[ingeplakte prent:]
De Boosheijt van een Vrou
Brecht menichmael de Trou
[ingeplakte beschadigde prent:]
Soldaat naar rechts kijkend
JAN GOEDTHALS
EN
GRIET SYN WYF.
KLUCHT-SPEL.
OP DE SINNE-SPREUCK.
Oneenigheyt baert twist, en schandigh huys-gekyf:
Wee die sijn vryheyt mist, en leeft met een quaet wyf.
Door CORNELIO DE BIE.
DEN TWEEDEN DRUCK.
Door den Autheur op een nieuw oversien, en op vele
plaetsen vermeerdert, en verbetert.
[titelprent]
T’ANTWERPEN;
By de Weduwe THIEULLIER, in de Wolstraet.
[prent:] RATIO // VOLUNTAS.
(3)
[ornament]
BEMINDEN LESER
ALsoo door Godts schickinge ter handt sijn gekomen alle de naer-gelaete Comedien, Tragedien oft Treurspelen ende Kluchten van CORNELIO DE BIE tot Lier gerymt, van nieuws oversien, en verbetert, sedert den tydt dat de selve op ’t Liersche Schouwburgh, en op andere plaetsen ten deele verthoont, en op ’t Tooneel gesien sijn, soo ende gelijck hy de selve sedert het jaer 1695 begost, en in ’t jaer 1705 voleyndt, en met sijn eygen handt geschreven, vermeerdert, en op veele plaetsen verbetert heeft, bestaende in vier Tomen in Folio, ende in 21 Comedien en Treur-spelen, en in 16 Kluchten, en in ander aerdige Rym-wercken, de welcke hy in sijn oude dagen noch gemaeckt, en geschreven heeft tot vermaeck van alle Liefhebbers der Poësie: In de welcke acht schoone en aerdige Spelen sijn, die hy noyt in Druck en heeft gebracht, om eenige redens die hem daer toe bewogen hebben. En naer dat ick de selve dickwils met vermaeck doorlesen hadde, heb ick my niet genoegh konnen verwonderen over de aerdigheyt, en de raerheyt van de selve, en daerom heb ick voor my genomen eenige van de selve te Drucken (indiên ’t Godt, en den tydt toe laet) aengesien
A2
(4)
ick daer dickwils toe versocht ben van veel voornaeme Lief-hebbers, de welcke lanck getracht hebben naer die Kluchten en Comedien, om de selve op hunne Theaters te verthoonen, en want my geraden is met de Kluchten te beginnen, soo heb ick voor eerst willen Drucken de Kluchte van JAN GOETHALS, en GRIET sijn Wyf, de welcke eertydts gespeelt is achter de Comedie van S. GOMMARIUS, binnen LIER, op den 23 en 25 Junii 1669, om dat de selve nu wel 50 jaeren gemanqueert heeft, en nergens om krygen is, oversulckx nemt mijnen arbeyt in danck, en
VAERT WEL.
[ornament]
PERSONAGIEN.
JAN GOEDTHALS eenen Schoen-lapper, en Koy-houder.
Quade GRIET zyne Huysvrouwe,
Twee SOLDAETEN.
JAN GOEDTHALS
EN
GRIET SYN WYF.
__________________________________________________
EERSTE UYTKOMSTE.
JAN GOEDTHALS in ’t werck met Schoenen te lappen.
EEn Man, die niet en magh sijn Broeck met rusten dragen;
Die heeft voorwaer wel recht om sijnen noodt te klagen;
Want daer een boose Vrouw haer felle wercken thoont
Den armen bloedt altyt in ’t kleynste hoeckxken woont.
O ’t is een groot verdriet als men alleen moet zorgen
Eer ick noch trouwen zou, ick liet my eer verworgen.
Ick moest voorwaer wel van mijn sinnen sijn berooft
Als ick soo licht heb aen die Hoer mijn trouw belooft.
Want wat ick doen oft niet, ick moet het steets bekoopen
Met stooten en met slaen, jae krygh met groote hoopen
Krab Nagels in ’t gesicht. GRIET UYT.
Griet Wat zeght gy Hannegat?
Jan. Niet als dat gy sijt de beste Vrouw van stadt
Griet. Dat weet ick wel.
Jan. En had ick ’t zelve noyt geweten
’k En waer zoo seer niet tot mijn groot berouw bescheten.
Griet. Wat zeght gy daer? Dat ick uw bescheten heb.
Jan. ’k Meyn ’t kindt.
Griet. Dat meyn ick oock soo schelm, maeckt my niet ongesint.
GRIET Binnen.
Jan. Gelijck gy dagelijckx sijt. Maer holla zy zou’t hooren.
GRIET Uyt.
Griet. Past op u Borstel-draet, oft ick zal u vermooren,
Jan. Den Borstel-draet en Leest, het Leir en al den bras
Wensch ick by Lucifer, en dat ’t Wyf daer by was,
Soo ginck ick altyt leegh, en zou weer als te voor gaen zoecken Avontueren.
Griet. Begint gy uwen beck al wederom te rueren.
Ick treck de Klepel eens terstont luydt zoo een Klock,
En meet u luyen rugh eens met een Eycken stock.
(6)
Gy schelmse schimmel Broeck, werckt of het sal u rouwen.
Binnen.
Jan. Geen arger plaegh als ’t schuym te hebben van quaey Vrouwen,
Daer men wel van zou spouwen in plaets van eenen dranck
Die goedt is voor de gal, waer ickze zoo maer quyt.
Griet. Dat bitter op komt, zal u aen doen zulcken leet.
Houd daer, en daer gy Dief, gy schelm, en boef der boeven.
Jan Ick heb u bitterheyt te dickwils moeten proeven
’t Was beter eens wat zoets, het zuer en is geen nief
Dat proef ick al den dagh. GRIET Uyt.
Griet. Wat zeght gy daer gy Dief?
Lust u wat zuers? Ick zal u dat wel koken.
Jan. Dat weet ick wel Margriet, wie heeft daer van gesproken
Gy siet my zuer genoegh al proef ick daer niet van,
Gy heet daerom quaey GRIET, en ick een goeden JAN;
’t Goet by het quaet en kan noyt schicklijck accorderen,
Want ’t komt noyt over een, om ’t huys wel te regeren
Gelyk zy qualyk doet, maer ’k hop’ oock eens mijn maendt
Te hebben gelijck zy. Griet Den wegh is nu gebaent
Mijn maendt is noch niet uyt, ick wil noch eens beginnen
Houdt daer noch eens gy Schelm.
Jan. Mijn Wyf is zonder sinnen
Oft heeft van vyf maer een, dat het gevoelen is:
Wel tot mijn leet en spyt zonder gelijckenis.
Den Hemel weet wat ick van haer al moet verdragen,
Mijn armen en den rugh doorweert sijn van de slagen:
Die ick krygh al den dagh, ick zou licht loopen gaen,
Want als ick haer van achter sien, dan is’t gedaen.
Haer slagen gaen vry door en zullen my doen sterven.
Griet. U schulden sijn te grof, en tydt om af te kerven,
’k Segh maeckt u Schoenen klaer die gy noch lappen moet.
Jan. Het wercken valt zoo swaer, besonder als men ’t doet
Bedwongen tegen danck, nochtans moet ick my voegen
Als zy begeert, of ten zou haer niet wel genoegen,
Die zoo als ick moet ploegen, is’er seer qualijck aen.
Godt zy gelooft dat dees paer Schoenen sijn gedaen:
(7)
Mijn dagh huer is verdient, waer ick daer med’ ontslagen
Van wercken desen dagh, ’k en zouwer niet naer vragen:
Maer siet het spel eens aen, zoo haest zy die maer weet
Leyt my wat anders op, oft ick proef van de speet:
Als ick het niet en doen, ten is niet om te leyen,
Dat dit de Jonckheyt wist, niet eenen ginck uyt vryen,
Om met zoo een quaey GRIET gequelt te sijn als ick,
Een Wyf, als ick daer op eens denck! ’k verschrick
Om dat ick onder ’t jock van zoo een pest moet buygen,
Gy hebt het aengesien, gy sijt daer van getuygen.
’t Is onverdragelijck, en daer by al te veel
Dat ick zoo zorgen moet, en dan op’t Soutvat speel:
Als zy aen Tafel sit, ick moet ’t kindts doecken wassen
Die vuyl bescheten sijn, met schueren en met plassen
Is’t dagelijckx te doen, het groen te plucken, het bedt te maken, ick en weet niet wat, daer by het kinders gat te vegen, de Koey te drincken, en daer by
Te Melcken vroegh en laet, is dat geen slaverny?
GRIET van binnen roept.
JAN, JAN. Jan. Wat is’er weer?
Griet. En hoort gy ’t kindt niet grysen?
Ick zal u leden eens uyt een strackx komen vysen,
Soo gy ’t niet en paeyt, wieght het oft geeft ’t Pap.
Jan. Wat dunckt u Vrienden nu van mijnen borstel lap?
En is dat geen schoon Daey, om als ick voor te wercken?
Griet. Gy schelm waer blyfde dan? Komt voorts.
Ick hoor dat Vercken is uyt sijn kot gebroken
Komt bindt het vast eer ’t in de Koolen loopt,
Want schaey doet gy sijn weert levend’ ’t vel af-gestroopt.
Gy fiel, gy veiren kop, gy Luys-bos, ouden Sater
Wast het kindts doecken uyt.
Jan. MARGRIET ick zal het doen. Ey haelt my dan wat water
Met oorlof dat ick ’t vraegh.
Griet. Gy fiel gaet haelt het self.
Jan. ’k Sal ’t doen Margriet. ’k Sal ’t doen. De klock die slaet daer elf,
Ick ben noch nuchteren, magh ick dan wel wat snyen?
(8)
Griet. Neen Hanghdief als gy bent. Uyt.
Seght eens is dat te lyen?
Het is noch al te doen. De Koy staet daer en bleet,
En ’t Vercken uyt het Kot, gy en kryght niet een beet
Broodt in uwen smoele, zoo gy niet op wilt passen,
En blyft al even luy, ’k zal met ongebrandt asschen
U troetelen van deegh, dat gy ’t gedencken zult.
Jan. Och my gedenckt zoo veel waer van gy sijt de schult.
Griet. Gy mooght dat oock gedencken.
Jan. Ey my, ey my, ey my. Sy slaet hem.
’t Gevoelen arger is als ’t dencken goey MARGRIET.
Griet. Al dat gy nu gedenckt hier med’, en voel ick niet:
Gaet wast dees vodden uyt.
Jan. Haelt Water dan om s’ in te weycken.
Griet. Gy zoud veel eer aen de Maen met uwe handen reycken
Eer ick dat doen zou Fiel, ick zegh u haelt het gy.
Jan MARGRIET gy sijt voorwaer een boose slimme pry
Ick en kan u MARGRIET zoo seffens niet gerieven.
Griet. ’k Sal u dat leeren gast, hoe gy my zult believen;
Want ick eens kom te klieven u Beckeneel in twee
Met desen Houwer. Staet.
Jan. O neen MARGRIET, ô neen MARGRIETJE lief ’k ben ree
Gebiedt my dat gy wilt, maer en wilt my niet smyten,
Al zyde quaedt, ick moet, en zal geiren verslyten
Met u mijn leven, schoon dat gy waert noch zoo quaedt
Als gy my maer en spaert, en langer leven laet.
Jae schoon u felheyt wordt hoe booser en hoe grover
Ben ’k met den duyvel Scheep, ick denk, ’k moet’er mé over.
Griet. Wat zeght gy weer gy schelm, gy Horenbeeft, gy fiel?
Jan. Och niet.
Griet. Is’t niet, ’t is wel, ’k zou anders met dit Spinnewiel
U slaen om d’ooren: dat gy het lanck zoudt gevoelen
Jan. En daerom swygh ick oock, ’k zou liever wassen spoelen
Schueren en plassen, als te voelen eenen slagh
Van zoo een Slange-vel, gelijck ick al den dagh
Daer med’ gequelt ben.
Griet. Gaet geeft het kindt strackx t’eten.
(9)
Jan. Ick gaen MARGRIET, ick gaen. Binnen.
’t Kindt heeft hem heel bescheten,
Van ’t hooft tot aen den teen, Waer ick beginnen zal
En weet ick niet… Och gaet eens in den stal.
En siet wat daer gebreckt, my dunckt de Koey gaet kalven.
Griet. Gaet gy en hout den rugh.
Jan. Daer en is niet aen te zalven;
Mijn Wyf dat is een vlugh, en geen eer aan te haelen,
Die met haer heeft te doen, moetse dobbel betaelen.
MARGRIET siet eens uw kindt, hoe dat bedorven is:
’t Verdrinckt in sijnen dreck.
Griet. Nemt eenen droogen stroey-wis
En vaeght het rondom af dat u den Veir moet stooten,
Soo gy noch een woort sprekt, of ik doen ’t met mijn pooten,
Die gy genoeghsaem kent, en krab u huyt van een.
Jan Daer en is niemant op dees werelt zoo gemeen,
Als Sathan met mijn Wyf, als hunne Meulens draeyen;
Ick wou wel dat haer de Kraeyen maer hadden in de maegh
Want ’t is een Bocke-vel.
Griet. ’k Wou dat gy staeckt de moordt.
Jan. Och Godt dat wou ick oock wel;
Dan waer ick seffens van een duyvelin ontslagen,
Die my niet anders doet als kruyssen alle dagen;
Den Nicker moetse plagen, dan zal het sijn gedaen.
Griet. Besorght het huyswerk wel, ’k moet by gevaer eens gaen
Ick hoor als datse krocht, om haeren rugh te houwen,
Gy mooght vry vreesen, en voor mijne vuysten grouwen.
Want gy niet alles wel in huys en hebt bestelt,
Als ick kom wederom. Jan. En laet gy my geen gelt
Daer en is geen broodt in huys, daer wy moeten by leven.
Griet. Gy mager Plat-luys vast tot dat ick thuys ben
Dan zal ick u’t gelt wel geven datter van noode is.
Jan. Gaet daer eens med’ te Mert.
Griet. ’k En heb voor u geen geldt.
Jan Gy lieghter aen door u hert. Seght eens mijn liefste Vrou
Magh ick wel wat snyen van de Hespen in de Schouw?
’t Waer goedt al sijnse rouw, om zonder broodt te eten.
B
[ingeplakte prent:]
Soldaat naar links kijkend
(10)
Griet. O Schelm en wilt u dat zegh ick u niet vermeten,
Oft ick treck u den kop in stucken als een Hoen.
Jan. Daer en is Vrienden, met een Vercken niet te doen
Soo langh het zelve leeft, als naer de doodt te Souten,
En hangen’t in de schouw. Griet. Ick zal u leeren kouten
Houd daer noch eens gy vlugh, en soo gy aen het Speck
Van ’t Vercken in de schouw derft komen, zal ’t u beck
Bekoopen als ick zal thuys komen, en betaelen.
’k Heb liever dat den duyvel ’t Vercken Speck komt haelen
Als dat het g’eten wort van zoo een ruyigh Swyn,
Als gy sijt Ezels kop veel erger als Fenyn,
Om van te bersten die by soo een Dief moet slapen.
Jan Mijn Wyf is arger als het slimste ras van Apen.
Griet. Wat: Jan. Ick meyn zoo goedt als Schapen,
Die niemant leet en doen.
Griet. Hoe haest haelt hy sijn woort door ’t gat den ouden Rekel
Jan. Maer zoete Honingh-doos waer toe al dit gekekel?
Gaet in den naem van Godt ick zal te vreden sijn,
En vasten tot dat gy zult komen en het Swyn;
Dat hanght in onse Schouw dan voor den Nicker laeten,
Gelijck gy hebt gewenst.
Griet Draeght zorgh voor de Soldaeten,
Die loopen achter Landt dat zy geen Huys-braeck doen,
Oft ons ontdragen jet, ick zal my haest weer spoen.
Ick gaen want het is tydt. Binnen.
Jan. Wilt voor den Duyvel loopen,
Dan en zal ick’t daer naer onnoosel niet bekoopen
Soo jet gestolen werdt, s’is arger als een Pad,
Ick zouse licht Verkoopen, dat imandt Remedi tegen de liefde van doen had.
’t Is zulcken dullen kop, een vuyle Caslidoni;
Die men wel uyt de troni zou Keyser Nero kennen,
Als zy de Broeck aen heeft, de droes die mochtse schennen,
Dat hyse zagh hy wiert’er van vervaert
Sy is arger oftse van eenen Basiliscus waer gebaert,
Die met’t gesicht alleen de menschen om kan bringen,
Als hy die maer besiet. Daer begint dien jongen weer op een nieuw te singen
(11)
Daer ick hem heb nochtans gevaeght, en leyt nu schoon.
Jae brult al… vuylen derm, hy heeft den zelven thoon,
Gelijck de Moeder heeft, ’t is oock zoo boosen lacker,
Die noyt geen rust en heeft, want is geduerigh wacker,
En als een Vercken schreeuwt, soo ick de wiegh niet en treck,
Daer ick dan lust toe heb als tot uyt gespogen Speck:
Hy groeyt in sijnen dreck gelijck de Hoer sijn Moeder
Leeft in haer quaet, ’k geloof dat Myntje peck den Broeder,
Oft Vader daer van is in plaets dat ick ’t zou wesen,
En draegh den naem daer van ick liet my licht belesen,
Als ick haer trouwde maer daer schorten zoo veel aen,
Als ick haer vryde quamp menigen droll’gen Haen:
Daer zy mé leyden ginck, waer uyt ick spon quaed gaeren;
Toen ick haer gaf mijn handt, en socht met haer te paeren;
En ’t arghste noch van al, dry maenden naer de trouw
Was zy gelegen van ’t kindt dat ick nu selver hou.
En schyn daer af te sijn, den Vader soo zy my doet gelooven
Sulck achterdencken zou imandt ’t verstant berooven:
Patienti is goedt Kruydt, dat ’t in mijn Hofken wies,
Ick was te vreden want ’k en ben in ’t minst niet vies.
Dat’t Wyf maer goedt en waer, en had wat beter sinnen.
TWEE SOLDAETEN UYT.
I. Soldaet. He, he waer sitte al, en is’er niemant binnen?
JAN van binnen.
Jae den Knecht, mijn Meester is uyt Spinnen.
Wie is daer veur?
2. Sold Komt siet’er naer, oft wy loopen de deur
Soo seffens in den vloer,
Laet ons niet lanck hier staen, oft gy zult vuysten proeven.
Jan van binnen. My dunckt ’t sijn Ruyters.
1. Sold. Komt voor gy schuym der Boeven.
Jan uyt. Seght ons wie dat hier woont oft dat gaet door u lyf.
Jan. Een helsche Tooveres lanck ende dick van lyf:
Al is’t mijn eygen Wyf ick magh ’t wel openbaeren,
Sy laet my hier alleen, om haar kindt te bewaeren:
’k En treck my ’t huys niet aen.
2. Sold. Soo mogen wy dan wel van ’t huys ons meester maken.
B2
(12)
Jan Soeckt gy daer naer geen spel met ’t Wyf
Soo mooghde vry het Meester maken laeten,
Want zy niemant ontsiet, noch Borgers noch Soldaeten:
Jae schoon den Duyvel quam zoo leelijck als hy is
Sy zou hem Meester sijn, dat ’s zeker en gewis.
Wilt dan zoo stout niet spreken.
1. Sold. Wy zullen u zoo wel als’t Wyf hals en beenen breken,
Oft maeckt ons eten ree, want het is over noen.
Jan. Oft gy my dreyght oft niet, ick en kan het niet doen.
Daer is geen broodt in Huys, want ick moet selver vasten
Tot datse thuys komt; mooght haer dat dan selds belasten,
Soo gy couragi hebt, ick weet best hoe ick vaer
Als ick zoo stout wil sijn, met zulcken duyvels haer.
2. Sold. Houd daer gy Schelm, houd daer, ras wyst ons strackx den Kelder,
En de Schappraey, eer dat ick u noch felder
Alzoo den rugh eens meet.
Jan. Daer niet ten besten is,
En maeckt men geen goedt cier, gelijck te Kerremis
Daer ider een wat heeft.
1. Sold. Ick zal u wel doen klappen
Waer dat den Kelder is, om zelf uw te gaen tappen,
Als gy het niet en doet. Houd dat. Seght waer hy staet,
Jan Sie daer, maer daer en is niet in mijn lieven maet,
Al wiert gy desperaet van gramschap, gy moet weten
Dat ’k u niet helpen kan, het kindt leyt daer bescheten,
En gryst geduerigh om t’eten, waer zal ick’t haelen
Als ick zelver niet en heb?
2. Sold. Gy lieght door uwen hals,
Jae dat gy zeght is vals, ick zal wel t’eten vinden,
Voorwaer dat wou ick wel, dan aet ick met mijn Vrienden.
1. Sold. Waer blyft u Wyf zoo langh?
Jan. Myn Heer ’k en weet dat niet,
’t Is al den dagh te doen, wel tot mijn groot verdriet:
Ick zal mijn Houwelijck op ’t leste noch bequelen.
2. Sold. Soo zyde Man en Knecht, om met het kindt te spelen?
Jan. Al dat zy my beveelt dat doen ick, om in ’t graf
(13)
Niet te geraken daer zy my mé dagelijckx komt drygen.
2. Sold. Wie is hier Vaêr van ’t kindt?
Jan. Ick houdt het als mijn eygen:
Nochtans en weet ick ’t niet schoon dat ick ben den Man
Van de Moeder, ick doen nochtans al dat ick kan.
Als Knecht om datse mijn Broeck wilt geduerigh dragen
En liet ick dat niet toe ick kreegh de huyt vol slagen;
Soo moet ick altyt vragen, wat dat aen haer belieft,
Het geen ick doen moet, Vriendt. Ick Melck en stroey
De Koey, ick voeyer en wiegh het kindt,
Oft zy brack my den kop, zoo ick wou tegenspreken,
Ick bender arger aen als een Kalf van dry weken
Dat kryght den buyck noch vol, en ick niet veel in ’t lyf.
1. Sold. Soo zyder qualijck aen met zoo een duyvels Wyf,
Jan. Jae kluppels op den rugh en dagelijckx gekyf,
Dat heb ick alle dagen, en ben het nu gewoon.
2. Sold. Maet gy sijt te beklagen
Soo hebde geene Maert, oft Knecht die u dan dienen?
Jan O neen, ick ben de Maert, en Knecht, en den Man, die den kost wint het huyswerck doet, en alle dingen
Moet uyt den hoeck bringen om eens te hebben rust,
Van dagelijckx geknor. 1. Sold. Wel als u eens jet lust
Is zy dan oock zoo quaedt?
Jan. Noch erger swyght daer van, ’k en magh daer van niet zeggen
2. Sold. Hoe maeckt gy ’t in ’t bedt?
Jan. In ’t bedt, daer moet ick aen ’t voeten eyndt leggen,
En niet eens om keeren mijn lyf, oft zy stoot my zoo styf
Met voeten op het lyf, dat ick naer den asem moet gapen,
Principalijck als ick zou gaen slapen,
Om dat ick te zeer ronck, dan hou ick ’t meesten aen.
1. Sold. ’t Is goet te sien dat gy met geen Wyf om en kont gaen
Soo en hebde noyt halff gedaen,
Zy en zou haer van my niet beloven,
Ick zouse Ratte kruyt in haer Koolen stoven,
Ick ben te wonderlijck van aerdt.
2. Sold. Om de waerheyt te seggen een goet Wyf is Goud waert
Maer zy sijder dun gesaeyt, men kan sigh licht verkycken.
(14)
1 Sold. Een boos Wyf en zou my niet gelycken;
En daerom een te nemen die men niet en kent is Sotterny,
Want het gaet met de Vrouwen, als in de Lotery;
Daer men kleyn gelt geeft om eenen grooten prys te winnen
En meestendeel al niet gelijck een wyf van quaey sinnen
Is minder weert als niet. Daerom zeyd’ eens een kleyn
Manneken met wel gegronde reden,
Die een kort kleyn Vrouken had seer teer van leden,
Als hy belogen wiert van imant op de straet.
Ick heb het kleynste van ’t alder-grootste quaedt.
Jan. Och had ick maer dat oock ’k en zou my niet eens stooren
Want de grootste boosheyt is in een Vrouw geboren
Wanneer zy ongans valt, gelijck de mijn Compeer.
2. Sold. Wordt onder ons Soldaet.
Jan. Daer toe ben ick te goedt.
En te zaghtmoedigh om op krakeel te letten,
Mijn Wyf is boos en quaet, die zal ick u wel by setten:
s’ Is arger als een Bie, zy steckt gelijck een Wesp.
2. Sold. Wel geeft ons t’eten dan, oft wy hangen u in de schou.
Jan. Daer sijn twee Hespen noch hangende in de schouw,
Maer zy sijn noch rouw, wat zoudt gy daer aen eten.
1. Sold. Dat is ons goedt genoegh als wy het maer en weten,
Wy en zullen die niet vergeten gaet gy maer by u kindt,
En vaget af soo gy’t bescheten vint, want ik hooret al kryten.
Jan. Ick vrees dat gylie my meer als ’t kindt zult beschyten,
Dan waer ick seffens doodt.
2. Sold. En vreest voor ons niet JAN, g’en hebt van ons geen noodt;
Maer wat u Wyłf zal doen laeten wy u voor zorgen.
Jan Zy en zou my niet langh borgen, en waer’s hier maer ontrent, want t’is een hels Serpent.
De 2. Soldaeten in de Schouw rooven de Hespen.
O droes hoe zouse grimmen en waer zy slechts maer thuys,
Daer en bleef niet eenen bessem-stock heel in huys,
Zy sloegh hem op mijn lyf in stucken,
Och hoe zou zy my plucken en weten om te rucken,
Dar ick ’t bequelen zou, en dat zy die Schouw-vegers van ons Hespen vont: In de schou dat waer noch erger Vrienden
(15)
Zy zou my met de Soldaeten de keil toe binden:
Komt zyse maer te vinden zy sijn zoo kout als ick,
En ’t meest dat my zal quellen ick heb mijn Koeyen
Noch te bestellen, te Melcken, en te stroeyen:
Och hoe zalse aen mijn pensen gaen, het kint en is noch niet op gedaen, noch het bedt gemaeckt in dry dagen,
Ick moet den draf voor het Vercken noch beslagen,
En het Calf staet daer oock van honger en bleet,
Och ick en krygh t’avondt niet eenen beet,
Zoo zy dit maer en weet zal zy mijn ooren vryven
En wel zoo duyvels kyven, dat ick van nu af aen
Van vrees, qualijck en kan op mijn beenen staen,
Soo beef ick als een riet och waeren die Soldaeten
Maer wegh, dat is het meest dat haer zal haeten:
En geven my de wyt. Och Godt daer is de pry,
Ick my schier half beschyt van ancxt als zy my
Siet, en begint eens te vragen, wat ick heb uyt-gerecht,
Daer sijn geen grooter plagen, als Wyfs die Meester sijn,
Ick magh wel sijn bevreest. GRIET Uyt.
Goeden avont mijn Margriet waer hebde zoo lank geweest?
Ick was in pyn dat gy een ongeluck hebben mocht.
Griet. Waerom, ons Gebuer-vrouw CATLYN heeft gekrocht,
Sy en kost van haer kint niet wel geraken ik hiel haren rugh.
Jan Ick denck datse een kindt heeft helpen maken,
Want t’is een vlugh. Griet. Wat?
Jan Niet gy en moet my geen rekeningh geven.
Ick ben daer me te vreden.
Griet. Dat ick u gaf twee dreven het waer u rechte Sous;
Gy Gortentelder, gy Lys, en Vraegh-kous,
Houd daer, zoo zal ick u den smoel leeren stoppen:
Jan. Aen zulcken brocken zou ick my wel verkroppen:
Houdt op MARGRIET, houd op, dat niemant dit en hoort;
Want soo gy noch eens slaet, dan roep ick brandt en moord.
Hoe zyde zoo gestoort uyt Kinder-bedt gekomen?
Hebt gy geen Peet geweest, oft qualijck hebt ’t genomen,
Dat ick u niet en heb gehaelt uyt ’t Craem.
Griet. Gy lompen Ezelskop, ick maeck u zoo infaem
Dat gy’t gedencken zult.
(16)
Jan. Ick ben infaem genoegh, gy qualijck op-gehult.
Nu GRIETJEN Lief mijn treusel
Hebt gy broodt mé gebrocht, dat ick wat peusel?
’k Ben doodt van honger, ’t is schandt voor al de lien,
Dat gy my niet en geeft dat ick genoegh verdien.
Griet. Ja slagen luyerick, ick gaen in huys eens sien
Wat gy hebt uyt-gerecht, zoo daer maer jet ontbreckt
Dan mooghde zeker vreesen. Binnen.
Jan. Och volck ick peysden’t wel dat met my zoo zou wesen,
De locht gansch overtreckt, ’t zal zeker onweer sijn
Dat weet ick al te wel, ick bender voor in pyn. Griet uyt.
Griet. Wel gy en Lanterfant, gy en Weir wolf, Calvinist,
Vileyn, gy en tydt verquist,
Gy en Eer-vergeter, gy en Wyven-terger,
Gy wordt hoe langhs hoe erger, en trager aen u werck;
Houd daer, houd daer, ik merk dat gy met my houd den Aep.
Jan. Och ick en doen mijn Schaep;
Ick ben uw Slaef, uwen Knecht, en Knaep:
Op een ander tydt mijn Lief, zal ick my beteren;
Want ick het noch eens doen, wilt my dan oock vry veteren
Gelijck een Koy oft Calf, ick bid voor dese reys
Vergeeft het my toch.
Griet. Dat ick u met den kop niet en steek in den Verkens troch
En plet u als eenen Vors, dat geeft my wonder
Gy en vuylen Hoeren-vocht.
Jan. Ick dacht wel datter quaet weer hongh in de locht.
Griet Het staet noch al te doen zoo als het was hed’ morgen,
Het bedt te maken, het kindt te vagen,
De Koyen te besorgen, ’k en weet niet wat.
Houd daer, en daer, houd daer, sijt gehoorsaem aen u Vrou.
Jan. Och, och mijn Lief houd op den duyvel sit in de schouw,
Hy ded’ my zoo verschricken,
Dat ick het huys verliet, want hy wou my seffens in slicken,
Soo ick daer quam ontrent, ick ben te goet;
Ick en ben geen duyvels gewent,
Maer gy sijt een boos Serpent, hy en zal u niet necken.
Griet. O Schelm, zoudt gy met my noch gecken?
[ingeplakte prent]
(17)
’k Sal u den kop af-trecken houdt daer, en daer,
Gy Kieken-dief gy vuyl stinckende pry.
Jan. Och duyvels komt uyt de Schouw, en helpt my!
Ick zal uw ’t Vercken van ’t Wyf met al de Hespen geven.
Griet. Wat zeghde daer gy Fiel? Dat woort dat kost u ’t leven.
Houdt daer noch eens, hoe smaken u die Hespen nouw?
De twee Soldaeten hun in de Schouw swert gemaeckt hebbende
elck met twee Hespen aen’t gat hangende komen af gelijck
twee Duyvels.
1. Sold. ’t Is beter dat wy de Hespen eten als Man oft Vrouw,
En dat wy dese Hoer den hals breken.
Griet ô Heer wat is dit ’k en sal mijn leven soo niet meer spreken
Help, help oft ick moet sterven.
2. Sold. Daer en is voor u niet als de Hel te erven,
U quaedtheyt is te groot, za sleurtse naer de Hel.
Griet. Wel ick en ben noch niet doodt.
1. Duyv ’t Is beter vroegh als veel te spade voorts, voorts.
Griet. Heer duyvel och genade, genade en geen recht.
2. Sold. Neen, neen gy hoort ons toe voorts, voorts.
Griet. Ick schenck u de Hespen, en noch daer by een Koy,
Wilt gy my ’t leven schencken.
Jan. Och Vrouw, och Vrouw, ick zal dat spel gedencken:
Syn wy nu dan verdoemt?
1. Sold. U Wyf maer gy noch niet.
Jan. Myn Wyf dat is een kleyn, dan ben ick uyt verdriet.
Griet. O gy en Hipocriet, ick zal u dat verleeren.
Jan. Als gy sijt in de Hel, en konde my niet deiren,
Dat wil ick u wel sweiren, waer ick u soo maer quyt.
Griet. Heer duyvel laet my gaen dat ick hem de keil af byt:
En neem alzoo mijn vraeck.
2. Sold. Dat en zal niet gebeuren;
Wy moeten u naer de Hel sleuren,
Gy sijt nu onsen buet:
Jan. Gy zult haeren kraegh scheuren, ey duyvel leeft wat suet!
2. Sold. Wy zullen nu het vet eens uyt haer pensen braeyen,
En laetense verscheuren van ons helsche Kraeyen.
Jan. Dat en zou my niet schaeyen, als ick maer vry en gaen.
C
(18)
Griet. Och ’t is my leet, dat ick oyt heb misdaen;
En dat ik tegen mijnen man oyt heb een quaet woort gesproken
1. Sold. Daer voor zullen wy nu vier onder u Hespen stoken.
2. Sold. Dat is oock mijnen sin, want zulcken Duyvelin
En is niet anders weert.
Griet. Ick bid vergiffenis Heer duyvel zonder steert
Gy sleurt my al te seer.
1. Sold. ’t En is maer een begin gy zult wel anders kermen,
Als gy u gat zult wermen, dat eeuwigh dueren zal;
Schreeuwt dan zoo luy gy wilt, niemant u hooren zal
Als gy zult sijn ontzielt; gaet voorts, gaet voorts:
Gy moet zoo te vergeefs niet spertelen,
Als g’in de Hel zult sijn zulde wel anders mert’len,
En blyven daer altydt.
Griet. Och waer ick al mijn Hespen quyt,
En den Man daer by, dat ick verlost kost werden,
De pyn die is te groot, ’k en kanse niet meer herden
Ick ben voor dit gespuys te schroomelijck vervaert.
2. Sold. Dat is om dat gy zoo boos en hertneckigh waert,
Gy mooght nu wel beven en roeren u lippen.
Griet. Och ick en kan op mijn beenen niet stippen;
Och ’t is my leet genoegh dat zoo gekomen is.
1. Sold. Wel hoort eer dat gy gaet bid om vergiffenis,
En zeght het is my leet op alle by u knien.
Griet. Hor tegen mijnen Man, dat en zal niet geschien,
Ick gaen noch liever mé.
2 Sold. Dat is oock onsen last,
Nemt op en bindt de Hoer handen en voeten vast;
De aerd’ strackx open gaet, om haer zoo in de vlammen
Te worpen, dan en zal zy ons zoo niet vergrammen.
Jan. Sou d’aerde open gaen, och Vrouw zoo sinck ick mé,
Ick loop veel liever wegh.
Griet. Neen ick maeck liever vré:
Heer duyvels het is my leet, hier in mijn Mans presenti
Dat ick ben geweest zoo boosen pestilenti.
ZY VALT OP HAER KNIEN.
2. Sold. Sult gy dan uwen Man gehoorsaem sijn?
(19)
Griet. O jae Heer duyvel, jae, al kost het my veel pyn
Dat ick dat zeggen moet.
1. Sold. Dat gy hem noyt u leven
Soo niet meer slagen zult.
Griet. Och wilt het my vergeven.
Jan. Wel ick vergeeft u dan noch eens voor dese reys.
2. Sold. Dat is genoegh geseyt, kust uwen Man dan peys.
Griet. Och wel, ZY KUST HEM.
1. Sold. Bidt hem vergiffenis dan.
Griet. Seer geerne duyvels. JAN Goethals mijnen liefsten Man
’t Is my gansch uytter herten leet,
Dat ick u oyt aen ded’ zoo veel smerten
En dat ick u beval te doen mijn eygen Werck:
Gaet gy voortaen nu alle dagen naer de Kerck,
Ick zal ’t al doen te vooren,
En u mijn leven noyt met ’t minste woordt meer stooren
1. Sold. Wy hadden nochtans uw doodt gesworen.
Wel leeft dan saem altydt in beter peys en vré,
Wy dragen u Hespen in plaets van u ziele mé.
Griet. Heer duyvel dat weet ick al te wel.
Eetse vry op te saem op mijn gesontheyt in de Hel.
JAN MET DE SOLDAETEN BINNEN.
Griet alleen. Die duyvels sijn gelijck de Ruyters oft Soldaeten,
Die straven ider een, Bos-roovers, onverlaeten
Gelijck ick nu wel sien, ’k ben vast mijn Hespen quyt.
Jan Uyt. Spreckt vryelijck van geluck dat gy ontslagen sijt
Van zulcken Hels gespuys, ick meynden te beswycken
Als ick de duyvels zagh, och Vrouw ’t komt wel te blycken
Dat het is eene straf die tot u schad’ en schandt
Van al ons huys-krakeel behoudt de overhandt.
Griet. Moeyt u met Schoenen lappen, het zal my lank berouwen
Dat ick wel tegen danck met zoo een schud moest trouwen.
Jan Ik ook met zoo een vlugh, ’t is om sijn hooft te krouwen.
Griet. Gy Luys-bos houd den moel oft ick smyt u te rugh.
Jan. My dunckt dat ick ’t gevoel zoo zy de handt opheft
Soo ben ick al de slagen,
Den heelen dagh gewoon onlydigh te verdragen.
C2
(20)
Griet. Gaet zegh ick aen u werck, oft ick doen dat u rouwt;
Gy Fielen-schuym en Schelm, gy Hanghdief en Rabout.
Jan. Zy set noch naer haer doodt de heele Hel in rueren.
MaerVrouken lief, en is’t geen schandt voor ons gebueren
Dat gy soo schreeut, daer gy de duyvels hebt belooft te swygen,
Griet. Hadden zy mijn Hespen niet berooft,
Daer ick de schad’ van heb.
Jan. Ick zal voor ander wercken
De Hespen is een kleyn, en waer ick maer van ’t Vercken
Ontslagen, daer en quam geen Vercken meer in huys.
Griet. Ben ick een Vercken dan?
Jan. En is dat niet een Cruys,
Dat zy zoo tegen danck mijn woort door ’t gat doet haelen
Ick wenste dat ick mocht het Hespen vleesch betaelen;
En waer het Vercken quyt als zoo te sijn gebrilt.
Griet. JAN Goethals ’k zegh noch eens gy sijt een rechten Fielt
Vaert voor den duyvel, oft ’k zal u de keil toe binden.
Jan. By zulcken duyvels daer ick zou u Hespen vinden
En is ’t niet quaet om sijn, maer in de slaverny
Des duyvels in de Hel daer wensch ick ’t Vercken by.
Binnen.
Griet. ’t Verlies van Hespen en sal my noch soo lank niet spyten
Maer dat mijnen luyen dief my altydt zal verwyten,
Dat ick hem door bedwanck noch om genade badt
Wel wetende wat vreught hy daer in heeft gehadt.
JAN alleen ter zyden.
Hadden de duyvels in den schyn van twee Soldaeten
My niet eenen beet meer van het Vercken gelaeten,
Maer heel en gansch met hun gedragen naer de Hel
Soo had ick rust gehadt, en alles was dan wel;
Maer ’t is nu al te laet.
Griet. Ach! wat heb ick bedreven
Uyt vrees en dwanck, dat ick hem zou mijn leven
Lanck gehoorsaem sijn, en ’t woordt daer op gegeven.
Maer de duyvels sijn nu wegh,
’k En wil, noch ick en zal ’t niet doen ick liever legh
Hem desen dagh op stroo zoo vreeck ick mijnen thoren,
(21)
Al heb ick het belooft, ten is noch niet besworen;
’k Waer liever noyt geboren, als te doen mijnen eedt:
Dat ick hem zoude sijn gehoorsaem ’t is my leet,
Dat ick ’t geloven moest, de duyvels sijn te vreedt,
Die my daer toe bedwongen.
Jan. Sulken lieken en heeft de pry by de duyvels niet gesongen
Nu zy vertrocken sijn, toen was zy anders gestelt.
Griet. Mijn vlees gaet van mijn lyf gelijck den sneeu van’t veldt
Om dat ick ben gequelt met zoo luyen Vercken
Als mijnen Man is die de braeck steckt van het wercken;
N’en rechten Hinnen-bil, n’en Hannen, en een Lys;
N’en grooten Vreckaert, die de beten van de spys
Wel tellen zou, die hy aen Tafel my siet eten;
En zelfs zoo gulsigh leeft, wanneer hy is geseten,
Dat hy het al vernielt, en noyt en heeft genoegh
Voor sijnen hollen derm.
Jan. O droes hoe lieght die Soegh,
Dat ick my niet ontsagh te vallen in haer klouwen
Ick zou de Pekelhoer het backhuys wel doen houwen:
Maer nu zoo swygh ick noch, en luyster naer wat meer.
Griet. Hoe kost ick aen hem zoo verruylen mijne eer?
Als ick hem heb getrouwt, ’k zou duysent tranen storten
Van roukoop dat ick kon. Toch daer’t my meest aen schorten
Dat was om eenen maer, daer ick ’t heb naer gemaeckt;
Ick en had anders aen zoo een vlugh niet geraeckt:
En my aen zulcken strop niet tegen danck verhangen.
Dat ick beklagen moet.
Jan. Ick luyster met verlangen
Wat datter volgen zal.
Griet. Ick had gehadt een jonck,
Dat hy noch niet en weet: waerom ick my verdronck
In zulcken stinckende troebel Water,
’k En hadde anders noyt gedacht met diên Sater
Te trouwen als het is, ten kost niet anders sijn.
Jan. Dat heb ick wel verstaen. Wat dunckt u van dat Swyn?
Oft dobbel Vercken als het is in al haer leden;
’k En wist daer van noch niet gelijck ick wel op heden
(22)
Verstaen heb en geloof. Soo draegh ick horens dan;
Een Peerdt dat dempigh is raeckt zelden aen den Man
Soo ’t spreeckwoordt seyt, en ick in mijne oude dagen
Kreegh zoo een Merri thuys, die dobbel was beslagen:
Wat quelt my die Filin, die Hoer en vuyl Laudaet;
’t Is tydt nu dat ick spreeck, eer dat het voorder gaet:
’k En had dat noyt gemeynt den Heer wilt my bewaeren,
Ben ick’er mé geschept, ’k moet daer mé over vaeren,
Wat imant over komt heeft reden, en waerom
Doch evenwel ick vrees, om mijnen ouderdom,
Dat als de Exters, die niet wel en konnen laeten
Hun huppelen: Dat die bemaskerde Soldaeten
Niet en quamen voor niet, misschien sijn ’t Luytenans,
Gelijck men dickwils seyt, dat Hoeren meerder Mans
Als eenen zoecken tot gerief van hunne lusten:
’k Wilt weten eer ick eenen nacht met haer zal rusten
Wat dat hier af magh sijn, al ben ick oudt en stram,
’k En hou van geen bedrogh, want ickse niet en straf
Maer lyd’, zy zal het noch met ander Fielen doen.
Ick ben wat zoet van herten, maer nu niet meer,
Sy moet die Fillinne perten uyt schyten, oft ick sweer
Dat ick my oock in enen duyvel transformeer,
En slaen haer Hespen, die noch niet en sijn gesoeyen,
Van een, dan en zal ’t Vercken my niet meer vloeyen
Ick moet eens weten hoe dat het gelegen is.
Hy ontdeckt hem.
Hoe gaet het Slangevel met u gesteltenis?
Griet. ’k Heb my te zeer vergaept hy moet daer jet van weten,
Dat ick daer heb verhaelt. Wat hebt gy jet vergeten?
Dat gy komt van u werck, ’t zy Borsteldraet oft Leest?
Jan. Neen ick en werck niet meer, ick heb terstont geweest
By de twee duyvels die u Hespen mede droegen,
Maer ’t waeren uwe Pols, die met de duyvels loegen:
En is ’t niet waer gy Hoer?
Dat u den Nicker met hun in de hel oock voer:
Dan waerde op u plaets.
Griet. Wat quelt my desen guyt,
(23)
Jan. Jae, jae ick heb ’t verstaen hoe dat het is verbruyt
Met klappen. Maer ’t is zoo wanneer de Hoeren kyven
Komen de baken uyt; betrouwt u eens op Wyven,
Die vol sijn van bedroch, ick ken de duyvels wel
Die gy de Hespen schonckt, om zamen in de Hel
Gelijck gy zeydt, op u gesondtheyt op te brassen,
Soo zou men een vuyl Hin op haeren nest verrassen.
Dat ick by u geen kindt en had, ick liet u daer
Dan mooght gy vrolijcker sijn met den eersten Vaêr
Als met den tweeden, die gy acht als niet met allen.
Griet. Hy slacht het Schyt-huys dat met wondere invallen
Bedoeyert is maer ’t stinckt, wel hoe wat is van dat?
Jan. Was my bekent geweest den uytval, ick en had
Op den inval niet gepeyst. Dus wil ick van u scheyden,
En houden liever ’t Kindt, dat ick zal mede leyden;
Daer ick den Vaêr van ben; Want het kan gaen alleen.
Griet. Soo ben ick dan ontlast, want ick en heb maer een,
Jan. Jae een by my, noch een tevoren by een ander.
Griet. ’t Is waer, maer geen by u gelijck gy meynt, ’t kander
Oordeel van geven, want ’t gelijck’t een ander meer
Als u verstade gy dat wel.
Jan. Gy Vercken zonder eer,
En schaemte is dat waer: ’k zal u noch ’t leven rooven.
Griet. Vraeght het de duyvels zoo gy my niet wilt gelooven.
Nu weet gy wat ick meyn, en hebde geen verstant?
Jan. Brengen de duyvels zulcken Mode in het Landt?
Met vals bedrogh gemenght, zy mochten dat wel laeten.
Griet. Geveynsden als gy bent, gy weet wel dat Soldaeten
Geen duyvels konnen sijn.
Jan. En gy wist oock wel, dat duyvels geesten sijn:
Gy pry, gy Toovres, gy Vercken, en dick Swyn;
En dat men in de Hel geen Hespen en eet daer
Gy my mé zocht te bedriegen.
Griet. Die logenen gelooft bedrieght sijn zelven met liegen.
Jan. Houdt daer, gelooft dat oock.
Griet. Het gene niet en raeckt,
En wordt niet licht gelooft, maer die de slagen smaeckt
(24)
Gelijck gy hebben zult kan spreken van gevoelen.
Houdt daer, en daer, ick zal u gramschap zoo verkoelen,
En treden met den voet, houd daer gy Horen-beest.
Jan. Helpt duyvels, helpt my toch, oft ick geef mijnen geest.
Hebt gy de Hespen wegh, komt ick geef u ’t heel Vercken,
Want gy my maer verlost: ô Heer wilt my verstercken,
Want dit noch langer duert.
Griet. Daer lieghde onder Schelm.
Jan. Hoe ongeluckigh ben ick geboren zonder helm.
Griet. Brenght noch duyvels in huys die mijne Hespen stelen.
Jan. Laet my maer gaen MARGRIET, ’k zal alle dingen helen,
Al weet ick nochtans veel, wel tot mijn groote schandt
Dat ick nu Horens draegh.
Griet. Die sijn u lanck geplant;
Wilt van d’ou Horens swygen:
Om door de duyvels geen nieuw Horens meer te krygen.
Jan. ’k En hebse noyt gevoelt, als nu; mits gy meester sijt;
Daer’t Wyf de broeck draeght, daer swyght den man altyt:
Die veel verdragen moet schoon hy oock veel kan weten,
Dat niet en dient ontdeckt, ick ben genoegh bescheten;
En dat noch zonder dreck, die grooten stanck verweckt,
Dat af te wassen is; maer als men wordt bevleckt
In sijne eer tot schandt, dat is niet licht te wasschen,
Soo ben ick oock door trouw gevallen in de asschen
Van Horens die ick draegh, gelooft geen Wyven meer,
Die licht van aerdt sijn, want sy en hebben schaemt noch eer
Soo gaet het hedendaeghs; dus let wel op u zaken:
Als Hoeren kyven, dan komen eerst uyt de baken.
WAERHEYT BAERT NYDT.
EYNDE.
Imprimi poterit A. van den EEDE
Can. Archid. Antv. Lib. Censor.
Censor: A.V.E.A.L.C. = Aubert van den Eede, Aartsdiaken/Antwerpen Libr[orum].Cens[or]
Aubert van den Eede (16-03-1603 – 06-11-1678), aartsdiaken per 16-11-1665; in ieder geval was hij al censor toen hij nog candidaat aartsdiaken was (zie de vermelding onder Jan Goedthals 1719)