnen wegh beree’n:
Want gy zult het volck doen weten
Waer in dat haer heyl bestaet,
Hoemen werden kan ghequeten
Van de schuld van zijn misdaed:
Want God innerlick erbarmt
Heeft hem over ons ontfarmt.
Hy heeft ons verschijnen laten
Uyt den hemel ’t Morgenrood,
Daer wy dick beduystert saten
In de schad’we van de dood,
Om te doen ons voeten gaen
Door heel goede zeeck’re pae’n.



[p. 201]

Den Lofsang der Enghelen:

Op de wijse vanden Lofsang Simeons.

IN S’ hemels hooghste hoff
Zy God eer ende loff:
Gelijk zy op der aerde:
Want God heeft goed gedagt
(5) Het menschelick geslagt
Tot zijne gunst t’ aenvaerde’.


Simeons Lofsang.

Op de wijse van: o Heer gy zijt die God:

beschreven by Lucas in zijn eerste boek
in’t tweede Hoofdstuk.

NU werd ick uwen knegt,
So als gy had gesegt,
O Heer, by u ontbonden
Met goet geluk, nadien
(5) Mijn oogh nu heeft gesien
Het heyl by u gesonden
    Voor allerluy ghesigt:
Den heydenen een ligt,
Waer door ’t gunt school te voren
(10) Wert aen den dagh gebracht:
Een eer voor uw geslagt
Uit Israël geboren.
    Siet dese dienen sal
Veel Joden tot een val,
(15) Veel tot oprijsing mede:
Een hoogh verheven merk,
Maer ’t welck met woord ende werk
Sal werden seer bestrede’
    Des, die hem hebt gebaert,
(20) Doorsneen als met een swaert
U ziel sal bitter smarten:
Dus sal oock werden naeckt
Al het gepeins gemaekt
Van veeler menschen harten.



[p. 202]

’TGebed van den Vorst
Nehemias. ij. Cap. 9.

Op de wyse vanden CXXIX Psalm.

RYst allegaer om uwen grooten Heer
Den sterken God des eeuwigheits te loven.
Aen uwen naem, Heer, zy bewesen eer,
Hoewel u naem gaet lof ene eer te boven.
    (5) O waerlich een, waer uyt het al bestaet:
Want het gestertt’ verwulft u handen bouden,
Den hemel oock die daer nogh boven gaet
Met alle die daer in haer leger houden:
    De woeste zee, ’t land dat de vruchten geeft,
(10) Uit niet ontstond door uwes kraghts vermogen:
Wat daer is in of op al door u leeft:
Jae ’t hemelsch heyr valt voor u neergebogen.
    Ghy zijt ide God die uyt Ur der Chaldeen
Abram geleyd ende’ hem hebt uytverkoren,
(15) End’ Abraham daer na ghenoemt uyt ree’n
Dat menigh volck uyt hem sou’ zijn gheboren.
    Also gy voorts hem t’uwaerts trouw bevond
Tot in zijns harts inwendighste gedencken
Hebt gy met hem bevestight een verbond.
(20) Van een schoon land hem ende zijn zaed te schenken:
    Welck land als doe bezat den Iebusijt,
Den Girgazee ende Canačn quadaerdigh,
Met Emor, Chit, ende met den Pherizzijt
Gy hield u woort gelijck gy zijt regtvaerdigh.
* *            * *            * *
*               *               *
    (25) Ghy saeght was leed ons ouders overquam
Met onghelijck in de Memphijtsche landen:
U goedheyd oock ’tgheroep ter harte nam
Dat sy u deen ontrent de roode stranden,
    Ter tijde van die sware slaverny
(30) Hebt gy u kracht aen Pharaö doen mercken,
End’ aen zijn hof ende gantsche burgery
Door teyckenen ende groote wonderwercken:
    Want, Heer gy wist hoe het Egyptsch geslacht
[p. 203]
Haer tegen d’ ons’ had trotselyk geedragen:
(35) Daerom hebt gy uit haer te weegh gebragt
Een grooten naem die duyrt tot desen dagen.
    Als nu het volk van Jacob aen quam treen,
Men sagh hoe lief en waert dat zy u waren:
Want gy het meer gespouwen had aen tween:
(40) Zy gingen droogh door ’t midden van de baren:
    Maer ’tvyandsch heyr, ’twelk ’t Abrahamsche bloed
Ging jagen na met onversaecht vermeten,
Hebt gy in’t diepst gheworpen van de vloed,
Gelijck een steen werd in de neer ghesmeten.
* *            * *            * *
*               *               *
    (45) Van dat de son eerst uyt het oosen rees
Een wolcke zuyl de wegh haer kondigh maeckte,
End’ om by nacht te wand’len sonder vrees
Een viere zuyl den toghtbaen haer bebaeckte.
    Vyt ’shemels hooght op Sinaysbergh ghedaelt
(50) Spraeckt gy haer aen en gaeft haer goe’ ghesetten,
Bevelen noyt van onrecht achterhaelt,
Waerheyds gheboo’n, onstraffelicke wetten.
    Van uwen dagh ende ’theyligh sabbathrecht
Hebt gy haer daer de kennis oock ghegeven,
(55) Doen gy haer weest door Moses uwen knecht
Een vaste keur ende voorschrift van het leven.
    Het hemelsch broot quam drupp’len als een douw
Op dat haer niet den hongher soude dwinghen:
Op dat haer oock den dorst niet quellen sou’
(60) Het soete voght quam uyt de klippen springhen.
    Doe hebt gy haer belast te treden voort
Om het besit te nemen vande landen
Waer van gy ’t recht door u onwanckel woord
Haer had belooft met uytghestreckter handen.
* *            * *            * *
*               *               *
    (65) Ons ouders dogh zijn wreveligh gheweest,
Niet danckbaer voor al ’tgoed van u ghenoten:
Sy hebben u gheboden niet ghevreest:
Maer met haer neck daer teghen hard ghestoten.
    Sy weygherden aen uwe stem ’tgehoor
(70) Al ’twonderwerck so mild’lick uytghemeten
Tot hare baet quam haer niet eens te voor:
’Twas al ghelijck moetwillighlick vergheten.
    Ia stijff van hals, oproerigh, hebben sy
Ghewoelt, ghemeuyt, de hoofden opghesteken,
(75) Om weer te gaen na d’oude slaverny:
So vroegh quam haer de vrijheyd op te breken.
    Maer gy, o Heer, gheneghen tot ghenae,
Barmhertigh, goed, medogend boven maten
Die vroegh tot hulp, tot gramschap comt seer spae,
(80) Na so veel quaeds en hebt haer niet verlaten.
    Iae doe sy u aendeden schimp end’ spot
Ende lieten haer een kalff te gieten lusten,
Luyd roepende, dit is u Heer u God
Die u gheleyd heeft uyt d’Egyptsche kusten,
    (85) Verstiet gy haer nogh niet int woeste veld:
So goed waert gy, gy naemt van haer ghesichte
De wolck niet wegh tot haer gheley ghestelt,
Nogh oock het vier om haer by nacht te lichten
* *            * *            * *
*               *               *
    Om haer ’tverstand te openen gy sond
(90) Haer uwen gheest, het best van uwe gaven
Ghy naemt haer oock het Man niet van de mond,
Nogh ’twater koel om haren dorst te laven.
    So twintighmael twee jaren hebt gy goed
Haer op de hey gestadigh onderhouden:
(95) Men sagh van ’tgaen noyt swellen haer voet:
Men sagh op wegh haer kled’ren noyt verouden.
    Ghy gaeft haer ’tland ende volck’ren van Sichon
Tot overmaet ter syde van haer wooning,
Als oock ’tghebied beseten by Hesbon,
(100) End’ Hog beheert van Basan haren Koning.
    Haer kinderen hebt gy doen wassen aen
So veel men oyt ’snachts sterren siet ontloken,
End’ haer ghebracht om d’aerde te beslaen
Waer van gy tot haer vad’ren had ghesproken.
    (105) Sy namen ’tland: want gy te neder bracht
Den Cananee waer dat sy quamen wand’len:
Ghy gaeft haer ’tvolck ende Vorsten in haer macht
Om na haer wil daer mee te moghen hand’len.
    Sy kreghen flucx vel steden sterck ghebout:
(110) Een vetten grond: veel huysen vol van have:
Wijngaerden oock, olyven, vruchtbaer hout,
Met ooft ghelae’n, veel putten wel ghegraven.
    Maer als sy nv door uwe deugd versaed,
Iae weelderlick ghevoed in allen deelen
(115) Weerspannigh haer begaven tot het quaed,
End’ achter rug verwierpen u bevelen,
    Ende laest’lick oock haer boosheyd wiert so groot
Dat sy de boo’n door uwen gheest ghesonden
Om haer tot u te keeren sloeghen dood
(120) End’ uwen naem seer lasterlicke schonden,
    So hebt gy haer ghegeven int gheweldt
Der vyanden die haer seer hard bedwonghen,
Tot dat zy langh ghenopen ende ghequelt
U riepen aen met harten ende tonghen:
    (125) Ten welcken tijd gy hare banghe klacht
Uyt ’shemels hoogt’ aenhoorde met melijden
Ende gaeft haer haest heyllanden die met kracht
Haer uyt de hand der vyanden bevrijden.
    De rust en was so haest niet in het land
(130) Of zy haer weer tot boose weghen keerden,
Ende gy gaeft haer weer in haer haeters hand
Die wederom haer strenglick beheerden.
* *            * *            * *
*               *               *
    Wanneer sy dan in hare nood ghesmoort
Met hartberau begonden weer te kermen,
(135) Vyt uwen stoel hebt gy haer weer verhoort
Ende menighmael verlost na u ontfermen.
    Om uwe wet weerom te nemen aen
Gingt gy haer, Heer, wel ernstelick betuygen:
Maar ’toor wierd niet gheboden aen’t vermaen:
(140) Den trotsn hals en wilden sy niet buyghen.
    V heylligh recht, waer in der menschen spoed
Ende leven stond, verachten zy boosaerdigh,
Verhardend’ haer onreckelick ghemoed,
Iae keerden u de schoud’ren toe onwaerdigh.
    (145) Na dat gy haer vermaent had menigh jaer
Door uwen geest ende boden, als ten lesten
U lang verduld niet hielp, so hebt gy haer
Aen een vremd volck ghegeven als ten besten.
    Dogh echter gy nogh so barmhartigh waert,
(150) Dat gy haer niet hebt t’eenemael verslonden,
Nogh gantsch veracht: want gy zijt goed van aerd,
Ghenade werd by u altijd ghevonden.
    O stercken God, geducht, ten hoogsten hoog,
Vast van verbond, van goetheyd onverdroten,
(155) Laet te ghering niet schijnen in u oogh
De smart die ons alreed’ heeft overgoten,
    Ons seg ick al: den konincklicken staf,
De Oversten, De leeeraers ende ghewijden,
’Tgemeene oolck, van ’teerste oorlogh af
(160) Met Assurs kroon tot d’huydendaegsche tijden,
* *            * *            * *
*               *               *
    Wy kennen’t Heer: wat dat gy ons oplegt
Het is verdient: gantsch vroom zijn uwe wegen:
Ghy hebt met ons gehandelt trouw ende recht
De schuld is heel aen onse zy’ gheleghen.
    (165) Ons ouders, Heer, en hebben niet ghelet
Op u gheboo’n, ons koninghen, ons raden,
En hebben niet behartight uwe wet,
Nogh u vermaen ghevolght met haere daden.
    Sy hebben u in’t rijck van uwe hand
(170) Te leen ontfaen niet huld’lick aengehangen,
Ende woonend’ in dat vette ruyme land
Volharden zy in hare slimme ganghen.
    Wy zijn eylaes nv slaven: siet, o Heer,
In’t land waer van de vruchten ende gaven
(175) Zijn toegheseyt ons vaderen wel eer,
In’t selve land daer woonen wy als slaven.
    ’Slands middelen aen vreemde heeren gaen
Die gy ons hebt ghestelt om onse sonden:
Ons vee, ons lijf moet haer te wille staen:
(180) Aldus zijn wy benaut tot deser stonden.
    Des niet te min so maken wy ons sterk
Van beter ons in u verbond te quyten.
Siet daer de trouw bevestight door het merk
Van onsen Raed, van Priesters en Leviten.



[p. 207]

Betraghting van Christus lyden

Op den goeden VRYDAGH,

Of den

KRUYS-DAGH

onses Salighmaekers.

1. SOo verr’ als ’t Aertrijk strekt, gy menschen altemalen,
Die eenen naem belijt, in veelderhande talen,
En ’t Christelyke merk door ’twater hebt ontfaen
Laet u dogh desen dagh te reght ter herten gaen.
    2. (5) End’ als gy siet de Son, die u nu komt beschynen,
Soo denkt wat d’oorsaek was, die haer heeft doen verdwynen,
En als gy d’Aerde siet, die u het voetsel geeft,
Soo denkt wat d’oorsaak was, waerom sy heeft gebeeft.
    3. ’t En is geen kragt geweest, van winden en van stroomen,
(10) Die toen het Aertrijk heeft haer’ vasten stant benomen,
’t En is geen wolk geweest, nogh schadu vande Maen,
Die op dees selven dagh, den dagh heeft doen vergaen.
    4. De Son heeft zigh geschaemt van wegen onse sonden,
En heeft niet konnen sien sijn Heeres droeve wonden,
(15) Maer heeft alsoo betoont, met eenen nieuwen naght,
Hoe ’t Light van alle Light tot sterven was gebraght.
    5. De Aerde saghmen ook, seer schudden ende beven,
Want sy niet dragen kon de Doodt van ’t eeuwigh leven,
En schrikte vande pijn, en van het Heyligh Bloet,
(20) Dat* niemant helpen kan, dan dien ’t eerst schrikken doet.
    6. Dus als gy dit bedenkt, en peynst niet om de Joden,
Die met een fel gemoet haer’ eygen Konink dooden,
Stoot u aen ’t oorloghs-volk, nogh aen den Reghter niet,
Nogh aen ’t meyneedigh hart, dat sijnen Heer verriet:
    7. (25) Maer elk een denk by hem, ik heb mijn Heer gevangen,
Ik heb hem selfs verraen, en aen het Kruys gehangen,
Hy is door mijnen mont, verwesen buyten reght,
[p. 208]
En door mijn eygen hant, met nagels vast geheght.
    8. In elken droeven trek, van sijn volpynigh wesen,
(30) En kan ik anders niet, als mijnen misdaet lesen:
De stramen van de roên, die Christus heeft gedult,
Die hebben met sijn bloet beschreven mynen schult.
    9. Laet ons met Petrus dan gaen uit de werelt vlughten,
En boeten onse ziel, met tranen ende sughten,
(35) Want als wy laten ’t goet, en niet en doen als quaet,
Dat hy met woorden deedt, dat doen wy metter daet.
    10. De haen als hy begint des morgens vroeg te kryten,
Wil hy met luyder stem ons ontrou ons verwyten,
De Heer siet ons dan aen, de Heer die staet daer by,
(40) En sonder spreeken vraeght: waerom versaekt gy my?
    11. Waerom ist dat gy slaept, als ’t tijdt is van gebeden,
Waerom en heeft de Geest, het vleesch niet overstreden,
Veght beter nu voortaen, met innerlyk geweer:
Uw kraghteloose maght, betrouwet nimmermeer.
    12. (45) ’t Is waer, wy hebben schult aen uw Kruys allegader,
Maer die u kruysten Heer, voor die badt gy den Vader:
De sonden maken ons den Moordenaer gelyk,
Maer Heer gy hebt belooft den Moordenaer uw Rijk.
    13. Heer in uw eeuwig Rijk wilt onser dogh gedenken,
(50) En uit genaed’ alleen ons de genade schenken,
Waer naer gy hebt gedorst, waer op gy hebt verwaght,
Op dat het al door uw, in ons soud’ zijn volbraght.
    14. Bestryket met uw Bloet de posten onser zielen,
Op dat verdervers hant ons niet en koom’ vernielen,
(55) En voet ons met uw Vleesch, dat van den houte quam,
Vleesch van een onbevlekt, en on-gebroken Lam.
    15. Uw naektheit zy ons kleet, verlost ons door uw banden
Geneest ons door uw smart, vereert ons door uw schanden,
Gy die verwesen zijt, maekt ons van sonden vry,
(60) Maekt levend’ door uw Doot, en door uw Kruyce bly.



[p. 209]

Het drie-en-vijftighste Hooft-stuk
des Propheets Jesaiae.

WIe hoort daer, en wie wil gelooven onse leer?
Wie wordt den sterken arm bekent van onsen Heer?
’t Is waer hy schijnt voor haer die sijn gesigt genieten
Gelijk een teere spruit die uit de aerd’ komt schieten;
(5) Of als een wortel ook die op de Hey geplant,
Seer qualyk werdt gevoedt van een droogh dorstigh lant.
Men kan in hem geen lust nogh schoone glantz besinnen,
Geen lieffelyk gesigt dat yemant sou beminnen:
De allerslegsten mensch kan niet veragter zijn,
(10) Al sijn geselschap is druk, lijden ende pijn,
Als eene die door schaemt sijn aensigt af moet keeren,
’t Welk ook de oorsaek is dat wy hem niet en eeren;
Nogtans is hy de man die schorsset onse smert,
Die met al onse quael alleen beladen wert;
(15) Hoewel het schijnt voor ons dat hy ’tonheil moet dragen,
Als of hy waer van Godt gestooten en geslagen:
Maer onse sonden zijn ’t daer hy voor sugten moet,
En onsen afval is ’t die hem de teeringh doet;
De straf op hem geleit sal ons tot vrede wesen:
(20) De builen die hy draegt die sullen ons genesen.
Wy hebben altemael van ’t regte padt gefaelt,
En zijn elk onses weegs als schapen afgedwaelt.
Dan Godt heeft hem gestelt in plaetse van ons allen,
Soo dat op hem alleen de sonden zijn gevallen.
(25) De boete werdt ge-eyscht, maer hy is ’t diese lijt:
Noghtans in ’t lijden selfs en maekt hy geen gekrijt;
Maer als een schaep voor ’t mes dat hem de wol sal blooten,
Of ’t leven nemen sal, houdt hy de mont gesloten.
’t Is waer dat sijn verdriet is uittermaten groot,
(30) Tot dat hy door ’t gerigt ten einde werdt gedoot;
Maer weder is hy die, wiens eeuwen en geslagten
Geen menschelyk verstant met woorden kan betragten.
Dat hy is wegh-geroeit van d’ aerde waer men leeft,
’t Is d’ afval mynes volks die hem gewondet heeft,
(35) Te weten deses volks, die hem tot in de graven
De wereltrijke magt der boosen overgaven:
Dogh tot haer eygen doodt, hem dien men noit en vondt
[p. 210]
Geweldigh met de handt, nogh listigh met den mondt.
Noghtans de goede Godt neemt hier in sijn behagen,
(40) Dat hy hem soo verplet door siekten ende plagen;
En seydt, alsoo hy hem heeft uit een vry gemoet
Een offerhand’ gemaekt, en voor de schuld geboet.
Sijn zade sal hy sien veel langen jaren duren,
Ja Godt sal sijnen lust door hem alleen besturen.
(45) Hem selven sal hy sien verlost van alle quaet:
Hem selven sal hy sien van alle goet versaet;
Regtvaerdigh is hy selfs geweest in alle saken;
Regtvaerdigh sal mijn knegt ook vele menschen maken:
Die door ’t geloof aen hem haer sullen houden vast,
(50) Der welker sonden hy neemt tot sijn eygen last.
Hierom soo geef ik hem gedeelte voor soo veelen,
Om dat hy mag den buit met sijne vegters deelen:
Door dien hy tot den doodt hem selven heeft gestelt,
En onder het getal der boosen is getelt;
(55) Doordien hy veler schult alleen heeft willen laden,
Om als een Middelaar te bidden voor de quaden.


Geestelyke Gesangen, uit het
Latijn overgeset.

Conditor alme siderum.

Der sterren Schepper, eeuwigh ligt,
Welk ons ’t geloof in ’t herte stight,
O Christe, die ons al ontset,
Verhoor ons nederigh gebet,
    Die u ter hert liet gaen de noodt
Des werelts, liggend’ in de doodt,
Die ’t arme menschelyk geslaght
Genesen hebt door uwe kraght
    Des werelts avondt daelde stijf,
Toen gy quaemt uit des magets lijf:
Gelijk een bruigom wel gekleet
Uit sijnes liefs slaepkamer treedt.
    Voor wiens gewelt knielt ende beeft
Wat boven of beneden sweeft
[p. 211]
[...]
[p. 212]
[...]
[p. 213]
[...]
[p. 214]
[...]
[p. 215]
[...]
[p. 216]
[...]
[p. 217]
[...]
[p. 218]
[...]
[p. 219]
[...]
[p. 220]
[...]
[p. 221]
[...]
[p. 222]
[...]
[p. 223]
[...]
[p. 224]
[...]
[p. 225]
[...]
[p. 226]
[...]
[p. 227]
[...]
[p. 228]
[...]
[p. 229]
[...]
[p. 230]
[...]
[p. 231]
[...]
[p. 232]
[...]
[p. 233]
[...]
[p. 234]
[...]
[p. 235]
[p. 236]
U niet en verkloekt,
[...]
[p. 237]
Zijn wy vry geraekt
’t Is door een geweest;
Laat ons ook niet beyden
Ons te laten leyden
Door een selven Geest.

EYNDE.

[p. 238]

REGISTER.

Bewys van den waaren Godtsdienst.1.
Onderwyzing der gedoopte kinderen.
        vragen en antwoorden.
137.
t’Samenspraek over de deugt van’t weinig spreeken.165.
Uitlegging van het gebedt des Heeren.170.
De Tien geboden.173.
De Geboden onzes Heeren Jesus Christus beschreven
        by Mattheus in ’t V, VI en VII Hoofdstuk zyns
        boek.
186.
Gebedt der gelovigen, beschreven by Lucas
        IV Hooftstuk van zijn tweeden boeks.
191.
Beschryving der wedergeboorte.192.
Het Onze Vader.194.
’T Geloof.195.
Morgengebedt.195.
Avondtgebedt.196.
Gebedt voor den eeten.197.
Gebedt na den eeten.197.
Lofzang van Maria.198.
Zacharias Lofzang.199.
De Lofzang der Engelen.201.
Simeons Lofzang.201.
Het gebedt van den Vorst Nehemias.202.
Betraghting op den goeden Vrydag.207.
Het drie-en-vijftighste Hooft-stuk des Propheets Je-
        saiae.
209.
Geestelyke Gesangen, uit het Latijn overgeset.210.
Het een-en-dertighste Hooft-stuk van de spreuken Salo-
        mons, vers X.
217.
Uitlegginge des algemeinen Zend-briefs van den Apo-
        stel Joannes.
219.
Klaghte over ’t verdeelde Christendom.230.

Einde des Registers.

Continue

Zeven gedichten in: Verscheyde Nederduytsche Gedichten, van Grotius, Hooft, Barlaeus, Huygens, Vondel en anderen. Versamelt door JV.  JS.  TVD.  B.  GP.  CLB. [Deel 1]. t’Amsterdam, voor Lodewijck Spillebout, 1651.
Twee jaar later verscheen een tweede deel: Verscheyde Nederduytsche gedichten, van P. C. Hooft, C. Huygens, C. Barlaeus, Tesselschade, Vondel, Vander Burgh, en anderen. Het tweede deel, verzamelt door J. V. M. [= Geeraert Brandt]. Amsterdam, Lodewyck Spillebout, 1653. In het tweede deel staat geen poëzie van Hugo de Groot.

Gebruikt exemplaar: UBL 1198 F 10 [bevat beide delen].
Het eerste deel is herdrukt in 1659 [UBL 1105 G 27].




p. 19

KLAGHTE
DER
VROUWE van MECHLEN,
OVER
De Min des Princen van Oranje.

Num lachrymas victus dedit, aut miseratus amantem est?
VErslagen droevigh hart, dat in uw jonge jeught
Soo langh genooten hebt met lust des werelts vreught,
Begint, want het is tijdt, u daer van af te wennen,
                                En uwen staet te kennen.
(5) De tranen die ick stort, en al mijn droeve suchten
Zijn van onrechte vreught nu leyder rechte vruchten,
En mijn ellende komt om dat ick, onbesint,
                                Heb al te veel bemint.
Met recht magh ick my dan beklagen van dien dagh,
(10) Doen ick het doelwit eerst van mijne Minne sagh,
Den nacht vervloeck ick oock, dien my in ’t lijden bracht,
                                Als ick het minst bedacht.
Och eertijdts vol geneuchts maar nu seer droevigh leven,
Dat toen my d’eer verliet, my noch is by gebleven,
(15) Hoe raeckt ghy aen uw doodt, de waere medecijn
                                Van soo veel sware pijn.
Dees wijtvermaerde plaets die soo veel vruchten geeft,
Daer nu soo menigh Paer in reyne liefde leeft,
Streckt my maer tot verdriet, en al wat ick aenschouw
                                (20) Vermeerdert slechts mijn rouw.
Wie kan my verr’ van hier in zee een eylandt toonen,
Daer ick magh gaen alleen met mijne droefheyt woonen,
Daer man noch vrouw en komt, en daer ik geen vermaen
                                Van liefde zal verstaen?
(25) Wegh Peerlen, en Gesteent, en al het Hoofs gelaet,
Wegh zijde vol van goudt, die my soo diere staet;
Want naer mijn eers verlies en kan mijn niet vereeren,
                                Als droeve swarte kleeren.
Mijn Heer, wiens grootheyts glans my zo ver heeft bezeten,
(30) Dat ik om uwentwil mijn zelve heb vergeten,
Verwondert u doch niet dat een bedroeft gemoedt
                                Geen liefde meer en voedt.
Ick dacht dat ghy soud zijn soodanigh t’ mijnewaert,
Als ghy tot aen het end des werelts zijt vermaert;
(35) En dat uw Edel hart en lichtgeraeckte sinnen
                                Gestadigh souden minnen.
Die u den krijgh aendoen, en vyandtschap bewijsen,
Die moeten uwe trouw en uw genade prijsen.
Maer wat hebb’ ick misdaen, die deught die hen geschiet
                                (40) Gevoelt mijn liefde niet.
Wanneer daer yemandt is die uw triumphen telt,
Seght dat hy my daer bij als een gevangen stelt:
Maer elck bedanckt hem seer die by u is gekomen,
                                Alleen ick uitgenomen.
(45) Waer zijn de diensten nu die ick te hooren plachte,
Verr’ boven mijnen staet, verr’ buyten uw gedachten,
De woordekens die my gelooven deden ras,
                                Dat ick de liefste was?
Waer zijn de kusjes nu, waer is dat klare licht
(50) Dat tot my straelde staegh van uw ontfonckt gesicht,
’t Gebedt dat ghy my deed om over u t’ ontfermen,
                                ’t Omhelsen, en ’t omarmen?
Gelijck ghy my dus langh gesocht hebt sonder rusten,
Soo ben ick nu te veel voor uw versade lusten;
(55) Jae d’eerste die ghy vindt, het zy wie dat het zy,
                                Die treckt uw hart van my.
Nochtans doet ghy my goet als ick het wel bedocht,
Meer nu ghy my verlaet, als doe ghy my besocht;
Want als men ’t recht bedenckt, uw vrientschap is mijn schade,
                                (60) Uw ongenaed, genade.
Vaer wel dan Prins, vaer wel, ick wil u liefde dragen,
Maer liefde zonder vleck, de reste van mijn dagen.
Ick wens voor my de doodt, en dat noch buiten my,
                                Uw ’t leven vrolijck zy.
(65) Tot dat ghy eene vindt die van u zy geacht,
In liefde my gelijck, maer hooger van geslacht;
Die d’eere magh geschiên van sonder schaemt of vresen
                                Altijdt by u te wesen.
Ghy soete kinderkens uyt mijn onecht gebooren,
(70) Het moeyt my dat ghy staegh mijn droefheydt aen moet hooren,
Besonder als ghy vraeght, wat Moeder is ontmoet,
                                Dat haer soo treuren doet?
Uw Vader is ’t alleen waer over dat ick klaegh,
Om dat hy is te hoogh, of dat ick ben te laegh:
(75) Ghy zijt hem seer gelijck, behalven dat uw oogen
                                Betoonen meer meedoogen.
Jonckvrouwen, die my plaght, als u gelijck te eeren,
Laet ick uw spiegel zijn, om u een les te leeren:
Uw meerder eert altijdt, maer verre van hem wijckt,
                                (80) En soeckt dat u gelijckt.
Denckt hoe dat Icarus dat vliegen heeft betaelt,
Die van de Hemels hooght’ in ’t water is gedaelt,
Door dien het vyer der Son, die hem te nae quam schijnen,
                                Sijn vlercken deed verdwijnen.
(85) Wacht u voor ’t eerst gespreck en ’t heymelijck verkeeren,
Pooght niet alleen het quaet, maer d’oorzaeck self te weeren;
En denckt dat die u mindt, die altijdts allermeest
                                Hier voor uw oneer vreest.
p. 98
p. 101
Aen-spraeck van den heere Hugo de Groot Aen de Kist
p. 103
Die uyt haers Moeders buyck

Boulongie, die

Stamboek
p. 131
Is ’t huyden

p. 157
Soo verr’ het Aerdtrijck

Continue

Uit: Oovergebleeve rym-stukken, of vervolg der versen, van en op de Heeren en Meesters Jan, Huyg, Willem, en Pieter De Groot. Met eenige hier en daar op zyn plaats ingevoegde van de uytgever der zelver. Delft, Andries Voorstad, 1722, p. 130-133.

VERSOEK-SCHRIFT VAN MARIA van REYGERSBERG,
Om LOUVESTEYNS Uytgang.

MYn Heeren, die van ider Landschap zyt gezonden,
Op dat ge haaren wil en meening zoud vermonden
    Doorlees* tog deezen brief, doorlees dien met verstand,
    Welk’ een gevange Vrouw u stellen doet ter hand.
(5) ’t Is niet alleen uw werk des vyands magt te stutten,
Dat zijn gewaapend’ volk’ geen schaa doe, nog geschutten,
    Of niet een kloek gemoet een inbreuk te bestaan,
    Of met een goed beleyt een plaats te tasten aan;
Maar ook is het uw werk voor alle dingen t’ agten
(10) Op uwes volks bestuur, op de bedroefde klagten,
    Op ’t schreyen van den geen, die ongelijk geschied,
    Op haares zugten, welk’ ge ’t spreeken als verbied:
Zie dan regt dit geschrift, maar ziet het met meedoogen,
Niet met een zuur gezigt, of dwers gedraayde oogen,
    (15) En zonder een’gen haat; het komt van Louvesteyn,
    Daar een bedroefde Vrouw zig zelven vind alleyn,
Die ’t pak nu, ’t welk ze pleeg met haaren man te draagen,
Moet draagen zonder hem, om dat z’ hem heeft ontslaagen;
    Die grooten zwaarigheyd en banden moet uytstaan,
    (20) Om dat zy an haar man een goet werk heeft gedaan.
Laat dan mijn droeve stem nu koomen tot uw ooren,
En niet alleen dees muur, maar ook uw hert, doorbooren;
    Ontslaa me van dit slot, belet niet dat een wyf
        Hem, daar haar ziel is by, ook volge met het lyf.
(25) Wat zou ’t u konnen schaan, dat gy me vry zoud laaten:
Wat kan mijn lyden u, wat mijne banden, baaten?
    Wat eer is ’t u, dat gy een Vrouw gevangen houwt,
        Die hem is trouw geweest, wien zy eens had getrouwt.
Hier helpt geen hardigheyd, zie nu, of gy met minnen,
(30) Of gy met zagtigheid iet op mijn man kunt winnen:
    Gy kunt hier eenigsins mee krygen zijnen zoen:
        Geloov’ me, hy zal veel om zulk een huysvrouw doen.
Wil uwen hoogheyd met zagtzinnigheyd bekleeden;
Wil uwes grootheyds lot tot wel te doen besteeden;
    (35) Laat by u booven zugt de roede zijn geagt;
    Laat uwe goetheyd zijn zo groot als uwe magt:
Denk eens, waarom het is, dat ick alhier zou blyven:
Heb ick met mijne hulp uw vyand ooit gaan styven?
    Heb ick ooit teegen u gegeeven een’gen raat?
    (40) Heb ick u ooit gezogt te stooten uyt uw staat?
Og neen, al mijn misdaad, om welk’ ick ben in banden,
Zou zijn, dat ick mijn man verlost heb uyt de handen
    Van haar, die in zijn kruys verblyded’ haaren geest
    Hem houdend’ in een kooy, gelijk als een wild beest.
(45) Het Vrouw-volk van Toskaan’ is nog in groote eeren,
Om dat ze haare mans verlosten in haar kleeren,
    Haar naam, lof, prys met and’rer oover al verbreyt;
    Maar niemand heeft dees’ daad dan ick alleen beschreyt.
Het was een and’re zaak, indien ick uw soldaaten
(50) Met geld had omgezet om vry mijn man te laaten;
    Indien hy met gewelt van ’t huys was vry gerogt,
    En zijnen vryheyd had met imands doot gekogt:
Het was een and’re zaak, had ick hem u benoomen,
Eer dat hy door uw uytspraak vonnis had bekoomen:
    (55) Dit zijnde nu geschied, is ’t vremt dat ick, geport
    Door liefde, zijnen straf een weynig heb verkort?
Een weynig, zeg ick; want hy kon niet langer leeven,
Om dat men hem ’t genot des lugts niet wilde geeven,
    Om dat men hem benam gesprek van vriend en maag,
    (60) Om dat men hem op niews nog quelden alle daag.
Een ding is ’t, dat men my alleen nu voor kan wenden,
Dat mijne man bestaan heeft d’Hoogsten Magt te schenden,
    En dat, wie een misdaad’gen zonder last ontslaat,
        Den schuld, voor welk hy had te boeten, op zig laad:
(65) Maar waar is tog gehoort, dat eenig volk die wetten
Voor vrouwen ofte voor dienstbooden ooit ging zetten;
    Een vrouw verdient geen straf, die hier wat teegen doet;
    Al was dit quaat, haar liefd’ en trouw die maaken ’t goet.
Hier by komt, dat mijn man zegt, dat hy is onschuldig;
(70) (Waarom hy ook zijn kruys gedraagen heeft geduldig,)
    Dat hy nooit heeft in ’t land een Hoogsten Magt gekent;
    Dat Hollands trouwe dienst hem bragt in dees’ ellend’:
Dit zeyd hy en nog meer, bekleet met goede reede;
Waar meede mijn gewiss’ als nog wel is te vreede;
    (75) Te meer, als ick bedenk’ den onverdienden haat,
    Die my om zijnent wil alleen te draagen staat.
Waarom is ’t dan, dat ick u niet en kan beweegen,
Om my te laaten los? ten diend’ niet meer verzweegen:
    Het zwygen helpt tog niet, ick moet het zeggen uyt,
    (80) Wat kan men my meer doen, als dat men my vast sluyt?
Ge hebt mijn man bewaart met muuren en bolwerken,
Niet om zijn misdaads wil, maar om den Staat te sterken,
    En houd me nergens om als nu in banden, dan
    Om zo den hand en tong te binden van mijn man:
(85) Maar, neen, mijn Heeren, neen, of schoon ick hier moet blyven,
’t Zal baaten nogte schaan, ’k wensch, dat hy maar mag schryven,
    Dat hy nu zijnen mond, die langen tijd als toe-
    Geslooten is geweest, vrymoedig oopen doe:
Meent gy, dat ick mijn man om stil te staan, zal quellen,
(90) ’k Wil hem veel liever raan ten werke nu te stellen
    Zijn inct, pen, en papier, waar van hy niet ter smuyk,
    Maar in het oopenbaar weer, heeft een vry gebruyk;
’k Wil ooverreeden hem, niet om zijn leet te wreeken,
Maar om voor ider een volmondig uyt te spreeken
    (95) Het ongelijk, dat ons en and’ren weedervaart;
    Ons beyder eer is my meer dan mijn vryheyd waart.
Meent gy me dan nog met veel dreygens te doen vreezen?
Zo dunkt me, dat ick u wel onbekent moet weezen:
    Ick meende, dat mijn man u had genoeg geëert;
    (100) En, wat van buyten komt, een kloek hert niet en deert.
Moet ick dan nog een tijd mijn droevig lyden draagen,
Moet ick in eenzaamheyd verslyten mijne daagen,
    Ver, liefste, van u af, ver van u, waardste schat
    Dien ick wel heb getoont, hoe waardig ’k heb gehad;
(105) God zal me bystand doen; het heeft me niet verdrooten,
Toen ick vyf maanden lang by u was opgeslooten;
    En dit kruys zal nog zijn verdraag’liker voor my,
    Dewyle dat ick weet, den zaak, waarom ’k nu ly.
Mijn Heeren, die dit leest, en wilt niet qualik duyden,
(110) Dat ick niet zoo getrouw geweest ben aan u luyden,
    Die nooit ick eed en dee, als aan mijn man en hoofd;
    Dees’ had ick voor Gods kerk getrouwigheyd belooft:
Ick heb den dag ter week, dien ik met groote beeden
Van u verkreegen had, wel zoeken te besteeden;
    Zo gy u hier anstoot, wilt in u zelven gaan;
    Denk ’t, wat gy zeggen zoudt, zo ’t an u was gedaan.
Continue

Latijnsche Aen-spraeck van Mr. Hugo de Groot
aen de Kist in de welcke sijne E. uyt de Ghevanckenisse
is ghedraghen den 27. Martij. 1621.
In Neder-lantsch Rijm nae-ghebootst.
Met noch een Liedeken van de Hollandtsche Thuyn,
en ’t Calf, van een ander.
Ghedruckt int Jaer ons Heeren 1621.

KBH Pamflet 3253.

Nae-bootzinghe van Hug. Grotii
Latijnsche Aen-spraeck aen de kist,
inde welcke sijne E. uyt de Ge-
vanckenisse is ghedraghen.

O soete schuyl-plaets! O, voor korten tijdt, nau Huysjen,
Dat mijn bedruckte ziel, besloten in u kluysjen
    Hebt vry ghemaeckt, en soo in open lucht ghestelt
    U lieve last, die nau ghepackt door sterck ghewelt
(5) Van’t strenghe krijchs-volck is allenskens uytghedaghen:
En eynd’lijck als een pandt, ’t gheen sy doch niet en saghen,
Bevolen op een Schip, de Waels af-loopend’ ty:
O Kist, wat danck, wat lof verdient ghy wel van my!
Ghy hebt mijn slaverny verjaeght, en overstreden,
(10) Die ’k seven maenden meer als twee Jaer heb gheleden.
Dat ik des Hemels licht aenschou met vry ghelaet,
Dat my geen Slot meer plaeght, mijn ooren niet meer slaet
Der grendelen gekners, en ’t wreedt gegrauw der Wachten:
Maer mach gherust en vry het bly ghegroet verwachten
(15) Van vrienden, die ghedoopt zijn in gheleertheyts nat:
(Als Puteaen, voor wien Du Thou gheen meerder hadt,
En ’t herssen-rijcke Hooft Tileni) welckers reden
Den onverdroten tijdt my soetjes doen besteden:
Dit al, en soo ’k noch meer ghelucx Verdencken wist
(20) Dat moet ick u alleen danck weten, Lieve Kist.
Doch wild’ ick nae verdienst u lof ten vollen roeren,
Ick hoefde soo veel schrifts, als ghy oyt plaeght te voeren.


Nae-bootzinghe van des selven H. Grotij Dicht,
gheschreven in seecker Stam-Boeck.

Die uyt haers Moeders buyck als uyt een Kercker comen,
Dier ziel int leven van ’s lijfs Kercker werdt bewaert,
En wachten na haer doodt, ’t Ghevanghen-huys, de Aerdt,
Dees moeten noyt te seer voor Boey’ oft Kercker schromen.
Continue

Gedichten van Vondel op het overlijden van Hugo de Groot (1645)

Tekst volgens WB-editie, V, 621-622.

UITVAERT
Van zijn
EXCELLENTIE.
Aen de Wethouders van Delft.
INCONTAMINATIS FULGET HONORIBUS.

Helaes! wie komt mijn hoop vermoorden?
Wat onweêr ruischt ’er uit den Noorden?
    Verzekert flucks ons beste pant:
Verzekert, berght het Hollantsch Wonder.
(5) Hoe haelt de zon haer aenschijn onder!
    O Baltisch meir! ô storm! ô strant!
Helaes! waer is DE GROOT gebleven,
Die voor de schipbreuck van zijn leven,
    Zelfs onder ’t opgeheven zwaert,
(10) ’t Gezicht des Doots braveerde; en stercker
Dan stael, voor eeuwigheit van kercker
    Noch bittren laster was vervaert?
Dit was ’t, Kristyn, dat u verraste,
Toen gij naer uwe Rijckskroon taste,
    (15) En zocht den schoonsten diamant,
U tot cieraet en roem beschoren;
Maer zocht vergeefs; hy bleef verloren:
    Een voorspoock van uw Rijcksgezant!
Hoe luisterden noch stracks uw ooren,
(20) Die onverzaet ’t Orakel hooren,
    Dat, in uw Koningklijck pallais,
U zijn geheimenissen melde:
U in den dagh der Wijsheit stelde,
    En toonde d’eere van den Pais:
(25) Dan zagh men Pais uw hart bewegen;
Zoo dat gy den geschaerden degen
    Scheent op te steecken, op zijn woort,
En met uw heiren af te trecken;
Die nu de Kriste wereld decken,
    (30) En openen den Krijgh de poort.
Flus hoopte Munster’ hem t’ ontfangen;
Nu delft heel Delft met lijckgezangen
    Zijn’ ingeboren in het graf;
Daer d’ afgunst, entlijck afgeronnen,
(35) Zijn dood gebeente rust moet gonnen,
    Die zy den levende noit gaf.
Och krancke troost in zulk een jammer!
Men stell’, gelijk den Rotterdammer,
    Een beelt den wyzen Delvenaer:
(40) Men paer’ die groote nageburen,
Wier Faem alle eeuwen zal verduren.
    Zoo sta de Wijsheit op ’t altaer.

                                    J. V. VONDEL.
t’Amsterdam, Voor Abraham de Wees Boeckverkoper op den Middeldam, 1645.

Op de selve.

Twee kisten bergden HUIG de GROOT,
d’Een levendig: maer d’ander doot.



HUIG DE GROOTS
Verlossing aen Mevrouw
MARIE VAN REIGERSBERGH.

Uit: Joost van den Vondel, Hekeldichten 1707 (1746!)

Gewelt van wallen, dubble gracht,
Ontruste honden, wacht by wacht,
Beslage poorten, ysre boomen,
Geknars van slotwerk, brede stroomen,
    (5) En d’ onvermurwde kastelein.
Verzekerden op Loevestein
Den Grooten Huigen, buiten duchten
Van in der eeuwigheit ’t ontvluchten:
    Ten waer zyn schrandre gemalin
(10) En drukgenoot en kruisheldin,
Een eerlyke uitkomst had gevonden,
En hem van lang verdriet ontbonden.
    Zy sprak: myn lief, myn levens licht,
(De tranen stonden in ’t gezicht)
(15) Zal dees spelonk uw glans versmooren,
En is u deught dit graf beschooren?
    Helaes! maer ’t is vergeefs gesuft.
Hier helpt geen kermen, maer vernuft.
Myn geest zal nu wat groots bezoeken.
(20) Terstont verandert hy in boeken.
    De schiltwacht draeght dien vetten buit
Op hare beê voor boeken uit.
Een vrou belacht al die haer persen,
En laet hen op de tanden knersen.
    (25) Een vrou is duizent mannen ’t erg.
O eeuwige eer van Reigersberg,
De volgende eeuwen zullen spreken,
Hoe ghy den haet hebt uitgestreken:
    Na dat ghe op ’t droef gevangenhuis,
(30) Gelyk Marye neffens ’t kruis,
Uw Bruigom, onder moordenaren
Gerekent, trooste heele jaren.
    Zoo liet de trouwe Michol eer
Haer’ liefsten schat met koorden neêr;
(35) Toen Sauls zwaerden hem bezetten
Gelyk de jagers ’t hart met netten.
    Aldus werd Lynceus ook gered
In zyn belegert bruilofsbedt,
Toen zoo veel ledekanten smoorden
(40) In ’t gruwlyk bloet der mannemoorden.
    Vergun myn luite, datze speel’
Het bergen van ons lantjuweel,
In ’t onweer, dat het roer vermande,
Toen ’t groote schip van Hollant strande.

Dit vers is gemaekt in den jare MDCXXXII. (als het de Heer de Groot in zyn Vaderlant niet kon houden, en twee duizent guldens op zyn lyf gezet waren,) op ’t vertrek van den zelven Heere naer Hamburg: ’t welk de poëet niet dorst te voorschyn brengen. Zie Vondels leven pag. 34.



Vergelijk Vondels prozavertaling van Horatius, Ode III, 16:

AEN MECENAS. Het XVI Gezang.
Dat hy zich in zijne kleenigheit genoeght.

    Een koperen toren, massyve deuren, wreede schiltwachten van waeckende honden verzekerden d’opgeslote Danaê genoegh voor de onverspeelders, die by nacht loopen; hadden Jupiter en Venus Akrisius den angstvalligen wachter der weghgesteecken maeght niet uitgelachen: want zy wist dat de toegang vry en open stondt, voor den in gout veranderden Godt.

Continue