Joannes Antonides van der Goes: De Ystroom (1675).
Uitgegeven door René Yzendoorn
Redactie: dr. A.J.E. Harmsen
Gebruikt exemplaar: KBH 346 F 23 : 1

DE

YSTROOM,

Begreepen in vier Boeken
DOOR
J. ANTONIDES vander GOES.







INHOUD

Van de Print voor het tweede Boek

DE machtige Ystroomgod zit in triomf ten toon

Op zyne schulpkarros, en laet zyn bronkruik stroomen.
Vrouw zeevaerd siert hem ’t hooft met eene goude kroon,
Daer zy hem zyn paruik van wier heeft afgenomen.
    De Vreede en Oorlog staen op schildwacht aen haer zy,
Die praelt in zyn rondas met eene trits van kruissen.
    Terwyl de stroomgod word omsingelt met een ry
Van Vloet en Lantgoôn, die zyn scheepen aen zien bruissen.
    ’t Getulbande Azïen deelt aen de Scheepvaerd uit
Gesteente, zijde en gout, uit haeren vollen hooren.
    De Zont, gedotst met een gehorende ossenhuit,
Begroet de Noortkaep, die de sneeujacht stuift om d’ooren,
    Met steil gebergt bekroont, en Heklaes fellen brant.
De Poolsche Ceres duikt door hun geslooten handen.
    De Samojeed verschynt aen ’t Groenlandschwalvischstrant,
En mikt met zyn’ harpoen, ten dienst der Nederlanden.
    Men ziet ’er de Moorin der Gibraltarsche straet
Verschynen, ’t hooft gehuld met Hercules pilaeren;
    Waer by de Spaensche Vrouw in ’t blanke harnas staet,
Wiens Schildleeuw ’t heilig kruis grootmoedig blyft bezwaeren.
    De maegt van Sina stort haer koffer in den schoot
Des Ystrooms. De Zwartin verbeelt ons d’Indiaenen.
    De zwaere steen braveert met d’Amsterdamsche vloot,
En Amsterdam. Merkuur komt ons de Scheepvaert baenen
    Om hoog, en schuift, door hulp der Maetschappy verlicht,
    De nieuwe werrelt de gordyn van ’t aengezicht.





DE
YSTROOM
HET TWEEDE BOEK

(P.33: De dichter begeeft zich op het Y.: Aenspraek aan de koning der winden.)

De steven nu van land. Vaert wel gy watersloten,
Gy strantpaleizen, die in schaduw van uw vlooten,
Als achter eenen schilt, geruster slaept, dan of
Vulkaen u een rondas van Hemelsche erts en stof
Gesmeet had, en daer al uw zeemacht ingedreeven,
Noch schooner dan de schilt aen thetis zoon gegeeven.
’t Orakel, van Apol ten dryvoet uitgebromt,
Maekt al de werrelt voor die waerheit nu verstomt,
Nu gy, ô Amsterdam, met houte watermuuren,
Wie aen uw’ zeestaf blaft groothartig kont verduuren.
Vaer wel. ’k heb elders nu myn tochten heen gezet.
Wy hebben op zyn’ tyd uw glory getrompet.
Houd op gy winden, die myn groete durft verstooren:
’k Weet zelf, door ’t gieren van uw pennnen, niet te hooren
De woorden die ik spreek. Maer hoe ! wy zyn verrast;
Wy worden weg gesleept: of stae ik pal en vast,
Maer deist het land te rugge? Ondankbaer land, stap heenen.
Stap voort. zoo druk voortaen een zwaerder berg van steenen
Uw hart; zoo ver myn oog kan reiken langs de kust,
Daer gins de lucht zyn hooft gemakkelijker rust
In ’s aerdrijks schoot, en blyft van bloode schaemt bevangen,
Of root van minnegloet, op haere kaeken hangen.
Zoo dringt’ noch Amsterdam zyn ruime vest van een!
Van yder uit ontzag, geviert en aengebeên.
    Eool, gy Grootvorst van de worstelende winden,
Vergeet die muiters in hun kerker niet te binden:

(p.34: Droefheid van den Ystroomgod over het verdrinken van de Boheemschen Erfprins in zyn’ vloet.)

De Westewint alleen blaes myne zielen op.
Voort jongen, wend het roer, en hael het zeil in top.
Ik voel een zoeter wint my speelen in de haeren.
’k Vertrouw my anders niet op weifelende baren.
Leander, schoon hy wiert beschut van Citeree,
En Heroos blaekende oog hem toelichtte over zee,
Daer ’t pekel steiler schuurt, en neêrstort van weerszyden,
En ’ Grieksche Sestus scheit van ’t Aziaensche Abyden
[Door Helles dood beroemt, die aen haer broeders zy
Wiert ingezwolgen van de golven razerny.]
Liet zelf, daer Venus schreide, in ’t woeste zout het leeven;
Vergeefs op riemen van zyne armen voortgedreeven.
De moedige Ajax tart vergeefs in arren moet
De stormen, daer hy zelf, gedompelt in den vloet,
Zyn hooft te barsten stoot, en duizent naeu ontslippen
Het akelig geklots der Kafareesche klippen.
    En gy, verwaende stroom, die myne vreeze hoort,
Gy hebt uw handen meê niet onbevlekt van moort
En bloet, gebooren om noch eens de staf t’ontwringen
Der Beemen, uit den vuist der wederspannelingen,
En d’Elf te buigen voor de koninklijke vlag,
En al ’t Hircynsche woud te dwingen met gezag:
Zoo uw krankzinnigheit, afgrysselijk aen ’t woeden,
Hem niet begraeven hield in ’t kerkhof van de vloeden.
Nu roemt vry, datge in ’t laetst, maer al te laet, bedaert,
Uw lokken scheurde uit rouw, en schond uw’ zilvren baert,
En met een ydle hoop, om ’t vorstlik rif te warmen,
Het d’Yvorstinnen gaeft in haer medoogende armen.
’t Bleef dood nochtans. En gy, geparst van ongedult,
(Gelijk een oude Leeuw in wildernissen brult,
De gront van onder loeit, wanneer hy, aengeschonden
Van razernye, heeft zyn eigen wulp verslonden.
Al ’t boschgedierte ziet, verbaest op dat geschal,
Na zyne hielen om, en vlucht door berg en dal.)

(p.35: Troost voor den zeeman, en verdediging der zeevaert.)

Gy dagvaert met geschrei, te jammerlijk verslagen,
De schoorre lijktrompet der donkere onweêrvlaegen;
Wekt zelf uit wanhoop uw’ aertsvyand het Noordwest,
Daer hy gedoken lag, en sluimerde in zyn nest.
Die stort u op het hooft met eenen barst. de stroomen
Toen aen het bulderen, met losgebroke toomen.
Al zou Deukalion, noch eens de dood ontvlucht,
Al ’t menschdom zien gesmoort van bange waterzucht.
Zy rukken tegen een, en steigeren en storten,
Gelijk twee legers, die afgrijslijk saemenhorten
Met eenen wapenkreet, en razende en verwoet,
Het veld verdrinken in een meir van rookend bloet.
Men zietze strijden met kadijken, muuren, weien,
En met een heesche keel het vorsten lijk beschreien.
    Zy schreiden noch misschien, zoo niet een sterker dam
En zwaerder waterbeer den vryen loop benam
De brakke traenen, die, in ’t snerpen van die wonden,
Ter holle dykbresse in, een’ ruimen boezem vonden.
Nu sluitenze door dwang die kraenen toe, op dat
Zy zelve niet hun hooft versmooren in het nat.
    Een ander schelde vry voor gierig en verwaten,
Die op een zwemmend hout, van alle hulp verlaeten.
In ’t gaepend pekelschuim, gedreigt van rots en plaet,
Begrimt van ’t gloeiende oog der Beeren in dien staet,
In ’t aengezicht der dood, door al de werelt trekken,
Om eene hantvol zants, die noch hun hooft zal dekken:
Zoo niet een donkere kolk, eer zy de steile Kaep
Van goede hulp bezien, hun eeuwig wiege in slaap.
Wy zullen, schoon ons mêe die watervloek mocht treffen,
Hun edelmoedigheit tot aan ’t gestrant’ verheffen.
Een zelve hemel hout het aerdrijk in gewicht.
Dat lacht zyn’ minnaer toe al om met een gezicht;
Maer hier met stuurscher, daer met lieffelijker vlaegen.
Een vliegend vlot magh ons het vaderlant ontdraegen,

(p.36: Oorsprong der zelve: Wiert eertijts uit behoeftscheit gebruikt: Nu uit weelde, en om schatten te vergaderen: Reyze na Nova zembla van Heemskerk.)

Maar nergens ’s Hemels oog, dat blyft ons even na,
En slaat ons overal met duizent fakkels gae,
Die van geen aarde voelt zyn’ kouden romp bezwaeren,
Erft een doorluchter zark in ’t glaezen graf der baren,
En sluimert, overwulft met ’s Hemels blaeuwe tent.
    Wie was hy, die zich eerst ter zeevaert heeft gewent,
En, duikende onversaegt in uitgeholde boomen,
Bestont te glippen op den gladden buik der stroomen?
Op dat de stevenkroon zyn beeltenis vereer’,
Zoo lang Matroozen zich betrouwen op het Meir.
De Britten, afgericht op rooven en vrybuiten,
Braveerder lang ter zee met zwakke leêre schuiten:
De Nyl stont lang verbaest, dat hy zyn’ snelle vliet
Met vlotten zag beslaen van dichtgevlochten riet:
Heel Grieken waegde, toen de zeilkunst aen het groeien,
Op ’t zeespoor van Dedael, in zee stak, zonder roeien,
En op haer wieken dreef, schoon Ikarus, te stout
In ’t vliegen, plompte in zee, die noch zyn’ naam behout.
    Maer Nereus wiert eertyds alleen geploegt van scheepen,
Om schaers van ’s nabuurs kust den nootdruft aen te sleepen:
Nu snytmen Thetis rug, zoo ver zy onbepaelt
Het Noorden niet ontduikt op’t waelen van de Naelt,
Met watertorens en gevleugelde kasteelen:
Braekt vuur en donder uit metaele en yzre keelen,
En tart de stormen met gevaerten, uit het zout
Zich heffende, als een berg van yzerwerk en hout.
    Nu zeiltme om rijker oegst van kostlijkheên te vinden,
Van ’s werrelts navel af naar alle vier de winden,
En streeft de zon voorby, die al te lang gedraalt
Haar halve ronde sluyt, eer zy hen achterhaalt.
Daer heemskerk, onder ’t ys in eyndelooze nachten
Begraeven, even fier de golven durft verachten:
Verlaet met nieuwen moet zyn’ vaderlijken gront,
En vaart ten tweedemael den Ysbeer in den mont,

(p.37: ’t Gekrioel en leven op het Y.)

Om achter Tartarye en Samojeedsche stranden,
Door grondelooze zee in Indiën te landen
Met korter vaert, ten trots van ’t Arragons gewelt,
Dat met zyn duimen hielt de keel der zee beknelt.
Maer hoe vol viers hy streeft, ten roem der vrye Staeten,
d’Ysrotzen zyn te groot, die voor geen hitte ontlaeten.
Het uitgediende licht rolt steil ten kimmen af,
En blaest zyn lampen uit. de nacht lokt uit het graf,
Met een benaeude zucht, als zelfs van vrees bevochten,
Sneeuberen, dol op roof, en moordende ysgedrochten,
Lang in den afgront weggescholen voor het oog
Des Hemels, die, nu trots opborrelende om hoog,
Van honger woeden, niet ontzien hen aen te randen,
En maelen bekkeneel en schenkels met hun tanden.
Al ’t marmer dreunt en juilt van spooken zonder tal.
Noch zaegtge, ô Ystroom, hen belanden aan uw wal,
Na zulk een Ilias van doorgestreede plaegen!
Die zich geen Herkules vermeeten zou te draegen,
* Schoon hy gebergten scheurde, en bonste met den vuist,
Daer Amfitryt nu door den open boezem bruist,
Het hemelhoog Abyle en Kalpe van elkander;
En scheide Europe, neêrgeboogen voor zyn’ stander,
Van ’t woeste Barbarye, en daer de Kreeft om hoog
Den Afrikaner zengt met vlammen van zyn oog.
    Maer ziet, terwijl ik spreek is ’t land my verre ontweeken:
’k Zie duizent kielen, vast gereet in zee te steeken,
En duizent ryën op haer ankers ondereen.
De zoele wint boort flaeu door zoo veel zeilen heen,
En blaest my over ’t hooft. hoor, welk een bly geschater
En vrolijk juichen ryst, gelijk een wolk, op ’t water!
Ik hoor de zeetrompet en trommel, en gekrys,
En ’t gieren en gedruis, op een vermengde wys’.

*Men zegt, dat Herkules de twee hoofden, of pilaarbergen van de Straet van Gibraltar
van een scheurde, en door het invloeien van de zee Europe en Afrika scheide.

(p.38: Vaert naar ’t Oosten en Sina.)

Help Hemel! slaet my daer de blixem in myn oogen,
En volgt de donder na? ô neen! ik ben bedroogen.
’t Zyn duizent blixems, die my treffen in’t gezicht,
En duizent donders, die aenrollen op dat licht.
Hoe Zeeliên, is zoo dra Salmoneus straf vergeeten,
En Elis kopre sluis? waer op de schelm vermeeten
Den donder nabootzeerde, en blixem van Jupyn.
Het geen gy waerlijk doet, deed hy alleen in schyn.
Zy slaen het in de wint, en streeven door de baeren,
En schuuren langs den buik des Ystrooms onder ’t vaeren,
Dat hy zyn hoorens krimpt, en dubble pyn gevoelt,
Als hy het taeie slym vergeefs van Pampus spoelt.
Gaet Helden, en kan nu Jupyn die hoon verdraegen,
Zoo dreune uw donder, van daer ’t Oosten op komt daegen,
Tot daer het gloeiend licht de Westerkimmen blaekt
Met eenen zoom van vier, wanneer ’t zyn dagreis staekt.
    Een deel zal nu uit zee zeshondert zonneklooten
Zien klimmen, eer het keert met rykgelaeden vlooten,
En staen verwondert, als het middaglicht, met pracht
Gesteegen op den troon der wolken, in zyn kracht,
De schaduw barnt en smelt, terwyl de brant aen ’t groeien
De blaeuwe gordels zengt, den middelriem doet gloeien;
Daer Doris flau van hitte in ’t nat van dorst versmacht;
Maer al hun tegenspoet verzoet de ryke vracht.
Geen wateronheil zal hun moet te wieken korten,
Nu Sina haeren schoot niet weigert uit te storten,
En Atlas gouden ooft met onbekrompen hand
Te schenken, schoon het zucht in een’ benauder band,
En ’t ryxhof te Peking, van ’s Tarters byl getroffen,
Nog tuigt met wel een smak de grooten nederploffen
Uit hun’ verheeven top, daar ’t ryk in diepen schroom,
Den grootsten Keizer zagh gehangen aan een boom,
En ’t stervende aengezicht, met lootverf overgooten,
Des ryxsaffraenstroom en Kiang den mont geslooten,

(p.39: Vaert naer America, en de goutkust.: Vergeeft van de Natuur met zo wijd een zee afgescheiden van Europe.)

Die, vrijer nu het hooft verheffen in de zon,
Hun oegst ontlaeden in de vesten van Kanton,
En met een koninkrijk van schatten ons vereeren,
Terwijl matroozen t’huis in ’t zyden kleet braveeren.
    Een ander deel spat wyt ter werelt uit, en trekt
En boort door d’enge straet van Magellaen ontdekt.
Ontziet niet buiten huis en vaderland te woonen
By Perüaenen, en verwoede Patagonen,
Bergreuzen, tegens ’t heir des Hemels noch gekant,
En al wat brult en moort aen ’t Mexikaensche strant.
Zy treên de schedels in van vreesselijke draeken,
Die eeuwig op de wacht hier ’t gulde vlies bewaeken,
Dat Kolchis vacht verwint. hier is de goude vrucht
Die Atalante stuite in ’t midden van haer vlugt.
Hier groeit de goude tak, voor wiens vergulde vlammen
De poort des afgronts uit haer grendels springt en krammen.
Het gout regeert het al. wanneer Jupyn in goud
Verschynt, daer Danaë gekerkert zich onthout,
En d’overspeeler komt ter slaepzaele ingestreeken,
Zyn alle wachters stom, en d’oogen uitgesteeken.
Hoe menig draegt, gelokt door een vervloekte hoop
Van eerelooze winst, haer eerbaerheit te koop!
Maer d’eer mag boven ’t gelt zoo ver in waerde praelen,
Als ’t gout verdooft den glans der mindere metaelen.
Noch keert het menigmael by zyn’ bezitter weêr,
En troost hem na ’t verlies. Noit keert verloren eer.
    Vergeefs heeft vrou Natuur, voorziende d’ongelukken,
Bestaen het goudland van den aerdkloot af te rukken
Met eindelooze zeen, nu ’t nae zoo lang een nacht
Van ’t stoute Spanje is uit zyn’ kerker voortgebracht;
En ’t gout, veel nutter in den Oceaen verzonken,
Uit ’s aerdryks aderen en naere bergspelonken
Is voor den dag gesleept: maer met vergifter lught
Als Cerberus weleer, te laet de knots ontvlught

(p.40: De Geest van den Mexikaenschen Keizer Atabaliba waert daer noch,: spreekt onze matroozen aen.)

Van Herkules, die hem in ’t oog van ’s Hemels daken,
By zyn drie keelen sleept, die vier en vlammen braeken,
    O goude stranden, zegt, hoe was u ’t hart te moe?
Toen ’t woedende Kastilje u met zyn yzre roê
De lenden morzelde; daer ’t bloet uit uwe stramen
En raeuwe wonden vast afzypelende, en, zamen
Geronnen tot een beek, uw eigen keel benout,
En brantmerkt met zyn root het aengezicht van’t gout,
Dat daeluw was van vreeze, en bleek om ’t hooft bestorven
Voorheen. een pest, die eerst de werrelt heeft bedorven,
En bracht de gierigheit, die kanker van ’t gemoet,
En die, de wreetheit voor, verhit op menschenbloet.
Verwaten moeders van de Helsche razernyen,
Die met verjaerden wrok het menschdom bestryen.
    Men zegt dat Schippers hier by naeren nacht den geest
Van Atabaliba, angstvallig en bevreest,
Op ’t onbewoonbre strant rinkinken zien en spooken
Met een bebloede toorts, de zwarte haeren rooken
Van ’t bloedig zweet, dat van de doodsche wangen stroomt.
Hy bromt, maer smoort syn vloek in ’t harte, als nog beschroomt
Na zyn rampzalig eind, voor trouwloosheit en laegen,
Men hoorde hem in ’t eind vervoert van gramschap klaegen,
Met zulk een hol gedruisch, dat al den oever vult:
Gelijk een boschleeuwin in wildernissen brult,
Wanneerze dol van wraek den roover na wil jaegen;
Die haer verraederlijk de jongen heeft ontdraegen
En ’t weerloos nest geschaekt, ô sprak hy, die met my
De slaegen hebt gevoelt der Spaensche tieranny,
’t Verveel u niet myn ramp en ongeval te hooren.
    Zoo drae de nieuwe Vloot quam door onze engten booren
En lande in Panama, [och was zy noit geland!
Of had ikze in het eerst gezet in lichten brant.]
Liep strax een hofgerucht: op dryvende paleizen,
Quam een gebaert geslacht uit dándre werrelt reizen,

(p.41)

Niet zwart, maar ’t aengezicht zoo wit als kryt geverft.
Een koude schrik ryt door myn leden. ’t Hooft besterft
Een deerlijk voorspook ! ’k voel myn’ zetel driemael kraeken.
Een bange en diepe zucht rolt driemaal door de daeken
Van ’t hof, en hadme toen myn nootloot niet verraên,
’T paleis van Magokappe en Kusko zou noch staan.
’K had hen op strand geslaght, vermant de zwakke vlooten,
En ’t goddelooze bloet al juichende vergooten.
Noch treênze toe, en zien met arendsoogen om
Naer gout, hun hoogste goet en eenig Heiligdom.
Zy slokken ’t vraetig in als hongerige raeven,
En hangen op het aes. men zietze alom aen ’t draegen
En grijpen. ’t eene schip volgt nu ’t op ander voort.
Toen kreet het gansche ryk geduurig brant en moort.
Wie zoutze tegenstaen ? zy blixemen en donderen,
Als of ons d’afgront zelf bestroomen quam van onderen:
En aerde en hemel, van hun dwinglandy vermant,
Mee had gezworen in hun trouloos vloek verbant.
Wat dolheit voerde u aen, zegt, bloedige tirannen,
Zoo verre uit onze lucht en werrelt weggebannen,
Te vallen in ons erf, en ’t ryk, daerge u geen’ voet
Moogt eigenen met recht, te mesten met ons bloet.
Daer ’t Esmeraltebosch de vrouwen ’t haer zach wringen
Tot stroppen, of het hart te barste op rotsen springen.
Terwyl Tunië noch het albespieglend oog
Der zonnegodheit smeekt, dat zy haar wangen droog.
’T Gaet wel. de wraek is gaande, en wankt haer taeie roede.
Ik zie’er duizenden, noch dronken van den bloede,
Een bloetvlak meeten, en den afgeweiden grond,
In ’t vallen, byten met een half bestorven mond:
Den broeder van zyn bloet in ’t harnas aengevochten,
De lyken tot een prooi van honden en gedrochten,
En met uw eigen zwaert, ô wreede, die verwoet
Uw felle klaeuwen verwde in myn doorluchten bloet,

(p.42: En wert getroost door de nederlaeg der Spaenschen: Beschijving van een Orkaan.)

Myn droeve schim gepaeit, die eindelyk rust van waeren.
    De schippers zien allengs zyn hevigheit bedaeren,
En ’t ongeruste spook schynt vrolijker van tret,
Nu ’t hoort, hoe moedig Spanje in Neêrlant is verplet,
En eindigt, vervolgt, verjaegt op alle stranden,
De vlag der hoogmoet strykt, en groet de vrye landen.
Daer al de mynen van het kostlijk Potozy,
De zilverkuilen van Ciarke, in zulk een ry
Van jaeren nooit geschaekt, de schatten van Afryke,
En al het gout van ’t geplondert Ameryke,
Niet stopten aen die bron en springvloet van verderf,
Dat drie Filippen heeft gestooten uit hun erf.
    O stroomgod, belg u niet, zoo ik myn borst voel blaeken,
Om op een ruimer plas de geesten te vermaeken:
Zoo ik ’t gevleugelt paert door Febus gunst beschry,
Uw’ ryken stroom verlaete, en vlieg den wint voorby,
En achterhaele uw vloot, die, half ’t gevaer ontvaeren,
Vier maenen onvermomt zag klimmen uit de baeren,
En, d’Afrykaensche zee verlatende, vol moet,
De wydberoemde Kaep voorby zwiert met den vloet:
Die, als een brede tong, weêrzyts in zee gelegen,
Om aemtocht hygt, en roept Neptuin om storm en regen;
Die meenigmael, vermoeit van ’t bidden en gekryt,
Met bei zyn handen ’t nat der zee ten hemel smyt;
Dat voert een wint, matroos uit d’oogen, op zyn veder:
’t Stort door zyn zwaerte in’t eind gelijk een donder neder,
Knarst rotsen en gebergte in flarden, torst de kiel
Aen ’t blint gestarnte, en druktze ofze in den afgront viel.
Der wolken spongie schynt met een’ greep uitgewrongen.
Op d’eene stortvlaeg komt voort d’andere aengedrongen.
De zwarte nacht voert storm op storm aen op haer vlerk.
Nu scheurt de stroom den gront, nu rijst hy als een kerk.
’T vervaerlijk onweêr loeit met weêrlicht, blixem, donder
En donkerkloot, en roert, al buldrend, ’t opperste onder.

(p.43)

Een donkre Orkaen rammeit, en snort met slag op slag,
Als of weêr d’aerdkloot in een ruwen baiert lag.
Eool rukt brullende de stormrioolen oopen.
Al d’onweêrwinden, van vier oorden toegeloopen,
Beproeven kruin op kruin al zwoegende en verhit,
Daer d’elementen, zelfs geschokt, naeu hun gelit
Bewaeren. Febus, ’t hooft verschuilende in zwart laken
En lamfer, hoort zyn as en kopren dissel kraeken
Van ’t stormgewelt. de kap des hemels dreunt en beeft.
Het pekel zied en schuimt. de dolle zeestorm heeft
Het grondzant omgeroert. het grondloos hof doen beeven
Van Thetys, klippen van haer wortels afgedreven:
De hulken, in dien noot verstroit van ree tot ree,
Een hondert myl te rug gerukt in wilde zee.
    Maer wy zyn dit gevaer nu boven ’t hooft gewassen,
Hier aêmt een zoeter lucht op d’Indiaensche plassen.
De zon, in haeren trans met schooner gout getoit,
Heeft ryker glanssen op het glas des zee gestroit,
En vormt een tintlend licht, die wonderlijke straelen
Niet ongelyk, die, als een zoele nacht komt daelen
Op vleermuisvleugels, heel den Melkweg, overal
Van kleen gestrant bezaeit, gelijk een bloemryk dal,
En zo veel oogen, die een Hemelschildwacht strekken,
Den wakkren Palinuur door haeren glans ontdekken.
Zoo strevenwe op, nu daer ’t bevroze Noorden beeft,
Nu daer het Zuiden wort gebraeden van den Kreeft,
En onderstaen tweemael, in ’t moedig heenebruissen,
Den ongemeeten riem des aerdskloots door te kruissen;
Tot dat Batavie ons verwelkomt op het slot:
Dat even fier ’t geweld van ’t machtig Java knot,
En velt de benden van Makasser voor zijn voeten,
En ziet d’opgaende zon zyn mogentheit begroeten.
    Van hier, ter koopvaerdye of oorloge uitgerust,
Verdondrenwe aen weerzy al d’Indiaensche kust,

(p.44: Schatten der Oostindiche Maetschappy in Indien.: De Kormandelsche kust geeft suiker.: En elpenbeen.: De Malabaersche,: De zwarte witte.)

En houden in ’t gewicht de magt van hondert vorsten
En koningen, op dat geen krijgsman, los geborsten,
(Gelijk een Olifant herkaeut een’ ouden wrok,
Verbreekt en bryzelt, in het eind, zyn yzer hok;
Werpt boomen op zyn snuit uit de aerde met den wortel,
En stampt zyn’ tuchtheer zelfs, en wat hem keert te mortel.)
Zich ontwerpe, en verwant den nabuurvorst verdrukk’;
En stae Batavie in het licht met zyn geluk.
    Terwijl de Maetschappy, door kracht en nutte vonden,
Hen kort het oorlogszwaert houd in de schêe gebonden,
En als een staetarts, uit de teikens weet, wat zucht
De ryxpols jaegt, volgt elk gehoorzaem haere tucht.
Zoo vloeit, gelyk een stroom, ’t geen Indiaen en Mooren,
Die al de vaste kust zien naer hun wetten hooren,
En ’t geen d’Eilanders, zoo verdeelt alom, en groot
Van schatten, gaeren uit hun oegst in Nêerlands schoot.
    De Kormandeller schenkt het merg van suikerrieten,
Een hemelsch Manne, niet als dankbaer te genieten,
Dat yder tong vernoegt, den lekkren honger wet,
En alle spyzen maekt een aangenaem banket.
O lieflijk rietebloet, gy weet de doot te keeren,
En d’onverderflijkheit den vruchten te vereeren!
Hoe rykelyk verzoet uw schat den angst en ’t leet
Des zeemans, die zoo verre u haelt met bloet en zweet!
Het sielijk elpenbeen wort mee van hem gezonden,
Dat onlangs een geweer verstrekkende in de monden
Der Olifanten, nu misschien gedraeit, en schoon
Geheldert, sieren zal een’ vorstelijken troon.
    De Malabaer verziet de Nederlansche vlooten
Met peper, ’t vier der aarde, in dezen kern beslooten,
En in al ’t water van den Oceaen bewaert
Voor schipbreuk, ’t zy haer naer ’t vel der Mooren aert,
En zwart gerost is van de heimelijke vonken;
Het zyze gladder, en met bleek vernis beschonken

(p.45: En lange Peper.: Cochin geeft: Gember: En Paerlen.: Bisnager en Indostan.)

Van buiten, quijnt gelijk een minnaer, die den brant
Der liefde slaet om ’t hart, en blaekt zyn ingewant;
Of datze lang, en als een druiftak uitgedeegen,
Naer haere grootheit heeft een’ grooter gloet verkreegen.
    In ’t vruchtbaere Kochin, daar een gewenschte Mai
Geduurig ’t velt vereert met haere bloemlievrei
En looftapijten, propt matroos de zwemmende eiken,
Die met hun vleugels schier aen ’s hemels assen reiken,
Met witte Gember en haer’ kostelijken klaeu,
In zonneglans gedroogt, of in een lieven daeu
Van suiker ingeleit, om koude en zwakke maegen
Te sterken, en den smaek met eenen te behaegen.
De stoute zwemmer haelt voor hem, aen deze ree,
Den paereloester uit den gront der baere zee
En parelbanken op, zoo diep in ’t nat verborgen,
Als of Natuur, begaen met onze onnutte zorgen
En Gierigheit, die al des werrelts oegst verslint,
En hoe verkropt van schat, noit haer genoegen vint;
Noch hoopte, door de diepte en afgront van de golven,
En riffen, in den nacht van ’t water weggedolven,
De watermonsters, en gedrochten, heet op bloet,
En d’Oeverkrokodil, en Zwaerdvisch, die hier woet,
Haer af te schrikken, en de stoutheit in te toomen.
Vergeefs: zy tart de doot, en ’t dreigement der stroomen.
    Nu wert een ryke schat van paerlen aengevoert,
Waer van de schoonste zyn gereegen en gesnoert,
Om zich te spieglen in den boezem der Mêvrouwen,
En met het levend sneeu van ’s Joffers hand te trouwen.
Die minder soort, tot meel gewreven, en verteert
In bytende azyn, en weer door kunst verkeert
In zachter stof, en meer gelouterd van zyne aerde,
Versterkt het harte, en blyft door artzenye in waerde.
    Het machtig Bisnager en Indostan, vorstin
Van hondert rijken, geeft aan Neêrlant, om gewin,

(p.46: Katoenen.: Bengale,: Zyde.: Diamanten.)
En speceryen in te ruilen voor haer waeren,
Een pakhuis van katoen, en gout en zilverbaeren.
    Bengale, dat zo breet gezeeten langs het strant,
Gelijk een boog gekromt, ziet hoe de zeegolf brant
Op haer vermaerde kust, de laetste die den stander
Des ryks liet vallen voor den troon van Alexander,
(Dus zegtmen) toen hy, vol en dronken van geluk,
’t Vaste Indiën den hals geparst had in zyn juk;
Bengale, ’t ryk kantoor der Morgenlandgewesten,
Geeft aan den Batavier een zee van schat ten besten,
De groote Ganges zet met vreugd den rykdom by,
Op zynen vloet betrout, ten dienst van ’t scheeprijk Y;
De Zyde, min van waerde, of eedeler van draeden,
Kabesse en Bariga, in baelen afgelaeden,
En zyde kleeden, vol van luister tot de pracht
Gemaekt, en ’t Moorsch gewaet, hun koninklyke dracht.
Het Diamantgesteente, in ’s afgronts nacht verzonden,
En met een bruine korst zich dekkende in de gronden
Van ’t duistere gebergte, en mynen, naêr en wild,
Wort hier in ’t licht gezet; tot dat het, net geschilt
Van zyn’ onreinen bast, geheldert en gesleepen
Aen onzen Ystroom, wert in kunstig goud gegreepen,
Geboogen tot een’ ring, of borst en halskarkant,
En flonkerende boot, die door zyn’ gloet en brant
Ons ’t oog verbystert met een weêrlicht van zyn straelen,
Daerze op elkaêr om ’t zeerste afschieten, verdwaelen.
O aerdsche starren, die alle eeuwen, vier en gloet,
En lucht en water tart, terwyl gy ons ’t gemoet
Vervroolijkt met uw schoonte en gloeiende koleuren,
Hoe waerdig zytge ’t hooft ten zantkuile uit te beuren!
En met uw duurzaemheit, en ’t onbesmette licht,
Dat altyd even blank ons toestraelt in’t gezicht,
Van ongeveinsde trou en waere schets te toonen.
Gelijk gy ’t echtverbant noch daeglijks pleegt te kroonen.

(p.47: en ander kostelijk gesteente,: Ook Salpeter.: Borneo geeft Kamfer.: Agarikus.)

De vuurende Robijn, om zynen glans geacht,
Wort van dees handelkust den Ystroom toegebracht.
En gy, ô waterende de blaeuwende Saffieren,
Zult mee de waterkroon des Ymonarchs versieren,
En streelen hem het hart met uw verborge kracht,
Als gy hem vrolijk maekt, en ’t streng gemoet verzacht.
En gy Granaetgesteente, al schijnen uwe glanssen
Betoogen met een wolk, en droeviger te danssen,
In ’t blikkren van het licht der middagzon gedaegt,
Gy hebt een deftigheit, die mynen stroom behaegt.
    Om zulk een weerelt van geschenken, uit alle oorden
Hier toegevloeit, weêr af te scheepen naer het Noorden,
En, veilig voor gewelt, te brengen over zee
Aen ’s aerdkloots tegenkant, op d’Amsterdamsche ree,
Is wapentuig van noode, en stoffe, die de laegen
Des vyants breeke, als hy een’ oorlogskans durft waegen.
Dies schenkt Bengale ons meê Salpeeter, geblanket
Om’t schoonste, die, gemengt met Zwavel, en besmet
Met zwarte houtkool, fijn gevreven en gestooten,
De donderstormen wekt en felle donderklooten.
En blixemt op de zee. ’k zal hier van Pegu niet
Vermelden, noch de winst, die van ’t Sineesch gebiet,
En al het vaste land rondom wert toegezonden:
Maer ’t lust my nu in zee te zoeken de eedle gronden
Der eilandvorsten, die ons dienen met hun schat.
    Nu zienwe in ’t heuvelrijk Borneo, dat zoo prat
Een ronde sluit op zee, de kuische Kamferboomen,
De Kamfer schreien, die de geilheit in kan toomen.
En ’t schaduwlooze bosch, daer ’s hemels gordel brant,
De witte Agarikus uitzweeten in het zant,
Aen zyne wortels, van de steile zon gebraeden;
Zy weet het lichaem van het dikke slym te ontlaeden
En opent maeg en long, en strekt den mensche een schilt
Waer op de geelzucht, en de koorts haer krachten spilt.

(p.48: Sumatre;: Den Benzoïn,: Paradyshout,: Bezoar,)

    Nu zienwe d’Erfprinsesse, in ’t wijtgevreest Sumatre,
Op haeren Olifant de trotse Kleopatre
Beschaemen, en de pracht van Schebaes koningin,
Wanneerze, blaekende van goddelyke min,
Om d’ingewanden van Natuure nae te spooren,
De diepe orakelen van Salomon te hooren,
Den Leeuwenstroom genaekte in koninglyken stant,
Om scheenen met een ryk gestarnt van diamant,
En storte in Judas schoot, met onbekrompen’ handen,
Al d’eedele reuken der Arabische waeranden.
Dees’ majesteit braveert in schooner Paradys;
Heel Indien wenscht haer, naer vorstelyke wys,
De ryke bruiloftkroon, in ’t aenzien der altaeren,
Omvlochten met feston, te drukken op de haeren.
Zy schenkt ons Benzoïn, zoo liefelyk van reuk,
Dat onze krachten zalft, en wederhout de kreuk
Des ouderdoms, en, naeuw vergadert uit de hoven
In zyn saizoen, gaet Myrrhe en Wierookgeur te boven.
Zy snyt tot onzen dienst het Paradyshout af.
De Paradysboomvrucht geniet zy zonder straf.
Dat spreit een’ lieven geur van Ambrozyn ten lippen
En keele uit, en herstelt het harte, alreê aan ’t slippen.
    Hier is de Bezoär, dat dierbare kleinoot,
En aertzenyjuweel; die wederstaet de doot,
En doodelyk venijn, verdrijft de flaeuwigheden,
En jaegt den fellen brant der Pesten uit de leden:
Schoon hy zyn’ oorspronk neemt in ’t bloedig ingewand
Van onbekent gediert, verspreit door ’t gansche land:
Maer snel en schichtigh, en niet zonder zweet te vangen.
Wanneerze van den top der steile klippen hangen,
En rennen pyl en schicht voorby in sneller vlucht,
En schijnen sprong op sprong te vliegen door de lucht.
De schaersheit maekt hem dier, en hooger te wardeeren;
Om zoo veel titels daer hem d’artzen meê vereeren.

(p.49: Tamarinden.: De dichter spreekt van Galiga.: Kaneel, Kassie.: Myrabolaenen.: En Sandelhout.: Oorzaek waar door het is root geworden.)

Hier foktmen eenen oegst van Tamarinden aen,
Gewoon met haere bloem de zonne na te gaen,
Te sluiten als zy daelt, zoo draeze rijst te leven;
Door een natuurgeheim, tot diep ontzach gedreven,
Ter eere van dat licht, dat alle leeven wekt.
Ik weet niet, welk een lust myn heete lever trekt,
Om met dien Nektar my tot druipens te ververssen
Ik proeve in eenen drank de muskadel en karssen,
    Gelooven wy ’t? en is myn zanglust nu verkoelt?
Help Febus,’t is vergeefs, hoe uwe dichter woelt,
Ten zy de Galigaen de geesten weêr ontvonken,
En maeken hem op nieuw van uwe tochten dronken.
’k Voel weêr een grooter vier door al myn aders gaen.
Ik raeskal dronken, of een Godheit voert my aen.
Het lustme zelf alom de beemden door te waeren,
De kruyderyen van haer telgen op te gaeren,
Te zien, hoe dertel elk in bosch en velden groeit,
En houd zyn dierbren reuk en krachten onbesnoeit,
Al rost het in de lucht, of word, zyn lucht onttoogen,
Een andre zon gesleept in ’t Noorden onder d’oogen.
Ik breek de Kassie en Kanneelboomschorsen af,
Die wekken door haer’ reuk de dooden uit het graf.
Hier pluk ik op ’t gebergt Citroenmyrabolaenen,
En die de zwarte verf genoemt heeft Indiaenen,
Met drie geslachten, op een werking afgericht,
Wier * naemen ik ontzie te wringen in myn dicht.
Die stoppen ’t los gedarmte, en vegen maege en longen,
Te veel van klevend slym of zwarte gal besprongen.
Gins lacht Malakke met haer Sandelwout my toe.
Hier leve ik by den reuk, en ben noit wandlens moê.
    D’aeloutheit zag door al d’Oostindiaensche ryken
De Sandels van geslacht en verf elkaêr gelijken,
En een Citroene kleur verdeelt in al hun hout.
Maer zedert Gierigheid zich heeft op zee betrout,

* Bellerica, Chebula, Emblica.

(p.50: De Saters vermommen hier meede hun aengezichten.: d’Uitheemsche kruideryen krygen haer waerdy uit onze weelde.)

En ’t stoute Portugael, ter werrelt uitgetrokken,
Heel Indïen vermat in zyne keel te slokken,
En dreef zyn hengsten in een zee van bloed te wed:
Dat zelf Auroor, wanneer zy ’s morgens uit het bed
Van Thyton, haer’ gemael, verrees aen d’Oosterkimmen,
Haer vierige oogen zach met roode straelen glimmen
Door eene wolk van bloet, gedroopen in der nacht
Door ’t dak van ’t slaepsalet, terwylze ’t minst verwacht.
Sins heeft ook dit geboomte, afgrysselijk verslaegen,
Van haere onmenschlijkheit de teikenen gedraegen.
Een deel bestorf van schrik, en zweemde naer de doot.
Een deel klom ’t bloed om hoog van gramschap, of wierd root
Van schaemte, en heeft, uit een erbarmelijk mêdoogen,
De bloedrivieren door zyn wortels ingezoogen,
Dat nu d’Europer noch met ruime handen plengt,
Tot mortel raspt, en in zyn roode verwen mengt.
    O! welk een lach verslapt daer schielijk myne leden,
En kittelt my de milt. ik zie de Saters treden
Aen deze ruigte, van dien driesprong afgekeert,
Alsaemen mont en wang met Sandelbloet besmeert,
[De Boschkornoelje plach hun tronïen voorhenen
Te mommen.] elk zwijgt stil, en heft zich op zyn teenen,
Vreest voor ’t gedruis der groente en adem van zyn’ mond.
De beek schiet zachter neer. daer daevert al de grond!
De Nimfen vliên door ’t wout, die hunne gunst versmaeden,
En sidderen voor die belachlijke sieraden;
Zy denken minst om sap van boomen, of hun bloet,
Maer dat hen ’t aenzicht bloost van geilen minnegloet;
Of dat Apol hun weêr, om zynen hoon te wreeken,
Heeft met dat dartle bloet van Marsias bestreeken.
    Ik zal uitheemsche Rha, zoo kunstig door ’t penseel
Van geestige Natuur gemarmert, en geheel
Als in een’ purpren daeu gedommelt en omtoogen,
Voorby gaen, met de Senne, een pronk van alle droogen;

(p.51: De Indiaensche handel verspreit zigh.)

Pypkassie en haer merg, den Turbit groot van kracht,
En blaeuwe Schammony, een godlijk sap geacht;
Alleen om onze weelde en gulzigheit in waerde.
Elk was weleer vernoegt met kruiden van zyne aerde,
Onkostelyk gepluikt in ’t naeste land en wei.
Verkoelende latu en wilde cikorey,
En zuuring, nut om slym en taeie vochtigheden
Te smilten, en, verkoelt, te veegen naer beneden,
De toortsen van de koorts te dooven in haer nat.
Zo lang men niet, verkropt van overzeesche schat,
Den traegen honger noopte, en hof en vlietbanketten
Te gader rukte, om zyn’ verzaeden lust te wetten,
En brak den dronken dorst den mond op met gewelt;
Maer in het eerlyk zweet zyn broot vergaerde op ’t velt.
De drooge borst verquikte, in zyn bekende streeken,
Met onbetaelden drank uit heldre waterbeeken;
Daer levenwekker speelt op ’t ruischen van een bron.
En met zyn adem koelt de steekende avondzon:
Terwyl een looftapyt en zacht matras van zooden
Den onbezorgden schijnt tot stilte en rust te nooden.
    Wie staet nu niet voor ’t hooft geslaegen, en verzet,
Die keurig op ’t beleit van Neêrlands handel let?
En hoe de Maetschappy alom weet oog te houden
Op alles, dat haer macht en koopmanschap kan bouwen;
Wanneerze zelf den schat der Indiäenen veilt,
In Indiäensch geweste, en met haer kielen zeilt
Van d’eene op d’andre kust, en weet de vyf Molukken
Van Folie, Nagels en Muschaetnoot leeg te plukken;
’t Ceilonsche Paradys, den aerdkloot door geacht
Om zyn kanneelboschaedje, alleen hier in zyn kracht,
De reuken wyt en zyt verspreiende op de stranden,
Te snoeien van kanneel en geurige waeranden:
Om die, op al de kust en eilanden verspreit,
En tweemael duizent en meer mylen uitgebreit;

(p.52: Van Iapan tot het Roode mee;: En in Persien.: De Oorlog tegen den groten Makasser.: Terug reize naer het Y.:

Van daer Japan met vreugd verwelkomt onze vlooten;
Tot daer het roode meer in zee komt uitgeschooten,
En d’engte van Bassore op Ormus stoot en brant,
Weêr te verhandlen voor de waeren van elks land.
Japansche rokken en Sappanhout, zyde Watten,
Met Koper, Porselein, en amber, meer te schatten
Als Gout, en Muskus met doordringende Sivet.
Noch schynt niet ruim genoeg haer handel uitgezet,
Al blinkt Bataviën, een breidel der Javaenen,
Als oppermonarchin der Oosterindiaenen,
En ziet een’ andren dag en zonne in’t aengezicht;
Ten zyze in * Hispahan zich meê een koophof sticht,
En weet den gouden oegst der zyde te vertieren,
In Persiën vergaert, en ’t lant der Armenieren.
    Maer welk een dikke rook besluit myn stem: men hoort
Gedruis van wapens, en gekrijsch van brant en moort.
Men kan bescheidelyk de troepen onderscheien
Der krijgsliên, aen hun zwarte en witte lievereien;
Die winnen’t velt, daer barst al’t leger met een slag
Des vyands heirtocht in. de Nederlandsche vlag
Vermengt zich met Ternaetsche en Boegische standaerden.
De vlugtelingen staen ten doel der wreede zwaerden,
En storten als een bui ter neêr in ’t bloedig zand.
De Vrees en Doot vervolgt hun even snel. al ’t land.
Rookt van ’t vergooten bloet. ’k zie d’overwinners zwieren
Met afgeslaegen buit, en ’s Vyands ryksbannieren,
Ik kenze. dits ’t beroemt Makasser daer wy staen,
Door zyn Leenvorsten, en lantzaeten steeds verraên,
Die wy, door ons beleid, hun grootheit leeren bouwen,
Met dit te trappen, en geduurig kleen te houwen.
    Op Pegazus, berei u weder tot den toght.
’k Ben op uw vleugels nu al vergenoeg gebroght.
Hier werp ik vruchteloos myn gedichten voor de winden.
My lust den Ygod weêr aen myn gezang te binden,

* Het hof van Persien.

(p.35: Langs Y verscheide kusten.)

De stroomgodin het hart te streelen, en al ’t bloet
Te roeren, als ik zing de grootheit van haer’ vloet.
Op. ziet Gilolo aen noch reikende Molukken,
Gewoon kruidnagels met Ambon alleen te plukken.
’t Verwoed Kambodien met haer moortdaedig strand,
siam en Arakam blyve aen myn rechterhand.
De Ganges, noch Bengale, of Kormandelsche kusten,
Noch ’t handelrijk Ceilon verlokke mt tot rusten.
Snoei voort. ’k zie onder ons de kaep van Komory.
Zwaei nu Madure langs, en waer de heerschappy
Des Samaryns braveert. laet uwe wieken wiegen,
’k Wil Guzaratte alleen eens zien in ’t overvliegen,
En Ormus, daer de wraek van Persië in het bloed
Des Portugees zich heeft baldadig afgewoed,
En tegen ’s krijgsmans eed, door Engelant gesteven,
In koelen moede, ’t zwaert door nek en strot gedreven
Van duizenden; te valsch met ’s levens hoop gevleit.
Bellerofon, ik tart nu uw grootmoedigheit:
En, op dat geene zeen in ’t laetst myn’ naem behouden,
Kruischt gy recht boven ’t hooft der Garamantsche wouden,
En heien, dat ik smoore in ’t Lybiaensche zand,
Of afgevaste Leeu my slokke in ’t ingewand,
Indien de Kreeft misschien met zyn gevlamde straelen
My uit zyn’ gordel trof, en deed ter aerde daelen.
    Hoe trekt my ’t hart om weêr myn vaderlijk gewest
Na zulk een’ langen tocht te groeten op het lest?
De berggalm brult hier na op ’t brullen van de Leeuwen.
’k Hoor Olifanten uit hun naere wouden schreeuwen.
De wilde rossen, blint van dollen oorlogslust,
Aenbrieschen, dat het rookt en dreunt op al de kust,
En in slagorde treên met steigerende maenen,
Genoopt door de trompet der woestenyorkaenen.
Al ’t ongedierte gaept, uit bittren hongersnoot,
Van onderen my toe, en balkt vast om myn doot.
Ystroom p 54, 55: ... Beschryving van de Zandzee, En ’t gebergte van Atlas, De dichter ziet Algiers, En Kandiën ...

De hitte plondert bosch en berg van kruit en lover.
Een dorre springvloet bruischt de zandzeeheien over,
En dryft in eenen storm de golven van het zand,
Door ’t Hondsgestarnte, en zyn’ vergiften âem verbrant,
Al rookende ondereen. de zandwel stuwt de baren
Op ’t hooft van kemels, en verdronken reizenaeren;
De dyning sleeptze meê, tot ebbe of vloet het lyf,
In’t zandbad uitgezweet, weer op den oever dryv’.
De bergreus Atlas schijnt met donkere winkbraeuwen,
En zyn’ besneeuden baert, van ver’ my toe te graeuwen:
Terwylme d’eenzaemheit en vreeze ’t oog verblint.
Wat hoor ik? het gedruisch der losgeborste wind,
Die van zyn steile kruin met sneeujagt neêrgeslaegen
Beneden gonst en stormt, met ongelijke vlaegen?
Of giert de hemelspil en wolken, lucht en maen,
Gestarnte en zon, zoo lang op ’s gryzaerts nek gelaên,
En hecht met gordels om den hemelkloot gespannen,
Met zulk een barst rondom op zyn metaele pannen?
Hoe zweet ik dus? dat’s niet van vreeze, zoo ik meen;
Maer dat de zonnetoorts zoo heftig vlamt beneên.
    Gy naere zanden, en verslindende gedroghten,
Gy gloeiend Lybië, dit’s ’t einde van myn’ toghten.
Vaert wel. en gy, ontruk my deze vrees: spoei aen,
O Pegazus, zoo moete uw beeld noch schooner staen,
Met schooner straelen in ’t gewelf des hemels pronken,
En uit zyn tafereel met vriendelijker lonken
U aenzien, als gy weêr uit uw gewijde bron
’t Vermoeide hart verquikt op ’t heilig Helikon.
Zoo moete Orions zwaert, noch Hydra u versaegen,
En Febus u altyt verschoonen van zyn waegen.
    My dunkt, ik schep van verre een zeelucht, die den brant
Der zon verkoelt. zoo is ’t. ik zie ’t Algiersche strant,
Het bloedig plondernest der Middellandsche stroomen,
Dat vast dien oorlogsstorm, al bevende, op ziet komen,

(p.55)

Die heel Numidïe en de zeekust wyt en breet
Heeft ingeslokt, en, als een vierige komeet,
Die schielyk aengestookt van zwavel, onder ’t glimmen,
Zyn vierroe wankt van d’Oost tot aen de Westerkimmen,
Een stouter Attila, eerst uit zyn land gezet,
Ten troon heeft opgevoert van ’t machtig Tafilet:
Van waer hy, sneller als een Blixem, alle ryken,
En Sultans, voor zyn macht de vlag heeft leeren stryken:
En root van bloet, op ’t spoor van Tamburlan, zyn Hof
Gevest, in root tieras van Vorstenvleesch, tot stof
Getrapt, en koppen door zyn heirbyl ingeklonken;
En bout zyn troonen op geraemte, en koningsschonken,
In zyn triomfen en bloetstorten onverzaet,
Zoo lang hem ’t zeeslot van Algiers niet openstaet.
Als of de hemel, op ’t geschrei der kristenslaeven,
Een wreed Barbaer verwekte, om deze plonderhaeven,
Weêr van de grondvest af te scheuren, en in zee
Te plompen; die ’t zoo lang ontrust heeft van zyn ree.
Terwyl Europe alom, met plonderen en branden
Haer eigen leden quetst, en scheurt haer ingewanden.
    Dat tuige ons Kandiën aen myne regterzy,
’t Geen noch een vreugd geniet in haere slaverny;
Dewyl myn Francius zoo trots voor Roomsche tongen
Haer oorlogsdapperheit en rampen heeft gezongen.
Helaes! al ’t geen ik kan, na’t storten van uw ryk
Is met myn traenen d’asch te mengen van uw lijk.
    Terwyl ik tusschen aerde en hemel, ver geheven
Van ’t aerdrijk, in een punt my vesten kan, of zweven,
Wensch ik de groote geest van Archimedes, d’eer
Van Syrakuze, min beschermt door haer geweer,
Als door zyn Hemelsche en wiskunstige gedachten,
Te wekken in het licht, en in zyn oude krachten
Herstelt te zien, die zich beroemde deezen kloot
Met zyne dommekracht; te rukken uit den schoot

(p.56: En komt weder op het Y: En in het Jaght: Ziet de menigte van scheepen en daeronder)

En armen van de lucht, in ’t schielijk ommezwaeien,
En d’elementen op hun harren te doen draeien:
Tot bei de Beeren, moê gespiegelt in het glas
Van ’t Noorsche strand, verbaest de Gaditaensche plas
Begrimden, ’t Leeuwenoog de Lappen zengde en Nooren,
De Stier den Perüaen vervaerde met zyn hooren,
En al de starren, op zyn’ wenk, als in een’ droom,
Noch staende in hun gelit, en aen den zelven toom,
Nochtans eene andre zee en oever, andre wouden
En landeryen uit hun’ hoogen trans beschouden.
    Maer blijft vry starren, blijft, daerga op uw schiltwacht blinkt,
Tot d’aerde in d’ope keel der golven onderzinkt.
En gy, ô Geeft! blijft vry uw stof en lijkasch gaeren
Op ’t graf van Syrakuze, allang in puin vervaeren.
    Mijn reize is afgeleit, daer zie ik Waterlant,
En ’t prachtig Amsterdam aen myne slinkerhant,
Dat, uit den Schouburg van zijn kielen opgereezen,
Zich opdoet voor myn oog met heerelijker weezen.
Gelijk de morgenzon verschijnt met grooter gloet,
Als zy de nevels heeft gesmolten op den vloet.
Wat zie ik Hulken en zwaerlijvige oorlogsvlooten,
Pinaffen, Fluiten en geladene Galjooten!
Die, onder ’t zeegejuich, hun aenkomst altemael
Uitdonderen over ’t vlak met keelen van metael:
Om voor die tydinge aen Faem geen dank te weeten,
Die op haer’ hooren dit zoo breet niet uit kan meeten.
    Maer ziet, nu ik ’t gezicht laet speelen op het Y,
En elke vlootme op nieu verwondert, vinde ik my
Weer op myn eigen jaght, en Pegazus mijne oogen,
Als in een dichte wolk, ook zonder groete onrvloogen.
    Geen noot, zijn bystant heeft Apol, en my voldaen.
Op jongen, ’t roer in ly, laveer nu hooger aen.
Koom, voer my veder heen, daer al die kielen dwaelen,
Om ’t over Pampus met dien zeevloed door te haelen;

P.57 (De Guineevaerders, Die na de Levant zeilen, De Groenlandsvaerders

En kraem en zolders weêr te proppen met een’ schat,
Die al des werrelts oegst vergadert in een stad.
    Hier legt een zwaer gevaerte op stroom, om voort te vaeren,
De Goudkust van Guinee te zoeken door de baeren,
En ’t hooge strantkasteel van Mine en Kormantijn,
De Britsche zeebanier ontrukt, die, in den schyn
Van ’t bontgenootschap, langs het goudstrant op quam donderen,
Om ’t alles van yvoor en goud hier leeg te plonderen.
Nu is die roofzucht streng de nagels afgekort,
En ’r rijk Guinee wort in ons’ vlooten uitgestort.
    De kielen, die vooruit met volle zeilen streeven,
En telkens, beurt om beurt, gereet zyn vier te geven,
Met zeeschalmeien en kanon het vaderlant
Te groeten, zeilen naer de kruidige Levant:
Om Amsterdam en ’t Y te zeegnen met de kruiden,
En eedle droogery, gegroeit in ’t riekend Zuiden,
Daar ’t kreeftvier op het hooft der Abissijnen steekt,
En daer d’Egiptenaer de droogen zoekt, en queekt
In ryke hooven en zyn kruidwaranderijen.
En daer d’Araber op gebergte en woestenyen
Den kruidoegst opgaert, eens t’ontlaên aan onzen vloet,
Eer dat de zomer, aen het rypen, wordt begroet
Van ’t naekend herfts saizoen: ten waer een storm aen’t wassen,
De vloot in d’oogen stak, en gyzelde op de plassen.
Zy brengt ons sappen aen, met gommen, groot van kracht,
En droogen, tot behulp der kranken voortgebracht,
Gewoon het lichaem op te heemlen, ’t quaet te weeren,
En ziekten by den duim te houden, en te keeren.
De verwkuip wacht reets na haer Gallen, en Aluin
En Konsenylje, grijs van graen, of levend bruin
Van buiten, die, door kunst geheldert tot scharlaeken,
Alleen de Zon schynt af te maelen door haer blaeken.
Daer zynzeme uit het oog. Nu wil ik ry aen ry
De vlooten zien, en watze aenvoeren op het Y.

(p.58: De Groenlandsvaerders: Waarschijnlijkheit waerom Venus uit zee geboren is: Beschrijving van den brandenden berg Hekla op Ysland

    De Groenlandsvaerder tart, op zaemgekleefde boomen,
In baere zee ’t gewelt van stormen en van stroomen,
Ysbergen, rotsen en gedrochten, een gevaert
Dat vlooten ’t lichaem kneust en morzelt met zyn’ staert.
Noch kan hy ’t altemael verduuren, en gebrooken
Door ys en sneeuw, in ’t oog der hongerige spooken,
De watermonsters in hun eigen rijk en strand
Met spooren noopen, en hun leiden naer zyn hand.
De walvisch woelt vergeefs met bulderen en wenden,
Als hem de zeeharpoen gestraelt is in de lenden:
Hy blaest vergeefs door twee fonteinen naer de lucht,
En verft het pekel met scharlaeken waer hy vlucht,
Zoo wykt een hart, te spae bekommert voor zyn leven,
Den doodelijken pyl hem door den rug gedreven.
Geen schuilplaats noch spelonk verlost hem van dat wee.
Hy schryft zyn vlucht met bloet, en draegt zyn’ vyant meê.
Dat monster, ’t geen een’ klip kon schynen voor de vlooten,
Valt eindlijk meê in ’t net, en wort gekapt aen mooten,
Van zyn baleinen voort ontleed, en al zyn traen
En smout, in tonnen en karteelen afgelâen.
    Ga heen, beschuldig nu d’aeloutheit vry van logen,
Die Venus, wien de vlam der minne straelt uit d’oogen,
Die ’t alles blaekt en brant, geteelt roemt uit den vloed
En bruischend schuim der zee, aertsvyand aller gloed;
De wilde Noordzee zelf, in ’s werrelts nacht geschoolen,
Boet vier aen tusschen ’t ys, en warmt zich by de koolen,
Wanneer den visschen ’t smeer met kracht wert uitgeroost,
Om licht, dat schippers in hun lange nachten troost.
Zy zelf voed in haer borst een heimlijk vier van binnen,
’T geen al haer water uit kan dooven noch verwinnen.
DE BRANDENDE BERG OP YSLANT (Fragment ook in Leopold (1891)


De felle Hekla, van een teering aengerant,
Spuwt haer verzengde long en brandend ingewant (d in tekst)
By groote brokken uit, die bulderen en draeven,
Als of de Hemel stort(+t)e uit zij(=y)n gewricht en naven.

(p. 59: vervolg Hekla: De Houtvloot komt op ’t Y aenzeilen)

De vlam der binne(n)koorts, die haer allengs vrybuit,
Barst menigmael ten keele en monde al loeiende uit.
Heel Yslant beeft, wanneer dat groot gevaerte, aen ’t kraeken,
Een blaeuwe zee van vier en zwavel schijnt te braeken
En wentelt uit zyn keel en schoorsteen met een zucht
Verbrande steenen, aerde en asschen naer de lucht
En roltze al gloeiend met den blaesbalg van zijn aessem
Door d’open lucht, bezwalkt van zwarten rook en waessem,
Waer in zij(=y) flikkeren als starren met hun(+n)’ gloet(=d),
Tot datze al sissende nee(ê)rplompen in den vloet(=d).
Men zeght(-h), dat hier voorheen d’(-spatie) Ysgoden onder ’t duiken
En spe(+e)len in hun kil met brandende paruiken
Neêrdroopen, aengerant van onbekende vlam,
Toen in dien afgront eerst Vulkaen zijn woonsteê nam.
Men hoort de reuzen met de mokers hier rinkinken,
Den oven ruis(+s)chen, ’t staal en hygende ambeelt klinken,
Daer ’t yszeegodendom, n(+i)et meer voor ’t vier vervaert,
De vlam ontduikt, maer voe(-d)t de vonken aen den haert.


(Uit: De Ystroom van Joannes Antonides vander Goes). Tussen haakjes staan de verschillen in spelling in de verschillende versies.
Bron: L. Leopold: Nederlandsche schrijvers der vier laatste eeuwen: proeven uit hunne werken, met beknopte biographieën. Groningen, 1891. (p.89)

    Hier zeilt de houtvloot aen met hondert zwaere scheepen,
Die in den schoot van ’t Y de Noorsche bosschen slepen.
Matroos, gemoedigt door zyn winst, begroet alree
Zyn jonge vrouw, die, t’huis gesmoort in hartewee,
Den Hemel smeekt, dat hy zoo lang de wilde baren
In toom hou, tot het schip komt voor de paelen maeren;
En Volkert, haere min waerderende uit haer trouw,
Zyn spaerpot uitschudde in den schoot van zyne vrouw.
    Dan wenscht zy hem het woord weêr uit de mont te kyken,
Te hooren, hoe veel winst de reeders zullen stryken:
Hoe onbezorgder nu de vloot is afgelaên,
Als toen Brittanje Noord en Oosteroceaan
Benaeude, en, vlammende op een’ rijken buit van ’t Oosten,
Zich zeeschofferen en verkrachten dorst getroosten,
De Noordsche stranden tergde, en raezende onverzaet,
Het onverwacht gewelt vermengde met verraet;

(p.60: D’Oostzee: Eertys de geessel van Europa)

Te Bergen eindelijk, niet verdacht op zulke treeken,
Met havenschennende banieren in quam breeken:
Maer tot haer erfschandael, gedreven uit den vloed,
Der Nederlandren schrik van ’t hart wiesch met haer bloet.
    d’Oostzee heeft uit de Belt en Zont, als uit twee monden,
Zich van haer schat ontlast, en weer aen ’t Y gezonden,
Gelijkze jaerlyx pleeg: d’Oostzee, die wyt en breet
Met haeren langen arm zoo veel gewesten meet,
Eilanderyen scheit, en groote koninkrijken,
Die heel Europe voor haer heirbyl zag bezwijken.
    Het heugt haer noch, hoe ’t heir der Gotthen hier voorheen
Uit alle Eilanden en gehuchten snel byeen
Gerukt, en voortgeperst uit kuilen en moerasschen,
Tot daer de snelle Don stort in d’Euxynsche plassen,
En die in ’t yzre ryk van Zweden, ’t ingewand
Der aerde polsen, en met een verwoede hand,
Afscheuren uitten buik der zwarte kopermynen,
En Muskovyters uit gebergten en woestynen
Uitstoven by haer strant, gesterkt van al de magt,
Die Tarter, Deen en Noor oit heeft te been gebragt,
En witte Russen, die zich waepenen en braveeren
Met beerenhuiden, en getoude borstgeweeren.
    Zy weet noch welk een kreet door ’t bange Europe klonk.
Hoe heel Germanje dreunde en daverde, out en jonk
Het haer te bergen stond: toen d’opgedrieschte vloeken
Bestonden, heet op wraek, Itaelje te bezoeken,
Om nu der Cimbren doot te wreken met meer macht,
In eenen veltslach van ’t Romeinsche heir geslacht.
Daer tachtigduizenden uit d’Oostersche gewesten
Het vyandlijke land met bloet en lyken mesten.
Den Roomschen Adelaer, elendig onderdrukt,
Is menigmael door hun de slagveêr uitgerukt,
Totze onder Alarik, die ’t Westen eerst vervaerde,
Het vette Illyrien verwoeste metten zwaerde,

(p.61: En inzonheit van Italien: Voorziet ons nu gewilligh met haer koopmanschappen.: Zweden zend koper, pelteryen en honing: Deenmarken offers)

En schonden de parruik der Itaeljaensche steên,
In stukken gerammeit, gebrant en plat getreên,
Terwyl de vlamme in ’t eind de kroon van Romen schende.
Een diepe dootschrik zette al ’t aertrijk overende,
Toen die Vorstin, den toom van ’t krijgsgeluk zo ruim
Geviert, die ’t aerdrijk pleeg te draeien op ’er duim,
Drie werreltdeelen zag getemt in haere banden,
Nu zelve een streng Barbaer, met saemgebonden handen,
Moest smeeken, en gezengt, geblaekert van den gloet,
Uit bittren nood den dorst versloeg met burgerbloet.
Noch hadze licht het hooft weêr moedig opgestoken,
Had Totilas niet met meer wreetheit ingebroken:
’t Geplonderd Rome van zyn bergen afgescheurt,
Muuraedje en ’t Kapitool [waerom Europe treurt]
En bouwsieraeden, uit alle oorden toegezonden,
Nu eeuwen lang gespaert, met eenen brant verslonden,
En ’t heele kristenryk bebloetvlakt in een togt.
    Nu heeft die groote macht zich zelfs in rust gebrogt,
En, al te naeuw besnoeit om weder uit te spatten,
Verrykt ons uit d’Oostzee met haere koopmanschatten.
    De Zwedenrijker zet het wapenhuis aen ’t Y
Gewelt van koper en moortdaedig yzer by,
Met bergets en metael, om van gesmolte vlieten
En eenen stroom van vier het grof kanon te gieten,
Met kogels, en wat meer de zeevaerdy beschermt.
Hy levert peltery, die ’t koude lyf verwarmt,
En milde honing, met zyn wasch in bosch en heien
Vergâert, aen smaeken en koleuren onderscheien.
    De Deen volmaekt de gifte, en graeft de loodmyn uit.
Scheept ossen af, die niet dan dor gebeente en huit,
En afgeslaeft voor ploeg en karre in hun garreelen,
Zoo draeze hier verlost in vette weien speelen,
Zich zelf herscheppen, en, ten dienst van hunnen heer,
Betaelen ’t lieflyk gras met voedzaem vleesch en smeer.

(p.62:

Ystroom 62-67... :Pruissen kooren en barnsteen: Gebruik van de zelve:...

Die zouden aen Merkuur gewisser voordeel geven,
Als stieren, van Apol langs ’t dor gebergt’ gedreven;
Daer naeulyx bittre wilge en kruipend aerdveil groeit,
Indien hy noch misschien met steelen zich bemoeit.
    Het vruchtbre Pruissen schenkt in volgeladen Kaenen
Voor overvloet van gelt een rijken schat van graenen,
En gaert een groot gewicht van dierbren ambersteen:
Niet voor het aengezicht der droevige Klimeen,
Gestremt in ’t nat der Po uit Faëtuzes oogen
En haar gezustren, met een popelschors omtoogen,
Al zonnelingen, moê gekreten aen den vloed,
Om broeder Faëton, gesneuvelt door zyn’ moed:
Maer die in ’t Baltisch meir (als weste of noordewinden
Opblaazen, om weêrzyts een roof op strand te vinden,
Het witte zeeschuim op te jaegen, dat het kraek’
En kleve op ryzenhooft, gehelmde duin en baek.)
Gevischt wort, en op strand gedreven van de stroomen,
In onbekend gewest gedroopen langs de boomen,
Gesneden, gepolyst en kunstig gegraveert,
En zelf in ’t schattrezoor van koningen begeert,
Het zy hy ’t Elpenbeen in blankheit kan verdooven,
Of sleepe een’ strael van vier, als of de zon van boven
Hem met een flikkering vereert had van haer licht:
Voor welken glans ’t albast des maegdeboezems zwicht;
Wanneer hy, door de kunst gedreven tot koraelen,
Zich om den blanken hals mach wentelen, en daelen
Vrymoedig ’t kropje van godinnen op en neer.
Noch geeft hem d’artzeny geen’ minder naem en eer:
Het zy de vlam hem dwingt het helmgras op te klimmen,
En teert zyn lichaem uit tot oly, zout en schimmen!
Het zy hy kleen tot gruis en stof verteert, met kracht
De moeder sust, en haer opklimmingen verzacht.
    Noch stontme een wonder, een geheim in top te haelen:
Ten waer myn dichtheldin, te zwak voor zulke straelen,

(p.63: Zulk een geambert lijk is my van den heer Kerkring getoont, ’t welk zyne E. zeide, in barnsteen onverderffelijk, door zyn konst te konnen bewaeren: Poolen geeft overvloet aen graenen.)

Gelijk een tedre maegt voor ’t licht der middagzon,
Alleen een ruwe schets en schaduw maelen kon.
d’Egiptenaer gewaegt van zyne Zantmumyen,
Die, zwart en uitgedroogt, misschien tot not gedyen
Der artzen, maer om hun mismaekt en dor gelaet
Verstrekken zeker een verschrikkelijk sieraat.
Wy kennen lijken in een ambergraf geslooten,
Met blinkend spiegelglas van Barnsteen overgooten,
Gelijk een glazen kleed, aen ’t gansche lijf gepast,
Waer in het blanke rif, van nuchtren slaep vermast,
Schijnt een vioolendaeu en verschen geur van roozen
Te blaezen uit den mond en lippen, die noch bloozen.
Eert nu nog *Martiael met zulk een’ vollen zwier * Lib.vj. Epigr,15
Het ambersteene graf, zich sluitende om een mier!
Gy, eedle rompen, die, geveiligt voor ’t vernielen
Der eeuwen, even schoon en onverteert uw zielen,
Met goddelijker glans verheerlijkt, in een ry
Van Serafijnen wacht, om weêr in maetschappy
Vereenigt, en op nieuw van hemels vier ontsteken,
Den yzren keten van het sterflot af te breeken,
En ’t Cherubynendom te groeten mond aen mond,
Dankt Kerkring voor zyn kunst en amberbalsemvond,
Die u gerust bewaert voor havixklaeuw en tanden
Der elementen, die u dreigden aen te randen.
Nu scheurt de lucht vergeefs op u haer nagels af.
Geen water zal ’t vernis van ’t kristallynen graf
Afweeken, en door ’t kleet en glazen rusting dringen.
My dunkt, ik zie met vreugde u luistren naer myn zingen.
Een strael van dankbaerheit blinkt uit in uw gezicht,
En uit uw zwygen klinkt meer lof, als uit myn dicht.
    De graenvloot, die in ly daer achter blijft leveeren,
Koomt met de Dantsiker pontkamer ons vereeren,
En brengt heel Poolen en Podolie in aen graen,
Bequaem de werrelt uit haere akkers te verzaên

(p64: Die echter wijken voor de Zuidbevelandsche in Zeeland).

Met haver, edle tarwe en alle korenzaeden,
Indien het ryk met d’Ukranye niet belaeden,
[Daer Dorozensko uit zyn poelen opgestaen
De scherpe hoorens van de Turksche halve maen
Met zyne sabel wet, en dreigt den Poolschen adel,
Door zyn Kozakken, fier te lichten uit den zadel.]
En hier van Tartar, daer van wreeden Turk bestreên,
Zyn koorenschuuren min voorzien konde als voorheen.
Terwyl het landvolk in Russinje en Walachye,
Getergt door hun geweld en oorlogsrazernye,
De zikkels nederwerpt, het harnas voor de borst
Omgorden komt, een oegst van lyken ploegt en dorscht,
En ziet het zaed door bloet verstikken in de vooren.
    Maer roem niet al te trots op uw gewasch en koren,
ô Poolen, dat zo ver met uwe grenzen springt,
Dien ongemeeten kreits van korenryken dwingt:
Zuidbevelant alleen, de schuur der Zeeusche baeren,
Myn vaderlant, braveert met schooner koorenaeren.
De milde Ceres heeft hier laetst haer’ troon gebout;
En ’t veld gehuldigt met een’ tabbert geel van gout,
Men hoort bescheidelyk de goude plooien kraeken,
En ziet de wint den halm verkoelen voor het blaeken
Der steile zomerzon, en d’opgezwollen aer
Uitkemmen, streelen als een pruik van goutgeel haer.
Gelijk een voester, door een heimelijk beweegen,
Haer lieve voesterling, in haeren schoot gelegen,
De malsche wangen streelt, het minnend hart verquikt,
En met de goude naeld de blonde lokken schikt.
’k Had u de vlagge lang voor ’t Goesch gewasch zien stryken,
Was dit geen duim by uw groot lichaem te gelijken,
En deeg dit Eilant uit zoo wyt als uw gebiet:
De zoute Schenge week uw’ rijken Wijssel niet.
    Waer zal ik eindelyk myn zeevaertdicht bepaelen?
Zoo veele schepen doen alom myn oogen dwaelen.

(p.65: De Spaenschvaerders brengen Citroenen en Oranjen mede: Ook rozynen: Uit Vrankryk haelen onze vloten wijn)

Maer zie, de vloot uit Spanje en Portugael rukt voort,
En glipt langs Pampus heen. kom jongen, voerme aen boort.
Myn hart bezwykt, en schynt het lichaem te verlaeten,
En wenscht een sap van zielverquikkende granaeten,
Vervult met Nektar, zoet of amper in den mont,
Met citers, en het ooft, dat uit Sineeschen gront
In Spaensche lucht verplant, beschaemt den blos der roozen,
En gulden appels, die in Hespers boomgaert bloozen,
En zelver Herkules verlokten tot den roof.
Ik zien d’oranjen en limoenen, noch met loof
En frisschen daeu besproeit, en maght van Spaensche wynen,
Met druiven, door de zon gesmolten tot rozynen.
Maar al dit zoet verdooft den bittren naesmaek niet
Der galle, ons ingeperst met traenen en verdriet;
Toen Neêrlant, door de hoef van ’t Spaensch genet vertreden,
Haer vesten zagh in bloet verdronken, haere leden
Gebroken, en geblaekt op ’t gruwzaem moordschavot.
Maer Spanjen, edel land, wie zach uw’ roem geknot?
Wat Paradys kon u in vruchtbaerheit verwinnen?
Wie zou u niet om uw landsdou en ooft beminnen?
Indien de hemel, in een land zoo milt en goet,
Ook menschen had gestelt zoo lieflijk van gemoet!
Maar zy verwinnen elk zoo ver door hun verwoetheit,
Gelijk de muskadel en dadel, door hun zoetheit,
Den wringenden olyf. nu hoeve ik geen bescheit
Te vraegen, waer van daen de vloot, die herwaert leit,
Naer onzen Ystroom keerde, en met wat schat geladen.
Ik kenze aen haer getal en nieuwe pronksieraeden
    Bordeeus en Nantes heeft die vrolijk afgelaên
En andre zeesteên aen den Franschen Oceaen.
Zy sleept ons Bachus in, en troost bedrukte harten
Met helder wijngaerdzog, een artzeny voor smarten.
Zy overstroomt ons met een rijke zee van wijn,
En geeft dien Nektar smaek met manne en Ambrozyn

(p.66: Zout: En kastanjen: Gelijk ook de fransche wulpsheit: Engeland geeft mee zyn waeren).

Van strandzout, opgedroogt in brede strantspelonken,
Dat in de Zoutkeet hier, bestreên met vier en vonken,
De zwarte huit met kracht wert afgestroopt, en net
Geloutert, komt in ’t licht op ’t sierlijkst geblanket;
En d’eedelste kastanje uit Bloische bergwaranden,
Voor wintersnoepery gestuurt in onze landen.
    Met zoo veel nut voorziet ons Vrankrijk; maer met een
Van zyn lichtvaerdigheit en wispeltuurigheên,
Die, onze eenvoudigheit verbasterende, zeden
En draghten indringt, by onze ouders niet geleden:
By wien een man in ’t veld by ’t klinken der trompet
Wiert uitgekooren, geen hofjonker in ’t falet.
Men kende geen pluimaedje, als op den kam der helmen,
Geen deegens, als tot straf van moordenaers en schelmen.
Nu strekt het bei tot pracht, die ’t jonkerdom verfraeit,
Zoo dra ’t de weêrhaen maer in ’t hof van Vrankrijk kraeit
Die leert ons nu het hooft en beide d’oogen duiken
In ’t masker en de pracht van krullende parruiken,
Ons haer te scheeren, om sieraet met gelt betaelt,
En licht een’ dooden romp van ’t schandig rad onthaelt.
Zoo drae de morgenzon haer rossen heeft geslagen
In ’t gleoiende gareel, en van den gouden wagen
De werrelt toelacht met een vrolijk aengezicht,
Gewennenwe ons, verwijfde, als was ’t onze eer en plicht
Te vraegen, welk een wet ons Vrankrijk heeft gegeven,
Wat kleedinge ons belast. waer toe vervalt ons leven!
Zorgvuldige Natuur, gy had ons door uw hand
Geen reedelyk begryp genoeg in ’t hert geplant
Om ’t lyf te hoeden voor de lucht en haere stormen,
Ten waer men ’t laeken sneede in alderhande vormen,
En elk Proteus scheen in draghten naer ’t geval,
Of eene kameloen in kleuren zonder tal.
Maer voor de wulpscheit, die uit Vrankryk aen komt dryven,
Leert d’Engelander ons aen deftigheit beklijven.

(p.67: Besluit van dit boek.)

Hy noopt den oorlogsmoet met spooren in de zee;
Maer deelt zyn koopmanschap miltdadig uit in vreê.
    Mijn zangnimf heeft zo lang de zeetrompet gestoken
Met lust, en zagh ’t aen moet noch ryke stof ontbroken.
Zy heeft, ô Goden, en Godinnen van ’t Y!
De werrelt omgedoolt met uwe zeevaerdy;
Maer ’k zagh op hooger toon uwe eere in top te raeken,
Indien my veilig stond uw stroompaleis te naeken,
Uw heerlijkheid te zien in vollen zwier en praght.
’k Heb nu om uwen naem van buiten maer gedacht;
Van uw sieraet een kleed van ydlen lof geweeven.
Is ’t waer! en worde ik nu van hooger geest gedreeven?
En schijnt de vloed my meer te zwellen als voorheen?
Indien ik waerdig ben uw zeehof in te treên,
En magh ik weten, hoe de raad der Watergoden
Uw grootheit schat, en welk een hulde u wort geboden,
Zoo drenk myn schachten met onsterffelijken ink;
Op dat ik u alom..... help Triton! ik verdrink.


Ystroom p 54, 55: ... Beschryving van de Zandzee, En ’t gebergte van Atlas, De dichter ziet Algiers, En Kandiën ...

De hitte plondert bosch en berg van kruit en lover.
Een dorre springvloet bruischt de zandzeeheien over,
En dryft in eenen storm de golven van het zand,
Door ’t Hondsgestarnte, en zyn’ vergiften âem verbrant,
Al rookende ondereen. de zandwel stuwt de baren
Op ’t hooft van kemels, en verdronken reizenaeren;
De dyning sleeptze meê, tot ebbe of vloet het lyf,
In’t zandbad uitgezweet, weer op den oever dryv’.
De bergreus Atlas schijnt met donkere winkbraeuwen,
En zyn’ besneeuden baert, van ver’ my toe te graeuwen:
Terwylme d’eenzaemheit en vreeze ’t oog verblint.
Wat hoor ik? het gedruisch der losgeborste wind,
Die van zyn steile kruin met sneeujagt neêrgeslaegen
Beneden gonst en stormt, met ongelijke vlaegen?
Of giert de hemelspil en wolken, lucht en maen,
Gestarnte en zon, zoo lang op ’s gryzaerts nek gelaên,
En hecht met gordels om den hemelkloot gespannen,
Met zulk een barst rondom op zyn metaele pannen?
Hoe zweet ik dus? dat’s niet van vreeze, zoo ik meen;
Maer dat de zonnetoorts zoo heftig vlamt beneên.
    Gy naere zanden, en verslindende gedroghten,
Gy gloeiend Lybië, dit’s ’t einde van myn’ toghten.
Vaert wel. en gy, ontruk my deze vrees: spoei aen,
O Pegazus, zoo moete uw beeld noch schooner staen,
Met schooner straelen in ’t gewelf des hemels pronken,
En uit zyn tafereel met vriendelijker lonken
U aenzien, als gy weêr uit uw gewijde bron
’t Vermoeide hart verquikt op ’t heilig Helikon.
Zoo moete Orions zwaert, noch Hydra u versaegen,
En Febus u altyt verschoonen van zyn waegen.
    My dunkt, ik schep van verre een zeelucht, die den brant
Der zon verkoelt. zoo is ’t. ik zie ’t Algiersche strant,
Het bloedig plondernest der Middellandsche stroomen,
Dat vast dien oorlogsstorm, al bevende, op ziet komen,

(p.55)

Die heel Numidïe en de zeekust wyt en breet
Heeft ingeslokt, en, als een vierige komeet,
Die schielyk aengestookt van zwavel, onder ’t glimmen,
Zyn vierroe wankt van d’Oost tot aen de Westerkimmen,
Een stouter Attila, eerst uit zyn land gezet,
Ten troon heeft opgevoert van ’t machtig Tafilet:
Van waer hy, sneller als een Blixem, alle ryken,
En Sultans, voor zyn macht de vlag heeft leeren stryken:
En root van bloet, op ’t spoor van Tamburlan, zyn Hof
Gevest, in root tieras van Vorstenvleesch, tot stof
Getrapt, en koppen door zyn heirbyl ingeklonken;
En bout zyn troonen op geraemte, en koningsschonken,
In zyn triomfen en bloetstorten onverzaet,
Zoo lang hem ’t zeeslot van Algiers niet openstaet.
Als of de hemel, op ’t geschrei der kristenslaeven,
Een wreed Barbaer verwekte, om deze plonderhaeven,
Weêr van de grondvest af te scheuren, en in zee
Te plompen; die ’t zoo lang ontrust heeft van zyn ree.
Terwyl Europe alom, met plonderen en branden
Haer eigen leden quetst, en scheurt haer ingewanden.
    Dat tuige ons Kandiën aen myne regterzy,
’t Geen noch een vreugd geniet in haere slaverny;
Dewyl myn Francius zoo trots voor Roomsche tongen
Haer oorlogsdapperheit en rampen heeft gezongen.
Helaes! al ’t geen ik kan, na’t storten van uw ryk
Is met myn traenen d’asch te mengen van uw lijk.
    Terwyl ik tusschen aerde en hemel, ver geheven
Van ’t aerdrijk, in een punt my vesten kan, of zweven,
Wensch ik de groote geest van Archimedes, d’eer
Van Syrakuze, min beschermt door haer geweer,
Als door zyn Hemelsche en wiskunstige gedachten,
Te wekken in het licht, en in zyn oude krachten
Herstelt te zien, die zich beroemde deezen kloot
Met zyne dommekracht; te rukken uit den schoot

(p.56: En komt weder op het Y: En in het Jaght: Ziet de menigte van scheepen en daeronder)

En armen van de lucht, in ’t schielijk ommezwaeien,
En d’elementen op hun harren te doen draeien:
Tot bei de Beeren, moê gespiegelt in het glas
Van ’t Noorsche strand, verbaest de Gaditaensche plas
Begrimden, ’t Leeuwenoog de Lappen zengde en Nooren,
De Stier den Perüaen vervaerde met zyn hooren,
En al de starren, op zyn’ wenk, als in een’ droom,
Noch staende in hun gelit, en aen den zelven toom,
Nochtans eene andre zee en oever, andre wouden
En landeryen uit hun’ hoogen trans beschouden.
    Maer blijft vry starren, blijft, daerga op uw schiltwacht blinkt,
Tot d’aerde in d’ope keel der golven onderzinkt.
En gy, ô Geeft! blijft vry uw stof en lijkasch gaeren
Op ’t graf van Syrakuze, allang in puin vervaeren.
    Mijn reize is afgeleit, daer zie ik Waterlant,
En ’t prachtig Amsterdam aen myne slinkerhant,
Dat, uit den Schouburg van zijn kielen opgereezen,
Zich opdoet voor myn oog met heerelijker weezen.
Gelijk de morgenzon verschijnt met grooter gloet,
Als zy de nevels heeft gesmolten op den vloet.
Wat zie ik Hulken en zwaerlijvige oorlogsvlooten,
Pinaffen, Fluiten en geladene Galjooten!
Die, onder ’t zeegejuich, hun aenkomst altemael
Uitdonderen over ’t vlak met keelen van metael:
Om voor die tydinge aen Faem geen dank te weeten,
Die op haer’ hooren dit zoo breet niet uit kan meeten.
    Maer ziet, nu ik ’t gezicht laet speelen op het Y,
En elke vlootme op nieu verwondert, vinde ik my
Weer op myn eigen jaght, en Pegazus mijne oogen,
Als in een dichte wolk, ook zonder groete onrvloogen.
    Geen noot, zijn bystant heeft Apol, en my voldaen.
Op jongen, ’t roer in ly, laveer nu hooger aen.
Koom, voer my veder heen, daer al die kielen dwaelen,
Om ’t over Pampus met dien zeevloed door te haelen;

P.57 (De Guineevaerders, Die na de Levant zeilen, De Groenlandsvaerders

En kraem en zolders weêr te proppen met een’ schat,
Die al des werrelts oegst vergadert in een stad.
    Hier legt een zwaer gevaerte op stroom, om voort te vaeren,
De Goudkust van Guinee te zoeken door de baeren,
En ’t hooge strantkasteel van Mine en Kormantijn,
De Britsche zeebanier ontrukt, die, in den schyn
Van ’t bontgenootschap, langs het goudstrant op quam donderen,
Om ’t alles van yvoor en goud hier leeg te plonderen.
Nu is die roofzucht streng de nagels afgekort,
En ’r rijk Guinee wort in ons’ vlooten uitgestort.
    De kielen, die vooruit met volle zeilen streeven,
En telkens, beurt om beurt, gereet zyn vier te geven,
Met zeeschalmeien en kanon het vaderlant
Te groeten, zeilen naer de kruidige Levant:
Om Amsterdam en ’t Y te zeegnen met de kruiden,
En eedle droogery, gegroeit in ’t riekend Zuiden,
Daar ’t kreeftvier op het hooft der Abissijnen steekt,
En daer d’Egiptenaer de droogen zoekt, en queekt
In ryke hooven en zyn kruidwaranderijen.
En daer d’Araber op gebergte en woestenyen
Den kruidoegst opgaert, eens t’ontlaên aan onzen vloet,
Eer dat de zomer, aen het rypen, wordt begroet
Van ’t naekend herfts saizoen: ten waer een storm aen’t wassen,
De vloot in d’oogen stak, en gyzelde op de plassen.
Zy brengt ons sappen aen, met gommen, groot van kracht,
En droogen, tot behulp der kranken voortgebracht,
Gewoon het lichaem op te heemlen, ’t quaet te weeren,
En ziekten by den duim te houden, en te keeren.
De verwkuip wacht reets na haer Gallen, en Aluin
En Konsenylje, grijs van graen, of levend bruin
Van buiten, die, door kunst geheldert tot scharlaeken,
Alleen de Zon schynt af te maelen door haer blaeken.
Daer zynzeme uit het oog. Nu wil ik ry aen ry
De vlooten zien, en watze aenvoeren op het Y.

    De

EINDE VAN HET TWEEDE BOEK
Ystroom p 54, 55: ... Beschryving van de Zandzee, En ’t gebergte van Atlas, De dichter ziet Algiers, En Kandiën ...

De hitte plondert bosch en berg van kruit en lover.
Een dorre springvloet bruischt de zandzeeheien over,
En dryft in eenen storm de golven van het zand,
Door ’t Hondsgestarnte, en zyn’ vergiften âem verbrant,
Al rookende ondereen. de zandwel stuwt de baren
Op ’t hooft van kemels, en verdronken reizenaeren;
De dyning sleeptze meê, tot ebbe of vloet het lyf,
In’t zandbad uitgezweet, weer op den oever dryv’.
De bergreus Atlas schijnt met donkere winkbraeuwen,
En zyn’ besneeuden baert, van ver’ my toe te graeuwen:
Terwylme d’eenzaemheit en vreeze ’t oog verblint.
Wat hoor ik? het gedruisch der losgeborste wind,
Die van zyn steile kruin met sneeujagt neêrgeslaegen
Beneden gonst en stormt, met ongelijke vlaegen?
Of giert de hemelspil en wolken, lucht en maen,
Gestarnte en zon, zoo lang op ’s gryzaerts nek gelaên,
En hecht met gordels om den hemelkloot gespannen,
Met zulk een barst rondom op zyn metaele pannen?
Hoe zweet ik dus? dat’s niet van vreeze, zoo ik meen;
Maer dat de zonnetoorts zoo heftig vlamt beneên.
    Gy naere zanden, en verslindende gedroghten,
Gy gloeiend Lybië, dit’s ’t einde van myn’ toghten.
Vaert wel. en gy, ontruk my deze vrees: spoei aen,
O Pegazus, zoo moete uw beeld noch schooner staen,
Met schooner straelen in ’t gewelf des hemels pronken,
En uit zyn tafereel met vriendelijker lonken
U aenzien, als gy weêr uit uw gewijde bron
’t Vermoeide hart verquikt op ’t heilig Helikon.
Zoo moete Orions zwaert, noch Hydra u versaegen,
En Febus u altyt verschoonen van zyn waegen.
    My dunkt, ik schep van verre een zeelucht, die den brant
Der zon verkoelt. zoo is ’t. ik zie ’t Algiersche strant,
Het bloedig plondernest der Middellandsche stroomen,
Dat vast dien oorlogsstorm, al bevende, op ziet komen,

(p.55)

Die heel Numidïe en de zeekust wyt en breet
Heeft ingeslokt, en, als een vierige komeet,
Die schielyk aengestookt van zwavel, onder ’t glimmen,
Zyn vierroe wankt van d’Oost tot aen de Westerkimmen,
Een stouter Attila, eerst uit zyn land gezet,
Ten troon heeft opgevoert van ’t machtig Tafilet:
Van waer hy, sneller als een Blixem, alle ryken,
En Sultans, voor zyn macht de vlag heeft leeren stryken:
En root van bloet, op ’t spoor van Tamburlan, zyn Hof
Gevest, in root tieras van Vorstenvleesch, tot stof
Getrapt, en koppen door zyn heirbyl ingeklonken;
En bout zyn troonen op geraemte, en koningsschonken,
In zyn triomfen en bloetstorten onverzaet,
Zoo lang hem ’t zeeslot van Algiers niet openstaet.
Als of de hemel, op ’t geschrei der kristenslaeven,
Een wreed Barbaer verwekte, om deze plonderhaeven,
Weêr van de grondvest af te scheuren, en in zee
Te plompen; die ’t zoo lang ontrust heeft van zyn ree.
Terwyl Europe alom, met plonderen en branden
Haer eigen leden quetst, en scheurt haer ingewanden.
    Dat tuige ons Kandiën aen myne regterzy,
’t Geen noch een vreugd geniet in haere slaverny;
Dewyl myn Francius zoo trots voor Roomsche tongen
Haer oorlogsdapperheit en rampen heeft gezongen.
Helaes! al ’t geen ik kan, na’t storten van uw ryk
Is met myn traenen d’asch te mengen van uw lijk.
    Terwyl ik tusschen aerde en hemel, ver geheven
Van ’t aerdrijk, in een punt my vesten kan, of zweven,
Wensch ik de groote geest van Archimedes, d’eer
Van Syrakuze, min beschermt door haer geweer,
Als door zyn Hemelsche en wiskunstige gedachten,
Te wekken in het licht, en in zyn oude krachten
Herstelt te zien, die zich beroemde deezen kloot
Met zyne dommekracht; te rukken uit den schoot

    En:


Men
Wiert uitgekooren
(p.68: Inhoud Van de Print voor het derde Boek.)
I N H O U D

Van de Print voor het derde Boek


De holle steenrots strekt een Gulde Bruiloftzael.
Het kostlijk paviljoen, verheerlijkt door festonnen,
    Toont Peleus en zyn Bruid. vorst Proteus mild van tael,
Ter slinker zyde, heeft het Bruiloftdicht begonnen
    Te leezen. God Neptuin sluit Thetys rechterzy.
Na hem volgt d’Ygod, met een werreldkroon beschonken
    Van kostelijk gesteente, onschatbaer in waerdy;
De ryke mantel deelt in ’t weêrlicht van hun vonken.
    De slangestaf verbeelt zyn koopmanschap, en lust
Tot vreede. naest hem zit de Donau, woest van oogen,
    De heirbijl toont hem fors ten oorlooge uitgerust.
Hy heeft de lokken met een krans van Hulst omtoogen
    Zyn arm omhelst den Ryn, die op een wijnpars leunt,
En met een tulband praelt van jonge wijngaerdblaêren.
    Hy ziet den Aemstel aen, die zich ’t rumoeren kreunt,
En wet zijn stroomgeweer. De Teemsgod sluit de haeren
    In een driedubbele kroon, en draegt in d’eene hand
Het twistooft, d’andre torst drie vastverknochte pijlen.
    De Seine breekt verwoed de berkemeiers, brant
Van toorne, en grijpt zyn zwaerd, trotseerende onderwijlen
    Met eene mantel slip, den Iber afgerukt,
Die schort de winkbraeu, schud zyn kroon met ellef takken,
    En, slaende op zyn gevest, toont hoe ’t hem weinig drukt.
De Noordstar van de Belt flaeut in deze ongemakken.
    De Loosheit word terwyl het masker afgelicht:
    En ’s Hemels Voorzorg dwingt de Staetzucht tot haer plicht.


(Ruimte voor embleem p. 69, volle bladzijde)


ystroom

het derde boek (nog nadenken over lettertype)


De gulde Bruiloft van Peleus en Thetys
De Ystroom
(P.69: De Ystroom: HET DERDE BOEK (NOG NADENKEN OVER LETTERTYPE):)
(De dichter vertelt wat hem in z... bejegende)


De gulde Bruiloft van Peleus en Thetys.

Waer ben ik? heeft de doot myne oogen niet geloken?
En zienwe noch? verdwynt nu toovery en spoken?
O strand! ô baren! en gestranten! kleen en groot,
Die met uw straelen boort tot in den diepsten schoot
Der zee, door ’t golvend kleed en dundoek van het water,
Getuigt met my wat vreugde en vrolijk dischgeschater
Ik waerlijk heb gezien, of wonderlijk gedroomt.
Gy watergodheên meê, die om den aerdkloot stroomt,
Verschoont my, zoo ik nu wensche een bazuin te strekken,
Die uw geheimenis de werrelt magh ontdekken.
    De zonnekar was lang ten golven uitgerent,
En wiert in ’t zonnespoor voor over opgement,
Om langs die steilte allengs ten heirbaentrans te klimmen,
Zoo ver gescheiden van de diepgezonken kimmen;
Wanneer ik schielyk, op myn onbedachte beê,
Wiert over hals en hooft gedompelt in de zee,
En met een lieflijk sap het voorhooft overstreeken;
Om onder ’t water zelf te konnen zien en spreeken.
Ik daelde zachtlijk door den grondeloozen kolk,
Van Tritons ondersteunt en zeegroen watervolk.
Zy kneedden ’t zilver nat in ’t zinken met hun voeten.
In ’t eind quam my een stroomherout van onder groeten.
Hy droeg zyn konings merk en groene stroomlievrei.
Toen zagh ik in ’t verschiet na hem een’ langen rei

(p.70: Komt in het hof des Ygods,:Ziet de hofjuffers: En leert haere naemen.)

Van Yprincessen, elk gevolgt van kamenieren,
Die yverig Mevrou opheemlen en versieren.
Zy groeten my beleeft: waar op my d’afgezant
Met dreunende geluit, en een’ verheven trant
Van spreeken, die my lang noch daeverde in myn ooren,
Als of hy bromde door de boghten van een’ hooren,
Dus aensprak: zyt gegroet, ô vreemdling, in ons hof.
Het staet u open. gae, beschryf zyn grootte en lof.
De Koning heeft het my bevoolen. dit ’s het teeken.
Maer heden zult gy hem hier konnen zien noch spreeken.
Hy is in ’t hooftpaleis van vader Oceaen,
Daer al de zeemacht zal vergaedren, opgegaen.
Zoo drae gy zyt vernoegt, en wenscht van hier te scheiden,
Zal ik met myn karros u zelf ten hoof geleiden.
Ik dankte eerbiedig hem voor zyn beleeft onthael.
Maer wenschte, eer ik bezagh de prachtige Yhofzael,
Den staet te weeten, en de naemen des Mevrouwen,
Om hen myn dankbaerheit gevoeghelijk t’ontvouwen.
Ik zalze, sprak hy, u optellen, luister maer:
Glaesoogelijk, de min ven eedle Dompelaer,
Die schoon hy mag met recht op hooger stamhuis boogen,
De kroon van zyn geslacht vereert aen haer schoone oogen:
De forsse Bronling was zyn’ stamheer, groot van maght,
Zy is van Grondenier en Klaertje voortgebracht.
Vrouw watertreedster, lang in Duikers echt verbonden,
De schoone Watergond door Havenplaeg geschonden.
Oprechte Lobbrig en Blazijne, ’s minnaers smart,
Schoon Zwemmer deze volgt, en gene Waterhart.
Maer Zwaenelijn bemint haer’ Snelvoet om zyn gaven
Vergeefs: want Haveny legt hem in ’t hart begraven.
Besnede Zoetemont, nu vierig jaer op jaer
Omhelst, maer noit getrout aen trotzen Zoutenaer;
Met Golveling, ten hof van Vischman opontboden,
Om de echt te sluiten in de bruilofts vreugd der Goden.

(p.71: Aenspraek aen de begunstigers van dit werk: Beschijving van het Hof des Ystroomgods)

Kilzoekster boven al trotseert het hofgezin,
Nu Oeverroof zoo fel genoopt wort van haer min,
Strantin is veel te fier voor ouden Dykbeklimmer,
Vermoeit van ’t jaegen. dit is ’t Ygoddinnentimmer.
De rest van minder staet, of met zyn Majesteit
Voor uitgetreên, bemoeit zich met geen hoflijkheit.
Maer gy verstaet uw niet op onze plechtigheden.
’k Zal hen in uwen naem uw eerbewys ontleeden.
Bezie het Hof. gy zult met uwen wil volstaen.
De Goden zien na ’t hart’ waeruit de woorden gaen,
Hoe diep het in zyn vet en adren legt gedoken.
Zy zien ’t: en ’t heeft hun aen geen venster oit ontbroken.
Zoo liet hy my alleen. Meceenen, die tot hier
Myn mymeringen hebt geprezen, en myn vier
Zoo gunstig aengestookt, ay laet ik uw verwekken
Om verder noch de maet van uw gedult te rekken:
Myn droomen zullen niet verschynen zonder zout.
Uit aerde en stuivend zand vergaertmen dierbaer gout.
Die peper kaeut en breekt, vind zyn verborgen vonken.
    Het Hof des Ystrooms schijnt uit louter rots geklonken,
Zoo hecht is ’t buitenaen van marmer en albast,
(Gevischt uit schepen, door een’ storm op zee verrast,
En tot een hofgebou en voorraet weggeslooten.)
Met mosch aen een gekleeft, in ’t water opgeschoten.
De paerlemoederschelp en ’t eedele gesteent
Schijnt hier geregent, en de kunst met pracht vereent.
En twijffelt iemant noch uit onkunde aen ons spreeken?
Hoe, zou ’t een stroom aen schat en heerlijkheit ontbreeken,
Die al den rijkdom van de werrelt noch vertiert!
Beneem den Moor dan ’t gout, den Russen ’t wilt gediert.
De hooge hofpoort wort geöpent midlerwylen,
En knarst met yzere monde op zyn metale stylen,
Gezien al ’t zeehof te verduuren, ongeschokt,
Indien een zwarte bui van oorlog, die vast wrokt,

(p.72: Nydichheit der Watergoden over de kostelijkheit van ’ gebouw: ’t Paleis is doorgaans versiert met beeldwerk: En schilderyen van Scylle)

Zyn’ wasdom had, om met een springvloed aen te breeken,
En eene vlam van nyt in ’t Godendom t’ontsteken,
Terwyl de voogd van ’t Y noch hand noch vinger roert,
Maar uit zyn’ wapenburg hun aertsgewelt beloert.
Men mompelde, en het is van hooger hand gekoomen,
Hoe d’Ygod vreeslijk wiert benyt van veele stroomen,
Wien ’t hert verstikte van venijn en groene gal,
Vergeefs voorspellende in hun droomen zynen val.
De bou van ’t hof is zelfs niet zonder schamper wrokken,
(Dus luit de Waterfaem) zoo heerelijk voltrokken.
    Mits d’ingang zich vertoont, en d’eerste galery
In ’t opgaen van de poort, praelt aen de rechterzy
De koninklijke troon, op trappen hoog geheven,
Getoit met beelden, door een net pensoen gedreven,
En overryk versiert met goud en waterschat:
Geheimenissen van geen sterflijk brein bevat,
En met een’ zwarten nacht en schaduwen bewonden,
Op Glaukus raed geschikt, dieze eerst heeft uitgevonden,
Of uit Egipten [eer hy ’t sterflijk kleet verliet
En wiert een Zeegod, ryk en maghtig van gebiet.]
Ontleent, en uit den mond van Hermes onderwezen.
Op vijftig pylers staet het zaelgewelf gerezen,
Gehouwen uit arduin en helder bergkristal:
Veel minder om het dak te stutten in zyn’ val,
Als om de majesteit een groter glans te geven;
Met root en wit korael, eerst in de lucht gesteven,
Geslepen, gepolijst, en sierelijk gedraeit,
En ronde paerlen en gesteenten ryk bezaeit.
Men ziet’er afgemaelt in fenixschilderyen,
De zeehistorïen van oude en nieuwe tijen:
Hoe deerlijk Scylle vlucht, en ommeziet naer ’t strant,
Om d’eechenis van zeegedroghten aengerant,
Met opgesparden muil noch schijnende te blaffen,
Om dus haer preutsheit en verwaenden moet te straffen.

(p. 73: En ’t vernielen der Spaensche Vloot: Al het hofgezi.n vertrekt naer het paleis des Zeemonarchs,: Gelijk ook de dichter om te zien de gulde bruiloft van Peleus en Thetys)

Zy staet, gelijk een hart, dat, uit den aêm gevlucht,
In eene waterstroom zich neêrstort met een’ zucht,
Een doodstuip voelt, terwyl het, overlaên van wonden,
Omringt wort van een’ troep afgrijsselijke honden:
Het voelt zyn’ loop gestut, zyn krachten afgestreên,
En schynt alree van schrik herschapen in een’ steen.
Men ziet de Spaensche vloot aen d’andre zy bestreeden
Van God Neptuin, geschokt, gewrongen uit haer leeden,
De Kraeken door den storm geplondert van hun want,
Gevaerten hooger als een krijtberg aen het strand.
Hier drijt’er een, berooft van braemzeil en zyn blinden,
Gins worden rae en mars gescheurt van felle winden,
De fokken uit het lijk gerukt, de mast aen twee,
En bak en schoverzeil met kracht geplompt in zee.
Al ’t hof is ryk voorzien van koninklijke zaelen
En hofvertrekken, die met kostlijkheden praelen,
Een koning waert, die, uit een ryk van kleen beslag,
Al ’ werrelt kusten heeft beschaduwt van zyn vlag.
    Maer ’k zagh terwyl een ry karrossen ingespannen,
Den trotsen adeldom der fiere watermannen,
Gereet de Jufferschap te leiden naer ’t paleis
Des Zeegods. elk begeeft zich op de Bruiloftreis.
Zo zietmen eene vlucht van doffers, opgetogen
Van min, hun duiven, van den hoogen olm gevlogen,
Door hofwarande en beemd naevolgen overal,
Tot datze strijken aen een verschen waterval.
    d’Aertshofgezant van ’t Y quam zelf my eindelijk vraegen,
Of ikme nevens hem wou vlyen op den wagen.
Het wert hoog tijt. eer al het stroomendom, vergaert,
My mocht ontdekken, in de plaets voor my bewaert,
En van de Bruiloftdisch gescheiden met gordijnen.
Wy traden op. gevoert van snelle zeedolfijnen,
Die hy met zyn gezang den weg wees door den stroom,
Die strekke ’t koetsgespan voor halster, zweep en toom.


De guldeDe Ystroom: Het derde boek: De gulde Bruiloft ...

((p....De Ystroom:


Ystroom 3,74-...(Beschryving van het Zeehof: Ovidius door Proteus misleit, beschryft het huwelyk van Thetys anders als wy)

Hy zeime in ’t henespoên, hoe ’t lichtlijk stond geschoren,
Dat ik geen Bruiloftvreugd maer fellen twist zou hooren:
Hoe ’t hart der vorsten barnde in een gety van haet;
Maer dat zyn Koning niet bezweek voor nyt noch smaet.
Hy kende zyn gezagh, en zyne bontgenooten:
Zy zouden vruchteloos de hoorens op hem stooten.
Wy zien terwyl ’t paleis van vader Oceaen
Een breeder ruimte zet zyn grove leên beslaen,
In grooter schijn van staet opdaegen voor onze oogen,
Met hooge pylers en gehouwe marmerboogen!
Alsamen een gevaert, gelijk van Tyfons rot
En zyne reuzen tot een eeuwig waterslot,
Dat, ryzende uit de vloên met twee verheven kruinen,
Van gansche rotsen en gescheurde marmerduinen,
Alle eeuwen tart, en schijnt den tijt ten trots gesticht.
De vrees en spoet benam my t’overig gezicht,
Terwyl wy, heimelijk voor ’t hooftportael gedraegen,
Van niemants oog ontdekt, afstegen van den wagen,
En sloopen door ’t klinket de zuiderhofpoort in,
Door buitenwegen, naeu bekent aen ’t zeegezin;
Tot my een kleen vertrek in ’t donker wierd gewezen,
Waer in ik ’t al kon zien, en niemant had te vreezen.
    Welaen myn Zangheldin versterkt my nu ’t verstant,
Verzie myn vaerzen van een heerelyker trant.
’k Begin een werkstuk, om myn schouders in te wegen,
Ten zy gy uit Parnas my toewenkt met uw’ zegen.
    De Sulmôaensche zwaen, * zoo hoog in geest verlicht, *Lib. xj.
Zingt Thetys huwlijk, in zyn Vormherscheppingdicht,
Op eenen andren toon, door Proteus raed bedrogen,
Die, zigh beroemende in ’t stofferen van de logen,
Toen liet verluiden als of Thetys, noit geraekt
Van minne, alleen zigh vont met d’eenzaemheit vermaekt
Op ’t strant van Emonye, en onder mirteblaeden
Gedooken, naekt daer pleeg te rusten, nae het baeden;

(p.75: De dichter gesterkt door de hulp der Zanggodin, verhaelt den Oorspronk der Gulde bruiloft.)

Of in een holle klip te schuilen voor de zon,
Waer Peleus haer verschalkte, en op zyn’ raed verwon:
En werpende om den nek der schoone zyne banden,
Haer vast hielt, hoeze zocht t’ontworstlen uit zyn handen,
Nu als een vogel, dan een boom, of Tygerin.
Hy laet niet af; en plukt de vruchten van zyn min.
En wat hem verder is met Ceïx wedervaeren
Op zyne wolvejaght, en hoe hy d’oorlogsschaeren
Der menschepaerden sloopte, en ’t Lapiteesch gewelt,
Zyn geestigheden, dus door Proteus opgestelt,
Die Thetys Bruidegom, noch Thetys aenzien passen,
Die al den aerdkloot torst in d’armen van haer plassen,
En wyder uitspringt met haer eindeloos gebiet,
Als ’t zonnelicht den glans van zyne straelen schiet;
Die Majesteit was noit door Peleus list te dwingen.
Ons lust het van deze echt de waerheit op te zingen.
    Vrou Thetys walgde lang van Triton haer’ gemael,
Die, traeg en stram, vergat het minnelijk onthael
Om zulk een schoonheit, die den Zeegod zelf deed blaeken
In heete vlam, nae haer begeerte te vermaeken:
Toen d’ouderdom zoo ver den gryzaert overwon,
Dat al haer vier zyn sneeu niet langer smelten kon.
De droefheit dwong haer uit het hooftpaleis te scheien,
Haer’ weduwlyken staet en onheil te beschreien.
Het lust u nu niet meer, ô Thetys, in uw bron
Het hooft te spiegelen, uw lokken in de zon
Te toien, en een’ krans van wier, met zeegewassen
En parlen geschakeert, op ’t geele haer te passen,
De schoonste hoorentjes te rygen tot een snoer,
Uw kleet te zoomen met korael en parlemoer,
En door den sluier, van een’ zachten wint bewoogen;
De blanken borsten, by geval, aen ’s minnaers oogen
’t Ontdekken, en hoe teer de boezem zwoegt en speelt,
En aen het blaeu sattyn een’ dartlen luister deelt.

(p.76)

Gelijk de lentezon zich toont aen d’aerdsche volken,
Wanneerze flikkert door een blaeu tapijt van wolken.
Neptuin wert in zyn ziel medoogende om haer leet,
Verdroeg niet langer dat zy dus haer leven sleet:
Hu noodze weêr ten hove, en zweert met heilige eeden,
By Styx en Acheron, Vloetstroomen, die beneden
Des weerelts kim gedoemt in eindeloozen nacht,
De zwarten afgront met moeras en dubble gracht
Omsinglen, haer verdriet door zyn gezagh te keeren;
En stemt haer reukloos toe wat beê zy zal begeeren.
Wie kan een schoone vrou iets weigren, als zy schreit!
Geen blixem treft met zulk een onweêrstandlijkheit.
Zy vat den God op ’t woord, en tegen zeegeboden
En wetten, eeuwig in den raet der watergoden,
Als Hemelval en staetorakels vestgezet,
Ontheiligt d’echt, en eist verandering van bed.
Toen hadmen ’t zeepaleis een Troye zien verstrekken,
De goden in slagorde elkandre tegentrekken,
En Thetys een Heleen vertoonen in den vloed,
Had Triton niet, te vuig en vadzig van gemoet,
Oneedle rust bemint, zich laetende bekooren,
Met vryer nu den sleep te volgen als te vooren.
Noit met den nek begroet te worden van zyn vrou,
Indien hy nevens hem gedoogde een anders trou.
’t Verbond is vast gestelt, de Vorsten van de stroomen
Zyn elk de hooftpoort van de Hofzael ingekoomen;
Daer Thetys van een’ helt, gekooren na haer’ zin,
Den trouring wachte, en hem zou kroonen met haer min.
De Koning van het Y mocht dit geluk verwachten,
Had niet een andre reets verovert zyn gedachten,
En over zyn belofte en min getriomfeert.
[De zuiderzeeprinces was met zyn trou vereert,
En scheen hem Thetys verre in schoonheit t’overwinnen.]
Dan was de Maes, dan Scheld de vierigste in ’t beminnen,

(p. 77: Thetys word gescheiden van Triton haeren gemael, en gehuwelijkt aen Peleus: Welke echt zy jaerlijks met een Guldebruiloft viert: De watergoden verschijnen ter feeste: En voor eerst de Tyber).

Nu streeken zy de vlag voor Tyber, Po en Ryn.
Een’ staet maer aen haer keur, en hondert willen ’t zyn.
Zy had op dezen dag misschien noch niet gekooren,
En al de Watergoôn, ontstelt van bystren tooren,
Elkaer te vier en zwaerde uit minnenijt ontzegt,
Had d’Oppervoogt der zee den twist niet bygelegt,
En aen het zeegeslacht de trouhoop afgesneeden,
Om die gevaerlijke echt aen Peleus te besteeden,
Een sterflijk helt, van hem om zyne deugd geacht,
Die dan d’onsterflijkheit met een was toegedacht,
En ’t Zeevoogdyschap tot een Bruidschat toegeweezen.
De breede waterraed heeft d’uitspraek hoogh geprezen,
En ’t vonnis toegestemt. held Peleus wort gelicht
Van d’aerde, en zyn natuure ontrukt door krachtig dicht
En onbegrijplijk nat, waer meê hy wierd begoten,
En heeft een grooter leest van lichaem aengeschoten,
Waer in zyn gemalin, te vreden en gesiert,
Noch jaerlijx den dag van zyn herschepping viert.
En, krachtiger van min getroffen nae het trouwen,
Nood al het hof, om weêr de gulde feest te houwen,
Tot erfgedachtenis van die doorluchte stont
Dat zy voor ’t haerlijk sloot dit wenschlijk echtverbond.
    Nu was die blyde dagh verjaert, de waterheeren
Te hoov’ verscheenen, om de Bruiloft te vereeren,
En ’t Vloedgodinnendom, getoit en geblanket,
Verwachte om naer haer’ staet te worden aengezet.
Terwijlme d’Ygezant de naemen der Rivieren
Verklaerde, hun gezagh, en door wat land zy zwieren.
De paelen van hun ryk en ouderdom en staet.
    Zie, sprak hy, die hier praelt in ’t hagelwit gewaed,
Zoo deftig geparruikt met lange en gryze haeren,
Bekranst met matelief, en vroolijk ooft en blaêren
Van vochtig waterlisch, is d’oude Tybergod;
Die eer drie werrelden het hooft op zyn gebod

(p.78: d’Arno: Eridaen of Po)

Zagh buigen, of hun dwong met triomfante zwaerden,
En veste ’t ryxgebied van Adelaerstandaerden
Zoo ver de zon het hooft der vlieten overstraelt.
Zyn bron is d’Apennijn, waer uit hy adem haelt,
En ’t aenschyn heft in ’t licht, en eindlijk met zyn stroomen
Eerbiedig spoelt en speelt door ’t albeheerschend Roomen?
Daer nu de krijgsbannier en heirbijl wort vertreên,
En ’t geestelijk gezach, ootmoedig aengebeên,
Van Bisschoppen gesterkt en purpre kardinaelen,
Blinkt door Europe met een goude trits van straelen.
    Die herwaert met een kroon van beukenbladren treet
Is d’Arno, die, in ’t eind hoovaerdig, wyt en breet,
[Als niet gedenkende hoe teer hy wert geboren,
Wat steilten in ’t begin zyn golven schier versmooren,
Daer ’t Apennynsch gebergt by Falteroon hem teelt.]
En van veel bronnen maght van water toegedeelt,
Die milt hun aderen en borst in hem ontladen,
Door ’t schoon Florensen stroomt, befaemt door heldendaeden
En ’t lot der Medices, van ’t weifelend geval,
Dat eedle zielen treft, gekaetst gelijk een bal,
Nu als bandijten fel vervolgt, vermoort, verdreven,
Dan boven ’t grimmen van de nyt ten troon geheven;
Waer uit dat stamhuis nu, ontworstelt alle wee,
Doorluchtig bloeit en houd zyn erfbezit in vree.
Zoo rukt hy voort, en deelt de vruchtbre korenvelden,
En bruischt door Piza heen vermaert door letterhelden,
En laeft den gront van ’t vet Toskaensche Paradys,
Tot hy zyn golven stort den Oceaen ten prys.
    Kent gy dien stroomgod niet, die zyn gekrolde haeren
Versiert heeft met een krans van breede popelblâeren?
’t Is d’Eridaen, gelijk hy wiert genaemt voorheen;
Maer sedert Faëton, om zyn lichtvaerdigheên
Op ’t gloeiend zonnespoor, ten wagen uitgeklonken
Door eenen blixemstrael, is in zyn stroom verdronken,

(p.79, onderaan: d’Indiase)

En al het zonnedom vernietigt aen zyn’ grond.
Heeft hy op Febus beê, te jammerlijk gewont
Van rou, om ’t sneuvelen van zyn beminde looten,
Den haetelijken naem van Eridaen verstooten;
Die aen den Zonnegod zyn droevig harteleet
Gestâeg erinneerde, en niet toeliet dat het sleet:
Nu wort hy Po genaemt, en komt, als d’eer der vlieten,
Die door Itaeljen met gezwollen aders schieten
Ten toppen van Vezuul afstroomen door het zand.
Hy vaert van d’Alpen af, en laeft het dorstig land,
En houd aen ’t hemelhoog gebergt’ zyn hooft gedooken,
Tot dat hy, loeiende ten afgront uitgebroken,
En allermeest versterkt in ’t heetste zomerweêr,
Stort met vyf monden in het Adriatisch meer.
Men zegt, en ’t woort gesterkt door ’t woort der zeegodinnen,
Die zyn welsprekentheit en zucht tot kunst beminnen,
Dat hy pleeg dagen lang te hooren naer de lier
Van Flakkus, als hy aen den kant van zyn rivier
De golven luistren deed naer zyn Latijnsche snaeren
De dartle Chlöe vleide, en Lalage, onervaeren
In minnekozery, of dankte Melpomeen,
Dat zy aen haer’ Poëet zoo minnelijk verscheen,
En zong Mecenas lof, en hielp zyn jaerty vieren,
Bedekt in ’t zangprieël van jonge popelieren.
Ook zegtme, dat gy, ô doorluchtigste Aertspoëet
Virgijl! aen zynen vloed doorgaens uwe uuren sleet.
Het water zweeg, om niet uw toonen te verstroien,
En leerde uit uwen mond den ondergang van Troyen,
En dreef met min gedruisch zyn’ stroom in zee te wed:
Om ’t oor te streelen door den klank van uw trompet.
Gy zoekt hem dankbaer weêr die diensten te vergoeden,
Als hy hem Koning noemt der Italjaensche vloeden.
    Ziet gy dien halven Moor, den Indus, in ’t verschiet?
Die Stroomgod wijkt geen’ vloet in grootheit van gebiet,

(p.80: De Ganges)

Wanneer hy, uit het West ten oosten opgedragen,
Een krokodilgespan voor zynen gouden wagen
Doet spoeien als een pyl, en hondert beeken groet,
Die elk hun waterkruik uitgieten in zyn’ vloed,
En ziet een lange ry Riviergodessen blaeken
Van heete minne, met geschenken hem genaeken,
En al haer waterschat uitstorten in zyn bron,
Alleen op hoop, of dit zyn hart verzachten kon.
De klippige Kaukas, ten wolken ingevaeren,
Die van ’t ryk Azïen in d’Afrykaensche baren
Met zyne wortel reikt, is min bekent door straf
Des *Vierdiefs, die de klay bootseerde en leven gaf, *Prometeus
Met zyn gestolen vlam de Zon ter sluit ontnomen,
Als dat hy voed dien voogd der Indiaensche stroomen,
Die ’t rykste landgewest met zynen naem vereert.
    Noch lijd de Ganges niet door hem te zyn verheert.
Gy ziet hoe moedig hy hem naetreet op de hielen.
Die vloed bruischt allebreetst met zijne waterwielen,
En glipt op zyn karros, als hy van hoogmoed zwelt,
Verre over strand en peil, en sleept op ’t kruidig veld
En specerywarande een’ oegst van goude zanden,
En edlen diamant, geplengt met ruime handen,
Die in het kristalijn van zyn’ doorluchgen vloed
Als starren tintlen, en verschieten met een’ gloed.
Gy ziet de sluiers zelf, die van zyn schouders daelen,
Met starren geborduurt en breede goude straelen.
Die Fenixvederkroon, verzamelt aen zyn strand,
Is hem tot een juweel gevlochten, door de hand
Der Bronnajaeden, en ’t kanneelaltaer ontdraegen,
Wanneer de Fenix aen zyn kolk in zomerdaegen
Zyn eigen lijkvier stookt, en uit zyn vruchtbaere asch
Een schooner nazaet teelt, en Fenix, als hy was.
Noch roemt de Gangesgod zyn ouderdom met reden,
Als die het Paradys, den hof van Oostersch Eden,

(p.81: Den Nyl)

Heeft met zyn zilvren well’ doorwatert en verquikt,
Doen ’t aerdryk, overhoop, noch ruw en ongeschikt
En ongebout, was met zyn eigen last verlegen.
Hy komt in ’t oog der zonne al bruischende opgestegen,
En hoort het ongedierte ombrullen aen zyn’ vliet.
    Daer staet de Nylstroomgod, die met een kroon van riet
En wier om ’t gryze hair, zoo breet komt ingestreken.
Hy schept zyn’ waterval en opkomst uit de kreken
Van ’t Sagelaensch gebergte, en sproeit met snellen gang
Door dorre zanden en woestynen, wyt en lang,
En smachtende van dorst, tot hy, door grove klippen
Gestuit, beneden d’aerde allengskens voort komt glippen,
En met zyn hoornen breekt door schenkels en geraemt’
Van klipsteen, om hun trots en zynen last befaemt.
Hier barst hy eindlijk uit met neêrgestorte waeteren,
Die vreeslijk barnen in dien steilen van, en schaeteren,
Gelijk of Triton, op ’t bevel van god Neptuin,
Den zeestorm wekte, en dreef de golven tegen duin
En bevende oever, dat het kraekte en schuimde, en d’ooren
Verdoofden op ’t getoet van zynen onweêrhooren.
Niet anders knarst en brult de donder, die, gestuit
In ’t rollen, als hy groeide en toenam in geluit,
Op Atlas schoften breekt; die, van dien slag getroffen,
Den donderkloot in zee al barstend neêr hoort ploffen.
Egypte groet op ’t laetst dien grooten Watergod,
En dankt hem billijk voor het kostelijk genot
Van haere vruchtbaerheit, alleen door hem verkregen,
Wanneer hy ’t land verquikt met zynen waterzegen:
Dan ziet d’Egyptenaer met vreugd het korenveld
Verdronken, en zyn erf in baere zee gestelt.
Als die, wanneer de Nyl laet d’aftochthoorens steeken,
En al de golven in hun boezem zyn geweken,
Voor zulk een’ waterstroom, die ’t braekland had verkracht,
Een kostelijker zee van koorenschat verwacht.

(p.82: De Donau en Ryn: De Seine: De Teems: De Iber, en ....andere)

Wie kent de Naelden niet aen zyn beroemde baren,
Met hunne spits zoo hoog ten wolken ingevaren?
De grafgevaerten, om hun pracht en boubeleit,
Als werreltswonderen met recht d’onsterflijkheit
Geheiligt. maer laet u zyn schoonheit niet verlokken.
Het schadelijkst vergif schuilt in vergulde brokken.
De goude schotel dekt het doodlijk Akonijt.
Maer reist gy aen zyn strand, ziet voor u, en vermijt
De schalke Krokodil, die, onder ’t riet gedooken,
Verraderlijk komt uit zyn schuilhoek opgebrooken,
Den onvoorzigtigen op ’t lijf valt en vrybuit,
En in ’t rampzalig graf van zynen buik besluit.
    Meer had hy licht tot lof des Nylstroomgods gesproken,
Had myn nieuwsgierigheit zyn reden niet gebroken,
Twee goden, even fier in ’t waterblaeu gewaed,
Maer d’eene woester en gestrenger van gelaet,
De breede borst gekerft met eerelijke wonden,
Toen ’t fel Janissardom hem trotste op eigen gronden,
En d’ander, ’t hooft bekranst met groene wijngaerdblaên,
Noch met hun rype druif en trossen overlaên,
Begroeten ’t godendom der heerelijkste stroomen,
En ’t hofgezin, voor hun ter feestzaele ingekomen;
Den Ygod bovenal, die zyn aenzienlijkheit
Volmaekte met een ingetoogen majesteit:
Het was de Donau, en de Rynstroom, die, gescheiden
Voor eeuwig, nu alleen vereenden met hun beiden.
Hun volgt de Seine, met een breet gevolg een ry
Van watergoden, die zyne opperheerschappy
Erkennen, hem als ’ hooft der Fransche vloeden eeren,
En op zyn’ last het land met koelen drank stofferen.
Nu naderde de Teems, Brittanjes eêlste vloed,
Met d’Iber, Wyssel, Taeg en Bosfor, root van bloet
Der Kristenen, de Maes en Schelde, en al de stroomen,
Die vader Oceaen op zynen rol ziet komen,

(p.83: Eindelijk komt ook Thetys ter bruiloftzael ingetreeden, en wort van Peleus onderstut: De Ygod wert boven andere stroomgooden aen tafel geschikt, waer over die hem benyden: De Tritons Najaeden en d’andere zeevorst.....vermaeken de Feestgenooden met gezangen en danssen)

Bekent en onbekent van naemen, en geslacht.
    Nu wiert de hooftheraut van ’t Y ten disch verwacht.
De schoone Thetys quam met zedige gebaeren
Ter hofzaele innetreên. zy had de losse haeren
Omvlochten met de geele en witte waterroos.
De tedre schaemte gaf op elke wang een bloos,
Die lieflijk afstak op den blanken hals, gedreven
Van levendig albast, of schooner als het leven.
Zoo bloost de daegeraet by helder weêr, en muit
In ’t root schaerlaeken schoonst op witte wolken uit.
Prins Peleus stut haer arm, noch even jong van wezen.
Zy hebben ’t wreet geval der jaeren niet te vreezen,
Het nootlot staet hun toe eene onverwelkbre jeugd.
    Elk wort zyn plaets beschikt, en ’t scheen de bruiloftvreugd
Zou nu het godendom eerst recht aen ’t harte raeken;
Ten waere al vroeg een vlam van nyt begon te blaeken:
Om dat de stroomvorst van het Y, door Thetys wet,
Op ’t wenken van Neptuin, wiert boven aengezet,
En volgde ’t godenheir der zeen, en wilde meeren,
Die onder ’t hoofgezagh des Oceaens regeeren,
En dwingen vlieten en rivieren, kleen en groot,
Om hunne schattingen to storten in den schoot
Der vorsten, die met recht hun leen verheergewaeden.
d’Ykoning scheenme in ’t eerst met zulk een eer beladen,
Als die meer toeleit op zyn zeegezag en macht,
Dan in te zien hoe hem de waen der vreemden acht.
Nochtans hy volgde, en dacht de belgzucht voort te dooden,
Nu hy niet zat, als daer ’t Neptuin hem had gebooden.
Geensins om dat die plaets te laeg was voor zyn’ staet,
Maer dat zy hem te dier te koopen scheen voor haet.
De zedigheit des gods, en ’t diep ontzich der grooten
Hield lang het wrokken in hun boezems opgesloten
    De jonge Tritons en Najaeden, elk om strijd
Op ’t puntigste gehuld, en voor de bruilofttijd

(p.84: De Hofpoeet Proteus om het Bruiloftdicht gebeden)

Van overlang bereit, begonden ’t oor te streelen
Met kunstig maetgezang en vreemde waterspeelen,
Men zagh een’ regenboog van allerley gewaed
En kleuren, geschakert tot wellust en sieraet.
Die had het glansrijk haer met gout gestrikt naer boven.
Dees’ praelde, om prachtig uit te munten in het hooven,
Met losse vlechten, die zich spreien om den nek
En naekten boezem, blank als marmer zonder vlek.
Een andre, om ’t heerlijk stal te toonen van haer leeden,
Wist met een eng sattijn die geestigh te bekleeden,
Dat alles uitpuilde, en bedekt zich stelde in ’t licht.
De fiere Watergaerde, op treken afgericht,
Kon krachtigst in dien rei de minnetoght verwekken,
Met achteloos zomwijl haer schoonigheit t’ontdekken.
Terwyl de dochters van vrou Doris, en de stoet
Der Ymevrouwen, en zeejoffers, vlug te voet,
In hun volmaekten dans verbeelden d’oude veede
Van wrokkende Eris, die, uitbuldrende en t’onvreede,
Op ’t eerste huwlijkfeest van Thetys, die de goôn
Van hemel, aerde en zee toen liet ter bruilooft noôn,
En haer alleen vergat, den appel, onder allen
De schoonste toegekeurt, liet op de tafel vallen:
Waaruit die Ilias van ooreloogen sproot.
Op ’t schendig vonnis, ’t geen de Troysche harder sloot.
En ’t scheen een voospook van den twist, die nu zou ryzen.
    Dees’ hoordemen ’t gespeel, dien d’eedle danssen pryzen,
En hoeze naer de kunst zich wenden keer om keer,
Nu sluiten in een kring, dan, triplende op en neêr
Met lossen zwier, zich zelf weêr sloopen, weêr vermengen,
En vol verandring dus den dans ten einde brengen.
En ander vergde vast den grooten hofpoeet
Heer Proteus ’t Bruiloftliet, voor deze fesst gereet,
Als suffer Triton noch half ronkende aen quam sleepen,
En voort een goude kop met wyn heeft aengegrepen,

(p.85: Leest het ten verzoeke der goden: Inhoud van ’t zelve)

Die Zeebachant, noch vol en dronken van het nat,
Het geen hy ’s morgens zelf gestoken had voor ’t vat.
Hy sloeg met moeite zyn gezwollen oogen open,
En klaegde dat de wyn nu weigerde in te loopen,
Op zulk een hoogen feest, dat hy zoo lang en tyt
Verwachtte, en wiert de vreugde in haer geboorte quijt.
Die kop was evenwel tot ’s Bruigoms eer gedronken.
Hier op wort hooft voor hooft een beker vol geschonken.
’t Gewoel vermeerderde in het plengen van den wyn.
    De dichter, onderwyl door Ygod, Seine en Rijn
En andre watergoôn, en Thetys zelf bewoogen,
Om ’t gulde Feestgedicht te leezen voor hun oogen,
Hield myn gedachten als betovert aen zyn’ mond.
    Hy zong in ’t eerst den lof van ’t heilig echtverbond,
En ’t kuische minnevier, belachte de Poeeten,
Die noit als by den wijn van Venus toghten weeten,
En noemen alles, wat in zee leeft, koel van aert,
Schoon Venus uit een schelp in zeenat is gebaert.
Hy prees de sluikery der goddelyke grooten:
Want zelf de minne was van ’t wufte schuim gesprooten,
Het zeeschuim, daer de wint meê guichelt naer zyn’ zin.
Hy noemde ’t snoepen een stantvastigheid van min,
’t En waere een zelve schoonte en d’eigen lust van leven,
Waer door de minnaer eerst tot liefde werd gedreven,
En d’echteling het hart aen d’egaê trouw verbont,
Bleef kleven in haer ziel en zachten rozemond:
Gelijk dit groot geluk held Peleus, onder allen,
En schoone Thetys was alleen te beurt gevallen,
Nu zulk een’ langen ry van eeuwen achtereen.
    De vader Oceaen was met dien zang te vreên,
En Boreas, die stout de kuissche Orithïye
Ontschaekte, vleide zich in zyne snoeperye.
(Want ’t was zyn beurt nu hier te dryven over ’t vlak)
Men hoorde hoe hy voort zyn vinnen hooger stak,

(p.86: De wrok tegen den Ygod begint uit te barsten: De Seine vaert heftig uit, en scheld hem voor oneedel: Roemt op zyn eigen geslacht en grootheit)

En dapperder als oit de stormklaroen liet klinken.
En zeker op zyn tyd: want nu quam onder ’t drinken
De haet weêr boven. al de hooftrivieren zyn
Verongelijkt, de Taeg, de Donau, Seine en Ryn.
De Seine meest. en ’t stont geschapen, dat dit baeren
Den schippers zelf, die nu dees’ streek der zee bevaeren,
Zou klinken in het oor. gelijk een wolk, die lang
Betrokken, en reets zwart gezwollen door ’t gedrang
Der winden, hangt en pruilt, totze endelijk aen ’t scheuren,
Als eene zeesluis, die vast bruischt met open deuren,
Van boven met een zee van water nederstort
Dus woeltmen hier, zoo drae de nyt heeft uitgemort,
In ’t heimlijk binnen ’s monds: wie durft ons hier braveeren,
En zitten bovenaen by zoo veel waterheeren?
Riep d’opgeblazen Seine, en grimmende overzy,
Rand dus den Ygod aen: gy heerschap van het Y,
Oneedele, wie raed u dus om hoog te streeven,
En boven d’eedelen u aen den disch te geeven?
Kom, slae uw stamboek op, en toon ons uw geslacht;
Die niet dan visschers zaegt in ’t slym van uwe gracht,
En kleene kreeke een bot, en bruinen baers verrassen,
Of taeien haring, waerd den roem van uwe plaessen.
O waterplaeg! van waer komt u het hart zoo groot!
Of zou ’t uw scheepsmaght doen? Wy konnen meê een vloot
Uitleevren, en uit zee onze oevers hooren schateren,
Wanneer ’s Ryxamirael, gegroet van onze wateren,
Geroofde pryzen sleept ten mond in van myn’ vloed:
En lokt den Franschen Mars, zoo vol beleit als moet,
Die al de werrelt noch zal dwingen met zyn grooten,
Om op myn’ rug te zien den ryken oegst der vlooten,
Zoo ver de wint haer volgt, nu ’t aerdryk omgedwaelt.
    Maer d’adelijke glans, die uit ons wezen straelt,
De grootsheid, die, befaemt door eeuwen en Kronyken,
En stamregisters, elk met openbaere blyken

(p.87: En verkleint den Ystroom: De God des Ystrooms, opstaende om zich te verantwoorden, wert belet: De Seine vaert voort, en zeght dat hy al zyne maght de Zuiderzee heeft dank te wyten.)

Onze eedele afkomst toont, is iets waer op ik meer
Als onze maghten roem. myn adeldom en eer,
En schat en grootheit gaen alsaemen u te boven:
En gy braveert my in ’t gezicht van dese hoven
En hooge vierschaer, die zo menigmael myn maght
Erkent heeft, en my naer myn waerdigheit geacht?
Gy watervorsten en Hooftstroomen, hoog van waerde,
Die in uwe armen sluit het grootste deel der aerde,
Hoe? zal nu een klein heer van een’ bekrompen vliet,
Die ’k zelf niet weet of een riviergod is of niet,
De vorstelijke achtbaerheit, en zonder straf, schoffeeren!
    Hierop begon ’t gedruisch afgryslijk te vermeeren.
Terwijl veel watergoôn uit heimelyke nyt
Grimlachen in hun vuist, om zulk een bits verwyt.
    De God des Ystrooms rees wel driewerf om te spreeken;
Maer driewerf zachmen weêr de Seine een keel opsteeken,
En in zyn hevigheit ten laetsten boven staen.
    Dus vaert hy eindlijk voort. gy twijffelt mooglyk aen
Myn hooger adeldom, en weigert my te wyken.
Wel aen, ik zal met reên u flux de vlag doen stryken.
Want lang zagh ik myn’ naem en grootheit aengebeên,
Eer noch uw brakke poel van visschers wert betreên,
En gy ter naeuwer noot wist uw vervalle wegen,
Met zulk een handvol nat, van slym en wier te veegen:
En lichtlijk laegt gy noch tot een moeras begroeit,
Ten waer de Zuiderzee zich uwer had bemoeit.
    Hoe onverdraeghelijk is ’t opgeblazen leven
Van hun, die onverdient door ’t blind geval verheven,
Het al beneden zich waerdeeren, en te stout,
Het onbeschaemt gezicht bemaskren met hun gout!
Maer schaemte is als het vier, dat, hoe geheim versteeken,
Te sterker flonkert, en weet klaerder door te breeken:
Zy knaegt, als zy de mont der naekte waerheit hoort,
Het driest geweten, ’t geen haer gaeren zach gesmoort.

(p.88: Stelt zich verre boven ’t Y: En spot met de kleinheit van zijnen naem: De Hooftoorzaek van ’t krakkeel tusschen de Seine en Ygod)

Maer leer, verwaende, leer voortaen uw’ moed betoomen,
Herdenk uit welk een laegte uw maght is opgekoomen.
’t Rechtvaerdig noodlot kaerst de trotsen als een bal,
Verheftze alleen, om weer te lachen in hun val.
    Maer hoe verheerlijkt gy nu schynt in top geklommen,
Hoe luide gy de Faem van uwen lof hoort brommen,
Ja, schoon al ’t waterryk uw’ staet en roem verbreit,
Noch haelt gy zeker niet by myne majesteit.
    Of zoudge uw grootheit meê wel boven myne stellen,
Die moede en buiten aêm geronnen, en aen ’t zwellen
Ten einde van myn bron, met zulk een kracht van nat
In zee valle, al gy pas in uwe wadde omvat,
En ’t geen gy zelf niet zoud verzwelgen in uw paelen?
    Verschoonme, zoo ’k myn roem te hoog schyne op te haelen,
O groote Koning en Monarch, in een gebiet.
Dat Thetys zoontje met zijn handboog t’enden schiet.
Het schynt Natuur heeft zelf voor u, noch eerst gebooren,
In uwe bakermat, een’ spotnaem uitgekooren,
U met een letter, en een’ enklen klank vereert,
Net op de leest geschoeit van ’t ryk, dat gy beheert.
    Nu gingen altemael de monde weder open.
De hofgezant, terwyl van tafel afgesloopen,
Vertelde my, die, kout en bleek van schrik, den grond
Niet kende van ’t krakkeel, waer uit het eerst ontstont.
    Hoe onlangs Y en Teems, te trots op hun vermoogen,
Door kunst der Seine, elkaer was in den schild gevloogen
Met openbaer beslagh van oorlogh, daer de god
Des Teems, belegert in zyn eigen waterslot,
En op zyn’ eigen grond geplondert van zyn schepen,
In rook en vier vergaen, of in triomf gegrepen,
Verzoende met het Y in een verhaeste vreê,
En zegelde het zwaerd des oorloghs in de schee,
Na een benaeude trits van jaeren, dat het weidde
In bloed en moord, ’t geen al het waterdom beschreidde.

(p.89: De Ygod verdaedige zich: Verschoont by Thetys deze ontydige verantwoording: En stelt zyn maght en ..op, zelf ... de achting van de Seine)

De Seine alleen zagh dit met lachende oogen aen,
En hoopte saemen hun te gronde te zien gaen,
Vernielt door eige kracht. gelijk twee steile rotsen
Te mortel spatten, als zy saemen nederbotsen,
En horten tegen een. maer ’t eeuwige verbond
Der waterkoningen stort zelf zyn hoop te grond’.
    Hy zweeg; gelijk al ’t Hof: want d’Ygod, opgerezen,
Verhief zyn stem, en sprak met een bezadigt wezen.
    Grootmachtig koning, die van uwen glazen troon
Zoo veel rivieren dwingt, en ziet voor uwe kroon
De waterlingen met eerbiedigheit geboogen,
Wat wolk een gramschap heeft uw heerlijkheit betoogen?
Wy hebben ongeveinst uw vrientschap gewaerdeert
Tot noch, zo lang ons die niet heimlijk heeft verheert,
En weigren noit de vlag voor uwen staf te stryken.
Maer zal de Zeevorst meê voor uwen tytel wyken?
Dien wijt het, dat hy ons, verhoogt door zyne macht,
En buiten ons verzoek, deeze eere waerdig acht.
    O Thetys, die aen ons deeze eerplaets hebt beschoren,
En gy, ô goden, die myn reden aen zult hooren,
Vergeeft het my, zoo ik, geteistert buiten schult,
Dus bits en onverwacht, de maet van uw gedult
Te lange rekke, en myn verdading buiten reeden,
En myn belang vermenge in uwe vrolijkheden.
    De Seine, schoon hy ons voor geenen stroomgod acht,
Draegt noch eerbiedigheit tot myne watermacht,
En had my ’t eene met het andre liefst benomen,
Indien hy stoppen kon den mond van zyne stroomen,
Die daeglijx vloot op vloot zien drijven langs hun kust
Met duizenden, ten stryde of koopvaerd uitgerust;
Die Vrankrijk met een zwarm en vliegend bosch van schepen,
Tot zinkens toe gelaên, aen mynen oever sleepen.
Maer schoon hy niets van al myj scheepsmaght had gezeit,
Geen golf spanseert in zee, die niet myn’ lof verbreit.

(p.90: Hy toont dat hy in adel en afkomst niet hoeft te zwighten: En altijt van de stroomgoden voor een vorst erkent is geworden)

Geen starren sieren ’s nachts de blaeuwe wolktapeeten,
Hoe ver verdeelt, die niet van myne kielen weeten;
En hier valt zyn gezagh by ’t myne veel te licht.
    Maer laet eens zien, hoe ver myn afkomst voor hem zwigt:
Want schoon geen waere roem kan op den naezaet kleven,
Van ’t geen de voorzaet voor vele eeuwen heeft bedreven,
Noch noopt des stamheers deughd den eedlen naeneef aen,
Om meê zyn loflijk spoor groothertig in te slaen,
Gy durft ver boven my op uwen adel boogen.
Maer welk geval heeft eerst u in het ligt getoogen?
Want d’outheit, zoo haer geen vermaerde daet verzelt,
Is doot, en wort vergeefsch by uwen roem gestelt.
Gewislijk ’t Roomsche juk heeft eerst uw’ naem doen leven,
Waer onder gy met dwang uw schouders hebt gegeven,
En vreesde ’t slaefsch gezicht te steeken uit uw kil.
Maer hoe, lagh toen myn vloet noch ongerept en stil?
Die glori evenwel behoude ik onbesproken,
Dat ik de tieranny van Nero heb gewroken,
De Legioenen zagh verstuiven als het kaf.
En sloeg hun vaendelen en Arentstanders af.
Onze oevers dronken ’t bloet der Roomsche dwingelanden;
En Nederduitslant red zich moedig uit hun banden,
Daer gy uw’ vrydom hen opveilde laf en blint.
Maer stae hem toe, dat hy op ons dat voordeel wint.
Zyn stamboom evenwel heeft eens begin genomen,
En hoe veel vroeger zy aen ’t wassen is gekomen,
Hoe eer het noodloot dreigt die weelderige spruit
Te snoeien, en met stam en diepen wortel uit
Te scheuren, schut dat vry, vertraeg ’t met al uw krachten,
Gy hebt dien zwaeren slagh meê op uw beurt te wachten;
En mooglijk of het rat, dat alle staeten keert,
My lang na u, gelijk ik opwaerts klom, verneert.
    Maer schoon myn vloed niet sproot uit adelijke looten,
Ik heb noit minder eere in ’t zeepaleis genooten.

(p.91: Ook bewyst hy dat de grootheit en maght alleen bestaet in het vergenoegen: En verlichte zyn bewys met een gelijkenis)

De Teems en Ibergod, de Beltmonarch en Zont
Versmaeden niet met my te treeden in verbond.
De Bosfor zelf, hoe fors op zyne maenbannieren;
En Tyger weigeren myn vrientschap niet te vieren;
Al vorsten minder van geslacht noch staet als gy,
En die de grenzen van hun trotsche heerschappy
Niet naeuwer zien bepaelt, als gy uw ruime stranden,
Al had gy meê myn’ vloet geslaegen in uw banden.
    Nu roem uw grootheit, en verhefze boven maet.
Z’ is klein, zo lang als u begeerte ruimer gaet.
Jae, schoon u god Neptuin den drietant gaf te draegen,
Een heimelijke vlam zou noch uw’ boezem knaegen,
En maelen u by nacht uw eigen kleinheit af,
Sprong uwe heerschzucht dan noch verder als uw staf.
Genoegen geeft myn’ staet, wiens kleinheit ik durf roemen,
Een grootheit, met uw ryk niet op een’ dagh te noemen.
Ook rekke ik myn gezagh tot d’andre werrelt uit:
Dat weten Tritons en de vorstelijke Bruit,
Die van de stroomen, die my hunnen leenheer groeten,
De tollen menigmael opofferde aen my voeten,
Met leenschenkaedjen, my gestiert uit west en oost.
Maer wy zyn uw bravaede en schampery getroost,
En voelen dezen pyl niet slechts op ons geschoten,
Maer op den Golfgod meê, zoo eng als wy besloten,
En echter duizend en meer jaeren achtereen,
De krijgselenden en gevaeren doorgestreên,
En uit de klippen, na lange aenwas, opgeklommen,
Nu heerschende in een ry van Watervorstendommen:
Verhef den Walvisch om zyn onbesuist gevaert,
Meer als den Dolfiijn, zoo gezwint en fier van aert:
Daer stort hy op een droogte, en blyft in ’t midden hangen,
Door zyn zwaerlyvigheit en groote zelf gevangen;
Waer flus de Dolfijn vlugge is overheen gezwiert.
Gelijk een vloet, dien ruim de teugel wort geviert,

(p. 92: Hy zegt hem niet te zullen wyken, zoo het op een dadelijkheyt quam).

Voorbyschiet, en zyn kracht voelt wyt en zyt verspreiden,
En kabbelt slechts, en kust de lippen van de weiden,
En hoe hy ruimer velt met zyne golven wint,
Hoe meerder hy allengs zyn’ loop gesleten vint:
Maer zoo hy van een rots en steilte neêr moet bruizen,
En barsten door den mond en naeuwen hals der sluizen,
Dan zwelt zyn’ moed, dan kraekt en davert al het strand;
Hy slokt en wentelt in zyn kolken akkerland
En stulpen, vee en hofgevaerten, schokt in ’t rukken
En storten, rotsen en arduingebergte in stukken;
En wikt dan eerst te recht hoe ver zyn krachten gaen,
Zoo lang hy beeren vint, die zyne drift weêrstaen.
Dus gaet het in ’t gebiet. de grootste heerschappyen
Zyn allerzwakst te voet en in gevaer van glyen.
Geduurige onrust knaegt, gelijk een kanker, ’t hart
Der staeten, in hun grootte en ommeslag verwart.
Maer landen, die de vorst kan van zyn troon beheeren,
En net geëvenaert naer reik van zyn begeeren,
Staen onbeweeghelijk: een zelve liefde en zucht
Dryft boven, en verwekt een ongedwonge tucht.
Het zelve voordeel houd al ’t lichaem aen elkander.
’T geen ’t eene lid verheft, versterkt de kracht van ’t ander.
En schoon van binnen zich een staetkrakkeel verheft,
Het wort gesust, eer hun een storm van buiten treft.
Al ’t lichaem wort gequetst in ’t minste van zyn leden.
Zoo zietmen stieren, die elkandre fel bestreden,
Den pais vernieuwen, en in eene maetschappy
Den wolf verwachten, die hen aengrimt van ter zy.
Maer ryken, aengegroeit uit allerlei gewesten,
En door gewelt in ’t juk geslagen, zien ten lesten
Hun dwingelanden het belang en voordeel af,
En vloeken, en ontvliên uit wraek hun yzren staf.
    Maer dwongt gy me opentlijk in ’t veld het hooft te bieden,
Wy zouden, hoe gering, u niet een stap ontvlieden.

(p.93: En gelooft dat hy in die gelegensheit zelf niet zonder vreeze zoude zyn: Eindelijk verheft hy zynen naem, als de letter daer Pitagoras ’t gansche beloop der werreltlingen wist uit te vinden)

Nu voegt geen oorlog, en te min daer ’t Bruisbanket
Dus openhartig en tot vreugd is opgezet.
Wy hadden allerliefst gezwegen op uw reeden,
Om ’t gulde Feest, had dat myn eer en staet geleeden.


EINDE VAN HET TWEEDE BOEK

Naar het derde boek
Naar de voorkeurenpagina van de Opleiding Nederlands